ספר תהלים קאפיטל מ"א: "לַמְנַצֵּחַ מִזְמוֹר לְדָוִד". דעם דאזיגן מזמור, ווי עס זאגט דער אבן עזרא און נאך אים דער מלבי"ם, האט דוד המלך מחבר געווען אין דער צייט ווען ער איז געווען קראנק. און דעמאלט, זאגט דער מלבי"ם, האבן די שונאים געוואלט אומברענגען דוד'ן מיט טויטליכן סם, ווי מיר האבן געזען אין קאפיטל ל"ח, און דוד בעט אז דער אויבערשטער זאל אים ראטעווען. אזוי אויך שילדערט דוד די השגחה פון השי"ת וואס רוט אויף אים שטענדיג - און נישט בלויז אויף אים אליין, נאר אויף יעדן וואס איז א דל, אויף יעדן וואס איז הילפלאז.
אַשְׁרֵי מַשְׂכִּיל אֶל־דָּל בְּיוֹם רָעָה יְמַלְּטֵהוּ יְהֹוָה׃ - וואויל איז דעם וואס פארשטייט צום קראנקן, אין א שלעכטן טאג וועט אים דער אויבערשטער ראטעווען.
דער רד"ק ערקלערט אז "דל" דא מיינט דעם חולה, אזוי ווי עס שטייט ביי אמנון: "מדוע ככה אתה דל בן המלך" - דל, דאס הייסט קראנק. און וואויל איז דעם וואס איז "משכיל" צו אים, דאס הייסט ער גיט אכטונג, קוקט ארויס, קומט מבקר זיין דעם חולה, העלפט אים ארויס און רעדט צו זיין הארץ. און מען האט שוין אמאל ערקלערט אז דער ענין פון ביקור חולים איז נישט ווי טייל טוען בטעות מיינען, אז ס'איז נאר אין דעם זין פון "איך בין געקומען אויף א באזוך און אוועקגעגאנגען". נאר סיי דא און סיי ביי "לבקר בהיכלו", איז די באדייטונג פון ביקור מלשון ביקורת: אנצוקוקן און זען וואס עס פעלט אים און וואס ער דארף האבן. "לבקר בהיכל השם" מיינט צו זען און בודק זיין וואס עס פעלט אין בית המקדש. דאס איז דער עיקר ענין פון ביקור חולים.
"ביום רעה" - ווען די מחלה איז שווער אויפן חולה און ער איז נאנט צום טויט, דעמאלט "ימלטהו השם". און דער רד"ק ברענגט עטליכע אופנים ווי אזוי צו פארשטיין די דאזיגע רייד. דער ערשטער אופן: דוד זאגט דאס בדרך תפילה - אנא השם, אין א שלעכטן טאג זאלסטו אים ראטעווען און אויסלייזן. און דאס שטימט אויך מיט דעם ווייטערדיגן המשך: "השם ישמרהו", "השם יסעדנו על ערש דווי", "ואל תתנהו בנפש אויביו". פון דעם זעט מען אז דער ענין איז אן אויסדרוק פון תפילה, און ער בעט זיך: גיב נישט איבער דעם חולה אין די הענט פון זיינע שונאים, לאז אים נישט שטארבן.
א צווייטער אופן: דאס איז נישט בדרך תפילה נאר בדרך באשרייבונג. ווען דער הקדוש ברוך הוא זעט דעם מצב פונעם חולה - ביום רעה ימלטהו השם. ער באשרייבט דעם מצב: ווען דער דל איז אין א שווערן צושטאנד, ווען דער חולה איז אנוש, ראטעוועט אים דער אויבערשטער, דער אויבערשטער שטיצט אים, דער אויבערשטער האלט אים ביים לעבן - און נישט די דאקטוירים. זיין כוונה איז צו זאגן אז די רפואה ווענדט זיך אינעם בורא יתברך, און אפילו אויב מען זעט אז די ישועה קומט דורך דעם דאקטער, איז דאס מיט דער הילף פון השי"ת; דער דאקטער איז בסך הכל א שליח, און מען טאר דאס נישט פארגעסן. עס איז נישט ראטזאם דאס צו זאגן פאר די דאקטוירים, זיי האבן דאס נישט ליב צו הערן, אבער מיר דארפן דאס וויסן: די דאקטוירים זענען נישט מער ווי שליחים. מען דארף טאן השתדלות, די מאקסימאלע השתדלות וואס א מענטש קען נאר טאן כדי צו געבן א רפואה פארן חולה, אבער שטענדיג געדענקען אז די רפואה איז מאת השם. לויט דעם פירוש איז "ואל תתנהו בנפש אויביו" נישט קיין בקשה נאר א באשרייבונג פונעם מצב: דו, השי"ת, שטיצסט אים, דו ראטעוועסט אים, און דו לאזט אים נישט אריינפאלן אין די הענט פון זיינע שונאים.
א דריטן וועג ברענגט דער רד"ק בשם זיין פאטער - און מען האט שוין מער ווי איינמאל געזאגט, אז יעדעס מאל וואס מען זעט א פירוש בשם דעם רד"ק'ס פאטער, מאכט אייערע אויערן ווי אן אפרכסת, ווייל ער האט וואונדערבארע ביאורים. ער ערקלערט אז די דאזיגע ווערטער זענען די רייד פונעם "משכיל אל דל". דער "משכיל אל דל" איז דער וואס קומט מבקר זיין דעם חולה, דער וואס גיט אכטונג און קוקט אריין וואס עס טוט זיך מיטן דל כדי אים צו העלפן, און דעמאלט זאגט ער אים ווערטער פון נחמה אים צו שטארקן ער זאל נישט מורא האבן פון דער קראנקהייט: "ביום רעה ימלטהו השם" - זארג נישט, דער אויבערשטער וועט דיך ראטעווען, דער אויבערשטער וועט דיר העלפן, דער אויבערשטער וועט דיך מושיע זיין. דאס זענען ווערטער פון חיזוק און עידוד פונעם משכיל צום דל. קומט אויס אז מיר האבן דריי ביאורים: אדער א תפילה - אנא השם ראטעווע אים; אדער א באשרייבונג פונעם מצב - דער אויבערשטער וועט אים ראטעווען און וועט אים נישט איבערגעבן אין די הענט פון די דאקטוירים, ווייל נישט פון זיי קומט די ישועה נאר פונעם בורא יתברך; אדער ווערטער פון חיזוק און עידוד וואס מען זאגט פארן קראנקן.
רש"י ערקלערט אז "ביום רעה ימלטהו השם" מיינט גיהנום. איז דען פארהאן אזא הבטחה פאר א חולה אז השי"ת וועט אים ראטעווען פון גיהנום? נאר דאס רעדט נישט וועגן דעם חולה, נאר אויפן "משכיל אל דל": דו, וואס קומסט מבקר זיין דעם חולה, ביסט דאך מקיים גמילות חסד, און אין א שלעכטן טאג וועט דיך דער אויבערשטער ראטעווען פונעם גיהנום בזכות דעם חסד וואס דו האסט געטאן.
דער מצודת דוד פרעגט פארוואס שטייט דוקא דער לשון "משכיל". לכאורה וואלט מען געדארפט זאגן "אשרי נותן ליבו אל דל" - מען רעדט דאך פון א מענטש וואס באזוכט דעם דל און קומט זען וואס דער חולה דארף, און פארוואס שטייט "משכיל"? נאר ווייל א מענטש דארף געבן צדקה מיט א וועג פון שכל. ער ערקלערט אז "דל" דא מיינט אן ארימאן כפשוטו, און פאר נתינת צדקה פאדערט זיך חכמה און שכל. ווארום עס קען קומען א מענטש, ער זעט איינעם וואס שטרעקט אויס די האנט, און ער ווערט אנטציקט: "קום, איך וויל דיר העלפן, הער זיך איין, דו זעסט אויס זייער שלעכט, איך האב א געלעגנהייט צו טון מיט דיר א חסד" - און דערמיט האט מען אים דערנידערט, מען האט אים געברענגט צו אן אומאנגענעמליכקייט, צו א מצב פון זיין אנגעוויזן אויף פרעמדע הענט ווען יעדער זעט ווי מען גיט אים. דער מענטש איז א שוטה, ער איז א "מסכיל" מיט א סמ"ך און נישט קיין משכיל מיט א שי"ן. "אשרי משכיל אל דל" - מאך די נתינה מיט שכל.
און וואס מיינט געבן מיט שכל? צום ביישפיל, א מענטש גיט זיין חבר א הלוואה, און ער ווייסט אז דער מענטש איז א דל, און ער טראכט שוין פון פריער אז די הלוואה זאל בלייבן א מתנה. אבער צו זאגן "נא דיר א מתנה, ביסט דאך א נעבעך" איז נישט קיין כבוד פארן מקבל. דערפאר זאגט ער אים: איך פארשטיי אז דיין מצב איז צייטווייליג ענג, איך קען דיר מסדר זיין א הלוואה, איך האב געלט וואס איך דארף נישט דרינגענד אויפן מאמענט. ער גיט אים דאס געלט און יענער פילט זיך באקוועם - ער האט גענומען א הלוואה, ער האט נישט באקומען קיין מתנת אביון. הלוואות נעמען דאך אפילו די גרויסע גבירים, נאר פאר זיי שניידט מען אפ חובות; אבער עכ"פ ער האט בסך הכל גענומען א הלוואה. און שפעטער מאכט מען די הלוואה פאר א מתנה און מען באשליסט נישט איינצומאנען פון אים - און דאס איז דאך געווען די כוונה פון אנפאנג ווען מען האט געגעבן. דורך דעם איז דאס געלט פארוואנדלט געווארן ביי אים פאר א בחינה פון צדקה, און עס קומט אויס אז דער מענטש האט געגעבן צדקה מיט חכמה און שכל, אויף אזא אופן אז יענער זאל נישט געשעדיגט ווערן.
דער מלבי"ם ערקלערט "אשרי משכיל אל דל" - וואויל איז פאר דעם מענטש וואס פארשטייט און פארטיפט זיך, ער קוקט זיך איין און באמערקט די ענינים פונעם דל. גיט אכט, לויטן מלבי"ם איז נישט דער טייטש אז ער איז משכיל צו העלפן דעם דל אדער עפעס אויפצוטון מיט אים, נאר וואויל איז פאר דעם וואס פארטיפט זיך און באטראכט וואס עס פאסירט מיטן דל, ווייל דערפון וועט ער לערנען אמונה. ווארום דורך דעם וואס דער דל עקזיסטירט אויף דער וועלט ווערט דער מענטש געהיט פון פגעים - און ווער עס קוקט זיך איין אינעם ענין פונעם דל, זעט בחוש די השגחה פונעם אויבערשטן אויף די דלים, אויף די שוואכע און אויף די צובראכענע.
דער רייכער מענטש גיט אונז דעם איינדרוק אז ער ווערט געראטעוועט בדרך הטבע: דא האט ער געהילפן, דארט שטיצער, דא האט ער באצאלט פאר איינעם אים צו ראטעווען. זיין גאנצע ישועה זעט אונז אויס ווי א נאטירליכע ישועה, כביכול נישט דורך קיין השגחה עליונה, נאר ער פארלאזט זיך אויף זיין פארמעגן, ווי עס שטייט "הון עשיר קרית עוזו". אבער דער דל פארמאגט נישט קיין מיטלען מיט וואס ער זאל געראטעוועט ווערן פון די פגעים פון דער וועלט - פון וואו קומט זיין רעטונג? פון דער כח פון השגחה פרטית וואס דער אויבערשטער היט אויף אים. און פון דא און ווייטער ברענגט דער מלבי"ם עטליכע דוגמאות פון דער ישועה וואס דער אויבערשטער ברענגט פארן דל, און וואויל איז פאר דעם משכיל וואס זעט און קוקט זיך איין אין דעם און דערקענט דערמיט די השגחה פונעם אויבערשטן.
דער ערשטער פגע: די פגעים וואס קומען צוליב דער שלעכטסקייט פון דער עת און דער צייט, און דאס איז "ביום רעה" - א טאג וואס איז שלעכט. וואס איז די רעת הזמן? צום ביישפיל, א ווינטערדיגער טאג וואס לויטן לוח און די דאטומס דארף רעגענען, וואס דאס איז די צייט פון גשמים; אדער פארקערט, א טאג וואס ברענט ווי אן אויוון, פון די הייסע זומער טעג. פון דעם "ימלטהו השם" - ער ווערט געראטעוועט דורך דער השגחה פונעם אויבערשטן און נישט בדרך הטבע. מען זעט אז דער קדוש ברוך הוא באשיצט און ראטעוועט אים פון אלע ערליי פגעים, און דער ערשטער ביישפיל איז דער שלעכטער טאג, טעג וואס זענען נישט גוט, און דאך היט און ראטעוועט דער אויבערשטער דעם דל. און ווייטער ערקלערט דער מלבי"ם יעדן פסוק אלס אן אויסדרוק פון נאך א פגע פון וועלכן דער אויבערשטער ראטעוועט דעם דל, און דורך דעם וועט מען זיך מחזק זיין אין אמונה.
דער אלשיך פירט דעם גאנצן ענין פונעם פסוק צום סיפור וואס ווערט געברענגט אין דער גמרא אין שבת קנ"ו. די כשדיים - דאס זענען די שטערנזעער, די אצטגנינים - האבן געזאגט פאר רבי עקיבא וועגן זיין טאכטער, אז אין איר חתונה טאג וועט זי שטארבן; אזוי זעען מיר. און די גמרא דערציילט אז אין יענעם חתונה נאכט איז געקומען אן ארימאן און קיינער האט זיך נישט אומגעקוקט אויף אים און נישט געזארגט פאר אים און גארנישט געטון פאר אים, און די טאכטער פון רבי עקיבא האט אים געגעבן צדקה; זי האט אלעס איבערגעלאזט - די פאטאגראפירער, די כלי זמר, אלעס אינגאנצן - און איז געגאנגען זארגן פאר יענעם ארימאן, און דורך דעם איז איר לעבן געראטעוועט געווארן. עס שטייט דארט אז רבי עקיבא איז אויפגעשטאנען אינדערפרי און האט נישט געוואוסט צי זיין טאכטער לעבט, ער האט אנגעקלאפט אויף זייער טיר און געזען אז ברוך השם זי איז געזונט און אלעס איז אין בעסטן ארדענונג. ער האט געבעטן מען זאל זיך אומקוקן ארום, האבן זיי געקוקט און געזען א שלאנג אין דער וואנט און א שפילקע איינגעשטאכן צווישן זיינע אויגן. וויאזוי איז דאס געשען? אין יענע צייטן זענען די ווענט נישט געווען פארשמירט מיט טינק אזוי ווי היינט, נאר ציגל; און זי האט ארויסגענומען די שפילקע פון אירע האר און עס אריינגעשטאכן צווישן די ציגל - און פונקט צווישן די אויגן פונעם שלאנג, וואס איז שוין געווען גרייט צו זיין ארבעט. און בזכות דער מצוה פון חסד וואס זי האט געטון איז זי געראטעוועט געווארן. איז רבי עקיבא ארויסגעגאנגען און געדרשנט: "צדקה תציל ממוות". און די גמרא זאגט: יכול ממיתה משונה? תלמוד לומר, ממוות עצמה. דאס הייסט, מען זאל נישט מיינען אז צדקה ראטעוועט נאר פון א מיתה משונה, חס ושלום פון אן עקסידענט, נאר אפילו פון דעם וואס הייסט א נאטירליכע מיתה - אויך פון דעם ראטעוועט די צדקה.
און ער קומט און זאגט אונז דא: קום און זע, אשרי המשכיל אל דל - אזוי ווי די טאכטער פון רבי עקיבא וואס האט איבערגעלאזט אלע אירע ענינים און איז געגאנגען זיך אפגעבן און קוקן אויף די געברויכן פונעם דל, אים צו העלפן און אים געבן א שיינע מנה ביי דער חתונה. און נישט בלויז אז דער מענטש האט א הצלה ווען דער זכות איז געווען פריער - אז מיט צוויי טעג צוריק אדער מיט א וואך פריער האט ער דאס געטון - נאר זאלסט וויסן אז אפילו אינעם יום רעה אליין, ווען עס איז שוין דא א גזירה און דער שלאנג שטייט שוין דא גרייט, און מען האט געגעבן די צדקה אין יענעם טאג גופא - ימלטהו השם. נישט בלויז מיט פריערדיגע זכותים, נאר אפילו אויב מען האט עס יעצט ערשט געטון, אזוי ווי מען האט געזען ביי דער טאכטער פון רבי עקיבא. און דאס ווערט אויך אנגערופן "יום רעה", ווייל דאס איז דער טאג אין וועלכן עס איז ארויסגעקומען א שלעכטע גזירה לויטן מזל פונעם טאג וואס די שטערנזעער האבן געזען; און פונדעסטוועגן וועט דער אויבערשטער אים ראטעווען און אויסלייזן, ווייל דער אויבערשטער האט דאך די כח צו משדד זיין דעם מזל.
יְהֹוָה יִשְׁמְרֵהוּ וִיחַיֵּהוּ וְאֻשַּׁר בָּאָרֶץ וְאַל־תִּתְּנֵהוּ בְּנֶפֶשׁ אֹיְבָיו׃ - דער אויבערשטער זאל אים היטן און אים דערהאלטן ביים לעבן, און ער זאל זיין באגליקט אויף דער ערד, און גיב אים נישט איבער אין דעם ווילן פון זיינע פיינט.
זאגט דער רד"ק: "השם ישמרהו" - נישט בלויז פון א מיתה משונה, נאר אויך פון דער עצם מיתה; אפילו א מענטש וואס זיין צייט צו שטארבן איז שוין געקומען, וועט מען אים צוגעבן לעבן און דער אויבערשטער וועט אים היטן פון יענער מיתה. "ויחייהו" - ער וועט אים נאך מער צוגעבן חיים. און עס וועט אים נאך זיין דערביי א טובה: "ואושר בארץ" - אויסער דעם שכר אויף לעתיד לבוא, וועט ער האבן א שכר פון גוטע לעבנס-טעג דא אויף דער וועלט, און פארן שכר פון געבן צדקה וועט ער שוין אויף דער וועלט זיין באגליקט.
עס זענען דא וואס ערקלערן בדרך צחות: ס'איז פאראן א מענטש וואס אן עני קומט צו אים און בעט צדקה, און פאנגט אן צו דערציילן זיין שווערן מצב, און יענער ענטפערט אים: "הער זיך איין מיין פריינט, א מענטש דארף זיין מיט בטחון בהשם. וויסן זאלסטו, מיט'ן גאנצן שרעקליכן מצב וואס דו פארציילסט מיר, אויב א מענטש פארלאזט זיך אויפ'ן אויבערשטן - וועט אים דער אויבערשטער העלפן", און ער פאנגט אן אים אנצושיטן מיט מאמרים פון חובות הלבבות און פון וועמען נישט, אלץ כדי יענער זאל זיך מחזק זיין אין בטחון - אבער קיין איין פרוטה נעמט ער נישט ארויס פון טאש. זאגט מען דיר: הער אויס, ווען א דל קומט צו גיין, רעד נישט מיט אים פון אמונה; גיב געלט, נעם ארויס געלט פון טאש און גיב אים. און ווער זענען געווען די כופרים? די משכילים, די תנועת ההשכלה. דעריבער זאגט מען בדרך צחות: וואויל איז פאר דעם וואס ווען עס קומט צו אים א דל ווערט ער א "משכיל" - ער זאל אים נישט אנהייבן צו זינגען איבער בטחון בהשם, נאר ער זאל זיך פירן ווי א מענטש אן אמונה: אויב איך העלף אים נישט, ווער וועט אים העלפן? נעם ארויס געלט און גיב אים. נישט אז ער זאל חלילה באמת פארלירן די אמונה, נאר ער זאל אים נישט אנהייבן אנצולאדן מיט רייד פון אמונה אנשטאט אים צו העלפן און אים געבן דאס נויטיגע.
נאך ערקלערט מען בדרך צחות, און ס'איז געברענגט אינעם ספר שערי פרנסה טובה בשם דעם מהר"ם לואנץ: חז"ל זאגן "אגרא דתעניתא צדקתא" - אז דער עיקר שכר פון א יום תענית איז אויף די צדקות וואס מען טוט דערין, און דאס איז דער פשט. און מען ערקלערט דאס אויך בדרך צחות: א מענטש וואס פאסט שפירט אויף זיין אייגענעם לייב וואס דער אביון פילט. מיר היינט קענען דאס נישט, אבער אמאל איז דער אביון געווען הונגעריג כפשוטו - נישט אז ער האט נישט קיין מאכלים ערבים, נאר ער האט נישט קיין שום שטיקל ברויט; ער קען ממש זיין פון די נפוחי כפן, זיין בויך איז געשוואלן פון הונגער. און ווען כאפט א מענטש וויאזוי דער הונגעריגער פילט? אויף א יום תענית, ווען ער פאסט און פארשטייט וואס מיינט אן א פרישטיק און אן א מיטאג. דעריבער "אגרא דתעניתא צדקתא": וויבאלד דער מענטש איז אין א תענית, שפירט ער דעם געפיל פון הונגער פונעם עני, און צוליב דעם גיבט ער אים צדקה, און בזכות הצדקה וועט ער געראטעוועט ווערן פון דער שלעכטס. און דאס איז וואס שטייט "אשרי משכיל אל דל ביום רעה" - ווען איז וואויל פאר דעם מענטש וואס איז משכיל אל דל, באקומט שכל און פארשטייט וואס גייט איבער אויפ'ן דל? "ביום רעה", דאס הייסט אין א יום תענית, אזוי ווי חז"ל דרש'ענען "להרע או להיטיב" - א יום טוב אדער א יום רע, וואס דאס איז א יום תענית. אזא מענטש, וואס אינעם יום התענית איז משכיל אל דל און פארשטייט וואס גייט איבער אויף אים - ימלטהו השם, און ער וועט זוכה זיין אז דער הקדוש ברוך הוא זאל אים ראטעווען פון יעדער שלעכטס.
רש"י ערקלערט אז "השם ישמרהו ויחייהו" גייט ארויף אויפ'ן מענטש וואס איז מבקר דעם חולה: אז אויך אויף דער וועלט וועט אים דער אויבערשטער היטן און אים האלטן ביים לעבן, און נישט בלויז ראטעווען פון גיהנם אזוי ווי ער האט ערקלערט אינעם פריערדיגן פסוק. און דער רד"ק און נאך אים דער מצודת דוד ערקלערן אז "ואושר בארץ" איז ווי "יאושר" - ווייל דער כתיב איז מיט א יו"ד און דער קרי איז מיט א וי"ו - דאס הייסט ער וועט געלויבט ווערן אויף דער גאנצער ערד: יעדער וואס וועט זען די מעשים פונעם משכיל אל דל, פון דעם וואס העלפט און שטייט צו דער האנט פאר'ן עני, וועט זאגן וואויל איז אים.
דער מלבי"ם גייט ווייטער אויפ'ן זעלבן מהלך: וואויל איז פאר דעם וואס איז משכיל און לערנט זיך אפ פון דער השגחה פרטית וויאזוי דער אויבערשטער היט אויפ'ן דל, און זעט פון דעם וויפל דער הקדוש ברוך הוא גיבט אכטונג אויף זיינע באשעפענישן. אט איז נאך א רעה - די צרות וואס רינגלען ארום דעם דל צוליב זיינע נויטיגע געברויכן: א מענטש דארף קליידער, א מענטש דארף מזון. און אויך אין דעם "השם ישמרהו ויחייהו": כאטש וואס לכאורה פעלט אים מזון און ער וואלט געדארפט שטארבן, זעסטו "לא ראיתי צדיק נעזב וזרעו מבקש לחם" - דער הקדוש ברוך הוא גיבט מזון פאר אלע זיינע באשעפענישן און דערהאלט ביים לעבן אויך דעם דל; הגם עס פעלט אים מזון, לעבט ער נאך אלץ, נאך אלץ "יחייהו".
נאך אן השגחה: ס'זענען פאראן רעות וואס קומען צוליב דעם פלאץ. אפילו אן עשיר וואס זיין מצב איז גוט, דארף אפטמאל ארומפארן אויף די ימען כדי צו שאפן זיין פרנסה - פארן מיט שיפן, פליען מיט עראפלאנען, אנקומען צו ווייטע פלעצער; די עשירים ברענגען אסאך מאל זייער ברויט פון דער ווייטנס. און לעומת זה גיב א קוק: דער עני - "ואושר בארץ". ער דארף נישט וואנדערן ביז די עקן פון דער וועלט און זוכן זיין שפייז אין ווייטע לענדער, נאר דער הקדוש ברוך הוא זארגט פאר אים דא, אינעם זעלבן לאנד אליין וועט ער געבענטשט ווערן דורך דער השגחה פונעם אויבערשטן.
און די פערטע זאך: ס'זענען פאראן צרות וואס רינגלען ארום דעם מענטש צוליב שונאים און דריקער וואס זוכן זיין שלעכטס, און אויף דעם ווערט געזאגט ביים דל "ואל תתנהו בנפש אויביו" - דו, השי"ת, גיבסט אים נישט איבער אין נפש פון זיינע שונאים, דאס הייסט דו גיבסט נישט איבער זיין לעבן צו זיינע פיינט. און דער רד"ק ערקלערט אז "נפש" דא מיינט רצון, אזוי ווי "אם יש את נפשכם" וואס טייטשט אויב ס'איז אייער רצון; "אל תתנהו בנפש אויביו" - דערפיל נישט דעם רצון פון זיינע שונאים. און וואס איז דער רצון פון זיינע שונאים? אים אומצוברענגען. לאז נישט זייער רצון אויסגעפירט ווערן, וואס זיי פארלאנגען ער זאל שטארבן.
יְהֹוָה יִסְעָדֶנּוּ עַל־עֶרֶשׂ דְּוָי כָּל־מִשְׁכָּבוֹ הָפַכְתָּ בְחָלְיוֹ׃ - דער אויבערשטער וועט אים שטיצן אויפ'ן בעט פון שמערצן, זיין גאנץ געלעגער האסטו איבערגעקערט אין זיין קראנקהייט.
וואס מיינט "דווי"? א לשון פון מדווים, שלעכטע קראנקהייטן. די פרוי בשעת איר נדה - זאגט די גמרא אז דאס איז א מין קראנקהייט, און דערפאר "נידת דותה", "הדווה בנידתה" - אן אויסדרוק פון א קראנקהייט; און אזוי אויך "וליבי דווי", מיין הארץ איז קראנק. און וואס איז "ערש דווי" אויפ'ן העכסטן געפערליכן אופן? זאגט רש"י בשם אגדת תהילים: דאס איז דער זיבעטער טאג פון דער קראנקהייט, וואס דעמאלט איז ער זייער אפגעשוואכט און קראנק. און פונדעסטוועגן וועט דער אויבערשטער אים שטיצן אפילו אינעם שווערסטן טאג פון זיין קראנקהייט.
"כל משכבו הפכת בחוליו" - עס זענען דא דערויף אסאך ביאורים. רש"י מסביר: אויך אין דער שעה ווען זיין קרענק איז שווער און זיין גאנצע מנוחה און רואיגקייט ווערט איבערגעקערט. א מענטש אין א געווענליכן מצב, ווען ער איז געזונט, איז ער אין מנוחה; אבער ווען ער איז קראנק - איז ווי זיין געלעגער האט זיך איבערגעקערט, ווייל ער רוהט שוין מער נישט אויף זיין בעט מיט מנוחה. דאס איז וואס דער פסוק זאגט "כל משכבו הפכת בחוליו": די קרענק האט איבערגעקערט זיין געלעגער, ער ליגט נישט מיט קיין מנוחה נאר ער ליגט אויף א ערש דווי און שפירט מיט ווייטאג זיין צרה.
און דער רד"ק מסביר: לכאורה איז דער פסוק פארקערט, ווייל "השם יסעדנו על ערש דווי" איז דאך א טובה, און "כל משכבו הפכת בחוליו" איז אן אויסדרוק אויף שלעכטס, און עס איז דא דא א שוועריקייט. דערפאר איז דער פשט: דו וועסט אים שטיצן אויפן קראנקן-בעט נאכדעם וואס דו האסט איבערגעקערט זיין גאנצן געלעגער אין זיין קרענק - נאכדעם וואס דו האסט איבערגעקערט זיין געלעגער פון א געלעגער פון א מענטש וואס ליגט במנוחה צו א געלעגער פון חולי, ווייטאג און ליידן, דעמאלט וועט דער אויבערשטער אים שטיצן אויפן קראנקן-בעט. און נאך מסביר ער אז דאס איז אויפן אופן פון א תפילה: רבונו של עולם, דער אויבערשטער זאל אים שטיצן אויפן קראנקן-בעט, און אנא, "כל משכבו הפכת בחוליו" - קער איבער זיין געלעגער פון חולי צו געזונט. און לויט דעם איז דער טייטש פונעם איבערקערן פארקערט פונעם ערשטן ביאור: נישט אז דו האסט איבערגעקערט זיין מנוחה צו קרענק, נאר אנא קער איבער זיין חולי און זיין געלעגער צו געזונט.
און דער מלבי"ם מסביר אז דא קומט ער רעדן פונעם פינפטן היזק: די שלעכטס וואס רינגלט ארום דעם מענטש מצד זיין קערפערליכן מזג - חולאים און גופליכע פראבלעמען; און אויך פון דעם היט אים דער אויבערשטער אפ, "השם יסעדנו על ערש דווי". כאטש עס איז נישטא ווער עס זאל אים שטיצן: ביי אן עושר איז דא א גאנצע אפטיילונג אין שפיטאל וואו יעדער פאלגט אים, ער קען אפקויפן דעם גאנצן שפיטאל און עס איז נישטא קיין פראבלעם אז מען זאל זיך אפגעבן מיט אים; אבער דער דל, ער האט אפילו נישט מיט וואס צו באצאלן פאר קופת חולים, און ווער וועט אים היטן? זאגט דער פסוק: דער אויבערשטער וועט אים שטיצן.
און אזוי אויך "כל משכבו הפכת בחוליו" - ווען א מענטש ליגט קראנק, פיל מאל ווערן די ליילעכער שמוציג און נאס פון שווייס, און צומאל פון וואונדן און אייטער, און מען דארף איבערקערן זיין געלעגער: מען דרייט איבער דעם מאטראץ אויפן צווייטן זייט, דעם טרוקענעם, און מען לייגט אים אונטער נאך א קאלדרע. ביים עושר איז דא ווער עס זאל דאס טון, אבער דער דל - ווער גיט זיך אפ מיט אים? דערפאר, דו השם, כביכול, קערסט איבער זיין געלעגער אין זיין קרענק. עס מיינט נישט אז דער אויבערשטער קומט אליין איבערדרייען דעם מאטראץ, נאר אז דער אויבערשטער היט אויף אים אז די זאך זאל אים נישט שאטן - און כביכול פונקט ווי איינער וואס וואלט אים איבערגעקערט דאס געלעגער, אזוי אויך טוט דאס דער אויבערשטער.
דער מזמור איז געזאגט געווארן אין דער צייט פון דוד'ס חולי, ווען זיינע שונאים האבן געזוכט זיין נפש, און ער הייבט אן מיטן לויב פונעם "משכיל אל דל": דער וואס איז מבקר דעם חולה און קוקט נאך וואס ער דארף, דער וואס גיט צדקה מיט שכל און מיט כבוד, און דער וואס קוקט אריין אין דער השגחה פונעם אויבערשטן אויפן דל און לערנט זיך דערפון אמונה. אין דער רעת הזמן, ביים חסרון פון שפייז, ביי דער טרחת המקום, ביי די שונאים און ביים מזג הגוף - אין אלע די האט דער דל נישט קיין מיטלען, און אין זיי אלע אנטפלעקט זיך אז ער ווערט געראטעוועט בלויז דורכן כח פון השגחה פרטית אליין. און פון דעם זעט מען אז אויך די רפואה איז פונעם אויבערשטן און דער דאקטאר איז נאר א שליח, און אפילו די שווערסטע גזירה ווערט אפגעשטויסן בזכות חסד - ווי דער מעשה מיט דער טאכטער פון רבי עקיבא, אז אפילו אין דעם יום הרעה אליין וועט "צדקה תציל ממות".