קאפיטל ל"ז איז כולו עוסק אין דער גרויסער פראגע וואס באדריקט דעם מאמינ'דיגן מענטש: פארוואס האבן די רשעים הצלחה. דוד המלך הייבט אן מיט "אל תתחר במרעים", און דורכאויס דעם גאנצן קאפיטל צעלייגט ער די דאזיגע הצלחה אויף שברי שברים און ווייזט אויף אז עס איז נישטא אין דעם קיין שום ממשות - נישט אויף לעתיד און אפילו נישט איצט אין דער איצטיגער מציאות. אין דעם שיעור וועלן מיר זיך אפשטעלן אויף די פסוקים פון "ועוד מעט ואין רשע" און ווייטער, מיטן ביאור פונעם מלבי"ם און מיט די ווערטער פון רש"י, רד"ק און אבן עזרא, און מיר וועלן צולייגן דערצו די תורה פון רבי נחמן מברסלב אויף דעם פסוק און די ווערטער פונעם חובות הלבבות אין שער הבטחון.
וְעוֹד מְעַט וְאֵין רָשָׁע וְהִתְבּוֹנַנְתָּ עַל־מְקוֹמוֹ וְאֵינֶנּוּ׃ - נאך א ביסל צייט און ס'וועט מער נישט זיין קיין רשע, און וועסט זיך מתבונן זיין אויף זיין ארט און ער איז מער נישטא.
אויב דו זעסט די הצלחה פונעם רשע און דו באקומסט דערפון א חלישות הדעת - זאלסטו זיך נישט דערשרעקן. "ועוד מעט ואין רשע": אין דער נאנטער צוקונפט וועט דער רשע ווערן בבחינת אין. און נישט נאר דאס, נאר "והתבוננת על מקומו" - אויב דו וועסט זיך גוט מתבונן זיין שוין איצט, ווען ער שטייט נאך אויף זיין פלאץ, וועסטו זען "ואיננו", דו וועסט איינזען אז זיין הצלחה איז בלויז אן איינרעדעניש, א פאלשע מציאות, און איז גארנישט קיין אמת'ע הצלחה. און דאס שטימט פונקטליך מיט וואס מיר האבן פריער געזאגט "וכירק דשא יבולון": נישט נאר אז אויף לעתיד "כחציר מהרה ימלו", נאר שוין איצט איז ער ווי דאס גרינע גראז וואס פארוועלקט זיך, און שוין איצט קענסטו זען אז ס'איז נישטא דא גארנישט וואס איז ווערט צו מקנא זיין.
און דער פשטות פון די ווערטער "והתבוננת על מקומו ואיננו" רעדט איבער דעם "אין רשע": נאך א ביסל צייט און ס'איז נישטא קיין רשע, און דו וועסט קוקן אויפן ארט און זאגן: איין מינוט, דא איז דאך געווען א רשע, דא איז ער דאך פריער געשטאנען! און דער פסוק זאגט דיר "ואיננו" - פלוצלונג וועסטו זען אז דער פלאץ איז ליידיג.
מיר האבן שוין אמאל גערעדט וועגן דעם אז די מציאות פונעם רשע איז באמת א דמיונ'דיגע מציאות, ווייל די אמת'ע מציאות פונעם מענטש איז דאך די נפש, און אלעס ארום איז בר חלוף. דער גוף פון יעדן איינעם וועט עווענטועל פארווערן אין דער ערד, און דאס וואס בלייבט איז די נפש. נאר דא זעען מיר דעם רשע אקטיוו, לעבעדיג און טעטיג, און אמאל אויך שעלטנדיג, און ער קוקט לכאורה אויס גאר שטארק עקזיסטירנד. אבער חז"ל זעען דעם אמת און זאגן דיר: וויסן זאלסטו אז ער עקזיסטירט באמת נישט - "רשעים בחייהם קרויים מתים". און אויב דו וועסט פרעגן: איך זע דאך אנדערש? זאגט מען דיר אז דו לעבסט אין א דמיונ'דיגער וועלט. די גאנצע מציאות פונעם עולם איז א מציאות פון דמיונות, און ווי דער בן איש חי זאגט: די אינעווייניגסטע אותיות פונעם ווארט "עולם" זענען דמיון - עי"ן, וא"ו, למ"ד, מ"ם, נעם די אינעווייניגסטע אותיות וועסטו באקומען "דמיון". ווייל די וועלט איז אן עולם הדמיון. דא זעט אויס ווי ער האט הצלחה, אבער קוק אריין אין דער אמת'ער מציאות, אין דער מציאות פונעם עולם העליון, און וועסט זען אז ער איז א גאנצער גארנישט.
און נעם למשל א רשע וואס היט נישט קיין טהרה, רחמנא ליצלן - אפילו נאר איין איינציג מאל. אין איין רגע ווען דער אויבערשטער וועט זיך אנטפלעקן, אדער אין דער איין רגע ווען דער מענטש גייט ארויס פון זיין גוף בשעת פטירה, וועט זיך ארויסשטעלן אז ער עקזיסטירט בכלל נישט: ער ווערט נכרת, און זיין נפש ווערט אפגעשניטן פון איר הייליגן שורש. און איצט זע איך אים יא? זאגט מען דיר: מיין ליבער, דאס איז אן אילוזיע. דאס וואס דו זעסט איז בלויז אן אילוזיע - "התעיף עיניך בו ואיננו", "והתבוננת על מקומו ואיננו", "ועוד מעט ואין רשע". די גאנצע הצלחה וואס דו זעסט דא איז נאר אין דער מציאות פון עולם הזה, אבער מיט אן אמת'ער התבוננות וועסטו זען אז ער האט קיין שום קיום.
מען קען נישט לערנען דעם פסוק אן צו דערמאנען די תורה פון רבינו רבי נחמן מברסלב. איינע פון די מערסט באקאנטע תורות אין ברסלב איז תורה רפ"ב אין ליקוטי מוהר"ן (אין ברסלב פירט מען זיך צו רופן די תורות לויט די סימנים), און זי איז געבויט כולו אויף דעם פסוק. דאס איז א יסודות'דיגע תורה אין דער השקפה פון ברסלב און בכלל אינעם אייגנארטיגן מהלך פון חסידות, און דערפאר, אנדערש ווי געווענליך, וועט מען איבערלייענען זיין אייגענעם לשון.
"דע כי צריך לדון את כל אדם לכף זכות, ואפילו מי שהוא רשע גמור, צריך לחפש ולמצוא בו איזה מעט טוב, שבאותו המעט אינו רשע, ועל ידי זה שמוצא בו מעט טוב ודן אותו לכף זכות, על ידי זה מעלה אותו באמת לכף זכות ויוכל להשיבו בתשובה". "כל אדם" - נעמט אריין אפילו רשעים. און דאס איז דער דרך החסידות, וואס על פי פשט איז די זאך נישט אזוי: אויף "הוי דן את כל האדם לכף זכות" ערקלערט רבינו יונה אז עס זענען פאראן דריי מדריגות. ביי א רשע גמור - איז מען מחויב אים צו דן זיין לכף חובה. ביי אן אדם בינוני און א מעשה בינוני, דאס הייסט א מענטש וואס אמאל טוט ער מצוות און אמאל עבירות, און אין זיין מעשה קען מען זען סיי א גוטע זייט און סיי א שלעכטע זייט - דארף מען אים דן זיין לכף זכות. און ביי אן אדם צדיק - איז א חיוב אים צו דן זיין לכף זכות אפילו ביי א מעשה וואס קוקט אויס אויפן ערשטן בליק ווי א מעשה רשע, און אפילו אויב עס איז נישטא קיין שום מעגליכקייט אים צו דן זיין לכף זכות, טאר מען נאך אים נישט מהרהר זיין ביינאכט, ווייל זיכער האט ער תשובה געטאן. אבער וואס רבינו זאגט דא איז בדרך חסידות: דן צו זיין לכף זכות אפילו א מענטש וואס איז א רשע גמור, דורך דעם וואס מען זוכט און מען געפינט אין אים יענעם ביסל גוטס וואס אין דעם איז ער נישט קיין רשע, און מכח יענער נקודה הייבט מען אים באמת אויף לכף זכות ביז ער קען צוריקקומען בתשובה.
און אזוי ערקלערט ער דעם פסוק: "וזה בחינת ועוד מעט ואין רשע והתבוננת על מקומו ואיננו - היינו אז דער פסוק ווארנט צו דן זיין יעדן איינעם לכף זכות, און כאטש מען זעט אז ער איז א רשע גמור, דאך דארף מען זוכן און נאכפארשן צו געפינען אין אים א ביסל גוטס וואס דארט איז ער נישט קיין רשע. וזה 'ועוד מעט ואין רשע' - אז מען דארף זוכן אין אים נאך א ביסל גוטס וואס ער פארמאגט נאך, וואס דארט איז ער נישט קיין רשע. ווארום כאטש ער איז א רשע, ווי איז מעגליך אז ער זאל נאך נישט האבן אין זיך קיין שום ביסל גוטס, ווי איז דען מעגליך אז ער זאל נישט האבן געטאן אין זיין לעבן א מצוה אדער א גוטע זאך". צי איז דען מעגליך א רשע גמור אן קיין שום גוטס? אפשר האט זיין מוטער אים אמאל געבעטן עפעס און ער האט געטאן - האט ער דאך מקיים געווען כיבוד אב ואם. צי האט קיינמאל נישט פאסירט אז איינער איז געקומען בעטן ביי אים הילף און ער האט אים געהאלפן, אפילו אן קיין כוונה? ס'פעלט דאך נישט קיין ביישפילן.
"און דורך דעם וואס מען געפינט אין אים נאך א ביסל גוטס וואס דארט איז ער נישט קיין רשע און מען איז אים דן לכף זכות, דורך דעם הייבט מען אים באמת אויף פון כף חובה קיין כף זכות, ביז ער וועט תשובה טון דורך דעם. וזהו 'ועוד מעט ואין רשע' - דורך דעם וואס מען געפינט אינעם רשע נאך א ביסל גוטס וואס דארט איז ער נישט קיין רשע, דורך דעם 'והתבוננת על מקומו ואיננו' - ווען דו וועסט מתבונן זיין און קוקן אויף זיין פלאץ און זיין מדרגה, איז ער שוין נישט דארט אויף זיין ערשטן פלאץ, ווייל דורך דעם וואס מען געפינט אין אים נאך א ביסל גוטס און מען איז אים דן לכף זכות, נעמט מען אים באמת ארויס פון כף חובה קיין כף זכות". מען זוכט אים אין דעם פלאץ וואו ער איז פריער געווען, אין כף חובה, און פלוצים זעט מען אז ער איז שוין נישט דארט - ער האט תשובה געטאן, און ער איז שוין א צדיק. וואס איז געשען? דורך דעם וואס מען האט געזוכט און געפונען אין אים א ביסל גוטס, א שטיקל וואו ער איז נישט קיין רשע, זעט מען פלוצים ווי ער ענדערט זיין וועג צום גוטן, און ער געפינט זיך מער נישט אויף יענער נידעריקער מדרגה וואו ער איז פריער געשטאנען. "וזהו והתבוננת על מקומו ואיננו כנ"ל, והבן".
און רבינו לייגט צו: "היינו פונקט ווי מען דארף דן זיין אנדערע לכף זכות אפילו די רשעים און געפינען אין זיי עפעס גוטע פונקטן, און דורך דעם נעמט מען זיי באמת ארויס פון כף חובה קיין כף זכות בבחינת ועוד מעט ואין רשע והתבוננת כנ"ל - אזוי אויך איז ביים מענטש אליין, אז ער דארף דן זיין זיך אליין לכף זכות און געפינען אין זיך נאך עפעס א גוטע פונקט, כדי זיך צו שטארקן ער זאל נישט אינגאנצן אראפפאלן חס ושלום, נאר פארקערט, ער זאל דערקוויקן זיך און משמח זיין זיין נפש מיט דעם ביסל גוטס וואס ער געפינט אין זיך, דאס הייסט וואס ער האט זוכה געווען צו טון אין זיין לעבן עפעס א מצוה אדער א גוטע זאך. און אזוי אויך דארף ער ווייטער זוכן און געפינען אין זיך נאך עפעס א גוטע זאך, און כאטש יענע גוטע זאך איז אויך פארמישט מיט אסאך פסולת, פונדעסטוועגן זאל ער פון דארט אויך ארויסנעמען עפעס א גוטע פונקט". עד כאן לשונו.
מען מוז אבער מאכן א וויכטיגן סייג אויף די דברים, ווייל א מענטש קען חלילה אנקומען פון דעם צו א גרויסן שיבוש. רבינו רעדט פון א מענטש וואס געפינט זיך אין מרה שחורה און זעט אין זיך נאר פסולת און חסרונות, און דאס איז א געפערליכע זאך, ווייל פון דעם קומט דער מענטש צו אן אינגאנצנער יאוש און זאגט: גענוג, ס'איז פארפאלן, איך האב אלעס פארלוירן, איך האב נישט קיין חלק לעולם הבא - לאמיר שוין טון וואס מיר גלוסט און פארטיג. דאס אלעס קומט פון דכדוך, פון דעם וואס ער זעט זיך אלס נידעריק און שפל. אבער ווען דער איד שטארקט זיך און זאגט: איך בין א טייערער בריליאנט, איך האב די זכות פון "שלא עשני גוי", אין מיר איז פאראן א ניצוץ פון א חלק אלוה ממעל - דורך דעם הייבט ער זיך אויף, מקרב זיך צום אויבערשטן און געפינט אין זיך כוחות ארויסצוגיין פון דעם ארט וואו ער געפינט זיך.
מאידך גיסא איז דאס א שווערד מיט צוויי שארפן און א געפערליכע זאך, אויב א מענטש נעמט רבינו'ס ווערטער ביזן סוף: "מען דארף געפינען אין יעדן מענטש א כף זכות" - און דאן זעט ער אין זיך נאר די גוטע זאכן, ער זוכט נישט זיינע חסרונות, און ס'איז אים באקוועם אויפן פלאץ וואו ער שטייט. דאס ווערט נישט סתם אזוי געזאגט, נאר מען קען זען א איד וואס גייט אין די דרכים פון ברסלב, און ער איז שטעקן געבליבן אויף זיין פלאץ שוין יארן לאנג; פארוואס? ווייל רבינו האט דאך געזאגט אז יעדער מענטש דארף געפינען אין זיך עפעס גוטס, און ברוך השם ער פארמאגט גוטע זאכן, און ער באנוגנט זיך דערמיט - און בלייבט שטעקן אויף זיין פאזיציע אן זיך רירן א מיללימעטער. אוודאי נישט אויף דעם האט רבינו גערעדט. א מענטש דארף אלעמאל זען אויך וואס ס'פעלט אים און וואוהין ער דארף שטייגן. רבי נחמן רעדט פון א מציאות וואו דער מענטש געפינט זיך אין א גאר געפאלענעם מצב און ער געפינט אין זיך גארנישט פאזיטיוו, און אויף דעם קומט ער אים ארויסנעמען פון זיין שפלות און אים זאגן: ס'איז נאך דא אין דיר א גוטער פונקט, "ועוד מעט" - זוך כאטש א ביסל וואו ס'איז נישטא קיין רשעות, און פון דעם וועסטו זיך אויפהייבן. אבער אויב א מענטש וועט זיך די גאנצע צייט דן זיין לכף זכות, וועט ער קיינמאל גארנישט טון, ווייל אויף יעדער זאך וועט ער זאגן "איך בין בסדר, מען דארף פארשטיין מיין מצב", און ער וועט זיך קיינמאל נישט פאראויסרוקן. און א מענטש וואס געפינט נישט אין זיך קיין חסרון און זעט נישט וואס ער דארף מתקן זיין, איז דאך א מושלם - און אויב אזוי, פאר וואס דען איז ער בכלל דא אויף דער וועלט? ער האט דאך מער נישט פאר וואס דא צו זיין. דעריבער דארף מען זיך זייער היטן אין דער זאך.
וַעֲנָוִים יִירְשׁוּ־אָרֶץ וְהִתְעַנְּגוּ עַל־רֹב שָׁלוֹם׃ - און די עניוים וועלן ירשנ'ען די ערד, און זיי וועלן זיך מענג זיין אויף פיל שלום.
ענווים - דאס זענען די וואס האבן זיך געפירט מיט עניוות און שפלות פאר די רשעים. ווי מיר האבן געזען אינעם פריערדיגן פסוק, ווען דער רשע וועט זיין "איננו", וועט זיין פלאץ דאך בלייבן, און ווער וועט אים ירשנ'ען? די עניוים. זיי וועלן ירשנ'ען זייער לאנד. "והתענגו על רוב שלום" - ווען די רשעים וועלן אונטערגיין, דאן וועט זיין שלום און שמחה אויף דער וועלט, "ובאבוד רשעים רינה", און דעמאלט וועט זיין דער אמת'ער שלום. אלע רשעים רעדן כסדר פון שלום, זיי זענען דאך די שלום-זוכער און זיי שטרעבן צו שלום - אבער נאר לגבי שונאים. אינעווייניג אבער, אינעם אייגענעם הויז, האבן זיי אויסגעארבעטע פלענער וואס צו טון מיט די פרומע און מיט די מתנחלים. אורי אבנרי האט שוין פארגעשלאגן אריינצוגיין קיין מאה שערים מיט א מאשין-געווער און שיסן אויף רעכטס און לינקס, און אזא זאך האט ער נישט פארגעשלאגן אויף עזה. אין א צווייטן פארשלאג האט ער געשריבן מען זאל זיי אויפהענגען ביי די בערד און פיאות אויף עלעקטריק-סלופעס, און דאס האט ער נישט פארגעשלאגן נישט אויף עזה און נישט אויף איראן. אויסגעארבעטע פלענער האט ער - קעגן די שומרי תורה ומצוות. דעריבער זאגט דער פסוק "והתענגו על רוב שלום": כל זמן די רשעים דרייען זיך אויף דער וועלט איז נישטא קיין שלום און נישטא קיין שמחה, אבער ווען רשעים גייען אונטער איז דא רינה.
דער מלבי"ם ערקלערט אז די עניוים האבן א מעלה איבער די רשעים אין די צוויי ענינים וואס מיר האבן פריער געזען. מיר האבן געזען דעם חסרון פון די רשעים: זיי האבן אפשר א צייטווייליגע הצלחה, אבער צום סוף פאלן זיי אראפ, אזוי ווי גראז וואס שפראצט און בליט שנעל און וועלקט אויך שנעל איין. לעומת זה די עניוים "יירשו ארץ" - צום סוף זענען זיי די וואס וועלן באקומען די ירושה און וועלן נוחל זיין. און נאך האבן מיר געזען, אז די רשעים אפילו אין די צייט פון זייער הצלחה, יענע בליציגע רגע'דיגע הצלחה, זענען זיי נישט באמת מצליח, ווייל דער רשע גייט א גאנצן טאג ארום מיט שרעק, מיט חרדות און מיט נפילות, אויסער אלע פסיכאלאגן וואס ער דארף כסדר האבן. ביי די עניוים ווידעראום איז די הצלחה אן אמת'ע הצלחה - "והתענגו על רוב שלום", נישט קיין הצלחה פון שרעק און פון כעס. אין די ביידע ענינים זענען די עניוים פיל העכער פון די רשעים.
זֹמֵם רָשָׁע לַצַּדִּיק וְחֹרֵק עָלָיו שִׁנָּיו׃ אֲדֹנָי יִשְׂחַק־לוֹ כִּי־רָאָה כִּי־יָבֹא יוֹמוֹ׃ - דער רשע טראכט שלעכטס אויפן צדיק און קריצט אויף אים מיט די ציין; דער אויבערשטער לאכט פון אים, ווייל ער זעט אז זיין טאג וועט קומען.
אויב דו זעסט ווי דער רשע פּלאַנעוועט און טראַכט מחשבות ווי צו טאָן שלעכטס דעם צדיק, און ער קריצט אויף אים מיט די ציין - דאָס קריצן מיט די ציין איז אַן אויסדרוק פון כעס, פון איינעם וואָס וויל טאָן שלעכטס (און טייל זאָגן אַז "חורק שיניו" איז אויף אַ שטייגער פון געלעכטער, אַז ער שמייכלט צו אים) - און דו זעסט אַז פונדעסטוועגן "אֲדֹנָי יִשְׂחַק לוֹ", אַז דער הקדוש ברוך הוא ווייזט אים אַ שמייכלענדיג פנים, דער רשע האָט הצלחה און בליט כאָטש ער זאַמט קעגן דעם צדיק, און מען וואָלט דאָך ערוואַרטעט אַז דער אויבערשטער זאָל גלייך מאַכן מיט אים אַ דין - שרעק זיך נישט דערפון. "אַל תִּתְחַר בַּמְּרֵעִים" - זאָלסט נישט האָבן קיין כעס און ברענעניש קעגן די רשעים פאַרוואָס זיי האָבן הצלחה. און פאַרוואָס לאַכט דער אויבערשטער פון אים? "כִּי רָאָה כִּי יָבֹא יוֹמוֹ". דו זעסט נישט דעם סוף, דערפֿאַר ביסטו אָנגעצויגן, אָבער דער הקדוש ברוך הוא זעט ווי די גאַנצע הצלחה אַליין איז די סיבה פון זיין מפלה. דאָס דאָזיגע געלעכטער איז נישט קיין סימן אַז דער אויבערשטער טוט אים גוטס לטובתו, נאָר כביכול ער לאַכט אָפּ פון אים, ווייל דער אויבערשטער ווייסט וואָס ס'וועט זיין מיט אים אין דער צוקונפט.
און נאָך אַ רמז: "זומם" איז מלשון זמם, פּלענער וואָס אַ מענטש טראַכט אין האַרצן, אַ שלעכטע מחשבה, הגם פון אינדרויסן זעט מען עס נישט אָן. און וועלכע חיה צייכנט זיך אויס מיט ערומימות, אַז פון אינדרויסן זעט זי אויס תמימות'דיג אָבער אינעווייניג איז זי גאָר אַנדערש? דער שועל (פוקס). און גיט אַכט: די ראשי תיבות פון "לַצַּדִּיק וְחֹרֵק עָלָיו שִׁנָּיו" - שועל. דער דאָזיגער רשע פירט זיך אויף ווי אַ שועל, דעריבער זאָלסטו זיך נישט דערשרעקן פון אים, ה' ישחק לו, און צום סוף וועסטו זען ווי דער אויבערשטער רעכנט זיך אָפּ מיט אים און ס'וועט קומען זיין טאָג.
חֶרֶב פָּתְחוּ רְשָׁעִים וְדָרְכוּ קַשְׁתָּם לְהַפִּיל עָנִי וְאֶבְיוֹן לִטְבוֹחַ יִשְׁרֵי־דָרֶךְ׃ חַרְבָּם תָּבוֹא בְלִבָּם וְקַשְּׁתוֹתָם תִּשָּׁבַרְנָה׃ - אַ שווערד האָבן רשעים אויסגעצויגן און זייער בויגן אָנגעשפּאַנט, אַרונטערצואוואַרפן דעם אָרימאַן און דעם נויטבאַדערפטיגן, צו שעכטן די ערלעכע מענטשן וואָס גייען אויפ'ן גלייכן וועג. זייער שווערד וועט קומען אין זייער אייגן האַרץ, און זייערע בויגנס וועלן צעבראָכן ווערן.
אַ באַמערקונג ביים ליינען: מיר האָבן געליינט "וְקַשְּׁתוֹתָם" - און פאַרוואָס? ווייל אונטער דעם קו"ף איז פאַראַן אַ פתח, און אַ פתח איז אַ תנועה קטנה, און נאָך דעם קומט אַ שי"ן מיט אַ שווא, און לכאורה וואָלט עס געדאַרפט זיין אַ שווא נח, ווי דער דין פון אַ שווא נאָך אַ תנועה קטנה. די סיבה איז ווייל אין דעם שי"ן איז פאַראַן אַ דגש, און וויבאַלד ס'איז דאָ אַ דגש מאַכט עס דעם שווא פאַר אַ שווא נע. און אין די מדויק'דיגע ספרים, וואָס מאַכן אַן אונטערשייד צווישן אַ שווא נע און אַ שווא נח און צייכענען דעם שווא נע מיט צוויי קעסטלעך און דעם שווא נח מיט צוויי רונדע פונקטן, גיט אַכט אַז אונטער דער שי"ן דאָ זענען פאַראַן צוויי קעסטלעך און נישט קיין רונדע פונקטן - דאָס הייסט, לייען עס ווי אַ שווא נע.
זאָגט דער מלבי"ם: פריער האָבן מיר געזען אַז דער רשע זאַמט שלעכטס אויפ'ן צדיק, און איצט זאָגט דער פּסוק אַז ער באַגנוגנט זיך נישט דערמיט - ער ציט אַרויס די שווערד און שפּאַנט אויך אָן דעם בויגן. און וואָס מיינט "פָּתְחוּ"? לויט'ן מלבי"ם, און אַזוי ברענגט אויך דער רד"ק די מעגלעכקייט, הייסט דאָס אַרויסציען די שווערד פון איר שייד אַ פתיחה, פונקט ווי דאָס באַפרייען אַן אַרעסטאַנט פון תפיסה הייסט אַ פתיחה - "אֲסִירָיו לֹא פָתַח בָּיְתָה", "יִסְגֹּר עַל אִישׁ וְלֹא יִפָּתֵחַ". דער רד"ק ברענגט נאָך אַ ביאור, וואָס איז אויך דער ביאור פונעם אבן עזרא בשם אחרים, אַז פתחו איז מלשון שאַרפן און שלייפן, דאָס הייסט די רשעים האָבן געשאַרפט די שווערד. און אויב דו פרעגסט וואָס איז דער שייכות, זעט אויס אַז די כוונה איז ווי "פִּתּוּחֵי חוֹתָם", נישט לשון עפענען נאָר מלשון אויסקריצן און באַאַרבעטן, שיין מאַכן די זאַך, און פון דעם קומט אַ גוט אויסגעאַרבעטע און געשאַרפטע שווערד. צי אַזוי צי אַזוי, "חֶרֶב פָּתְחוּ רְשָׁעִים" - צי זיי האָבן זי אַרויסגעצויגן פון איר שייד, צי זיי האָבן זי געשאַרפט. און דאָס זעלבע "דָּרְכוּ קַשְׁתָּם" - דאָס אָנשפּאַנען דעם בויגן מיינט דאָס אויסציען דעם שטריקל צוזאַמען מיט'ן פֿײַל.
און דער ציל דערביי: יעדער כלי קעגן דער פּאַסיגער זאַך. די עוברי דרכים האָבן זיי געוואָלט באַרויבן, און כּדי צו רויבן דאָס געלט גייט ער מיט דער שווערד, ער שטעכט אים און נעמט צו זיין געלט. אָבער פונעם אָרימאַן איז נישטאָ וואָס צו רויבן, דערפֿאַר דעם עני, שוין ווען ער זעט אים פון ווייטנס, שיסט ער אויף אים מיט אַ פֿײַל - ער האָט קיין ענין זיך נישט צו דערנענטערן צו אים און עפּעס נעמען, ווייל ער פאַרמאָגט דאָך גאָרנישט. דערפֿאַר גייט "לְהַפִּיל עָנִי וְאֶבְיוֹן" אויף "דָּרְכוּ קַשְׁתָּם", אַז דעם בויגן שפּאַנען זיי אָן כּדי אַראָפּצואוואַרפן דעם אָרימען און נויטבאַדערפטיגן, ער שיסט אויף אים פון ווייטן און דאַרף זיך נישט דערנענטערן. און "לִטְבּוֹחַ יִשְׁרֵי דָרֶךְ" גייט אויף דער שווערד, וואָס מיט דער שווערד האָבן זיי געשאָכטן די ערלעכע וועג-גייער וואָס זענען בעלי ממון, און ער האָט אַן אינטערעס אַרויסצונעמען זייער געלט, דערפֿאַר קומט ער צו נאָענט צו אים, נעמט צו זיין געלט און הרג'עט אים.
און מיט דעם אַלעס זעסטו אַז דער אויבערשטער לאַכט פון זיי, ווייל דער אויבערשטער האָט געזען אַז זייער טאָג וועט קומען, און ער ווערט כביכול נישט איבערגענומען. און דאָס איז דער המשך פונעם פּסוק: "חַרְבָּם תָּבוֹא בְלִבָּם וְקַשְּׁתוֹתָם תִּשָּׁבַרְנָה". דער אויבערשטער לאַכט פון זיי ווייל ער ווייסט אַז די דאָזיגע שווערד גופא וועט צום סוף אריינגיין אין זייער אייגן האַרץ און זייער בויגן וועט צעבראָכן ווערן. כביכול זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: "יִשַׂחֲקוּ הַנְּעָרִים לְפָנֵינוּ" - גיי ווייטער, טו וואָס דו ווילסט, ווייל גלייך גייט דאָס אויפפּלאַצן אין דיינע אייגענע הענט. און מער ווי איין מאָל זעען מיר דאָס, אַפילו אויב נישט ממש מיט די אייגענע אויגן: פּלוצים הערט מען פון אַ "תאונת עבודה" אין עזה, דריי אָדער פיר אינזשענירן זענען געפלויגן אין דער לופטן. וואָס איז געשען? זיי האָבן געפּרוּווט צונויפשטעלן אַ באָמבע - און דער הקדוש ברוך הוא האָט זיי אַריינגעשטאָכן די דאָזיגע שווערד אין זייער אייגן האַרץ.
טוֹב־מְעַט לַצַּדִּיק מֵהֲמוֹן רְשָׁעִים רַבִּים׃ כִּי זְרוֹעוֹת רְשָׁעִים תִּשָּׁבַרְנָה וְסוֹמֵךְ צַדִּיקִים יְהֹוָה׃ - בעסער איז דאָס ביסל וואָס דער צדיק האָט, פונעם גרויסן פילפאַלקיגן עולם פון רשעים. ווייל די אָרעמס פון די רשעים וועלן צעבראָכן ווערן, אָבער די צדיקים שטיצט דער אויבערשטער.
רש"י דערקלערט: בעסער זענען די ווייניג מענטשן וואָס קומען צו דער הילף פון די צדיקים, ווי דער גרויסער המון פון פילע רשעים וואָס קומען טאָן רשעות. און אַ ביישפּיל דערצו - אמרפל און זיינע חברים: מען הערט וועגן אַ געוואַלדיגער מלחמה, פילע מלכים זענען געקומען פאַרכאַפּן לוט אין געפאַנגענשאַפֿט און זיך רייצן מיט אברהם, און מיט אברהם זענען געווען בלויז ווייניג מענטשן. און פונדעסטוועגן זאָלסטו וויסן אַז בעסער זענען די ווייניג וואָס זענען געווען מיט'ן צדיק פונעם המון פון פילע רשעים, וואָרום אברהם האָט זיך געשטאַרקט איבער זיי און זיי בייגעקומען, געהרג'עט יענע מלכים און צוריקגעבראַכט לוט זיין ברודער'ס זון.
דער רד"ק, און ענלעך צו דעם דער אבן עזרא, דערקלערן אויף אַן אַנדער וועג: דער צדיק פרייט זיך מיט דעם ביסל וואָס ער האָט אויף דער וועלט - דאָס ביסל איז אים גענוג. בעת ווען די רשעים, ווען זייער געלט ווערט מער פרייען זיי זיך נישט דערמיט, נאָר ווילן תמיד מער און מאָנען נאָך, ווער ס'האָט אַ מנה וויל צוויי הונדערט. "צַדִּיק אֹכֵל לְשֹׂבַע נַפְשׁוֹ וּבֶטֶן רְשָׁעִים תֶּחְסָר" - ער שפירט כסדר אַ חסרון. און נאָך זאָגט דער רד"ק: דאָס פיל געלט פונעם רשע איז צו זיין שלעכטס, ווייל דורך דעם ווערט ער פאַרגרעבט מיט גאווה, און מער ווי איינמאָל זעען מיר ווי מענטשן שטייען אויף קעגן אים און הרג'ענען אים כּדי אַוועקצונעמען זיין געלט. אין דער צייט פון דער באָלשעוויסטישער רעוואָלוציע האָט מען אַלע רייכע מענטשן דערמאָרדעט און באַרויבט זייער געלט - מען טויט אים אָפּ כּדי צו נעמען אַלץ וואָס ער פאַרמאָגט. און לויט'ן רד"ק איז "הָמוֹן" מלשון ממון, ווי "וּמִי אֹהֵב בֶּהָמוֹן" אין קהלת, וואָס טייטשט ווער ס'האָט ליב געלט, און "רַבִּים" גייט אויפ'ן ממון - דאָס געלט פון די רשעים איז פיל. און כאָטש זיי פאַרמאָגן אַ סך געלט, זאָלסטו וויסן אַז דאָס פיל געלט איז אָפט מאָל צו זייער שלעכטס. קומט אויס אַז ס'איז בעסער פאַר'ן צדיק וואָס האָט ווייניג און האַלט זיך אויס, ווי פאַר'ן רשע וואָס האָט אַ סך און צום סוף איז דאָס די סיבה פון זיין מפלה.
און דער מלבי"ם פארבינדט דעם פסוק צום פריערדיגן: וויבאלד מיר האבן געזען אז "חרבם תבוא בלבם וקשתותם תשברנה", זעט מען וויפיל בעסער עס איז דאס ביסל פונעם צדיק פונעם המון רשעים "רבים", דאס הייסט אפילו זיי זענען גרויס. ווארום אט "זרועות רשעים תשברנה" - יענע גרויסע חיל און יענע געהילפן וואס קומען קעגן דעם צדיק וואס קומט מיט ווייניג מענטשן, אזוי ווי אברהם אבינו וואס איז געקומען מיט ווייניג מענטשן, זיינע ארעמס זענען צובראכן געווארן און ער האט נישט געקענט טון קיין שלעכטס פארן צדיק. און דער צדיק, הגם ער פארמאגט בלויז א ביסל כוח, קען זיך אויפשטעלן קעגן דעם רשע - "וסומך צדיקים ה'". און פארוואס? טאקע דער צדיק האט ווייניג, אבער דער צדיק זארגט נישט, ער בויט נישט אויף דער ארמיי און נישט אויפן ארסענאל, ער בויט אויפן אויבערשטן. "וסומך צדיקים ה'", און ווי עס שטייט "ואין מעצור לה' להושיע ברב או במעט". אויב ביסטו בוטח אינעם אויבערשטן, וואס מאכט עס אויס צי ס'איז דא ווייניג צי אסאך? און אויב ביסטו נישט בוטח אינעם אויבערשטן, דארפסטו א ריבוי פון כלי זין, א ריבוי פון מיליטער און א ריבוי פון סאלדאטן - און דאס איז ווען מען איז נישט בוטח אינעם אויבערשטן. און מען קען זאגן בדרך צחות: פארוואס שטיצט דער אויבערשטער די צדיקים? ווייל די צדיקים שטיצן זיך אויף אים. דו פארלאזט זיך אויפן קדוש ברוך הוא - שטיצט דיך דער אויבערשטער אז דו זאלסט נישט פאלן, "ה' בסומכיי".
דאס זאגט דער חובות הלבבות אינעם פערטן שער, שער הביטחון (און ווער עס וויל קען דאס הערן אין די שיעורים איבער חובות הלבבות). ער ערקלערט אז דער סימן פונעם בעל ביטחון איז, אז ווען ער ווענדט זיך צו איינעם וואס האט אסאך געלט אדער צו איינעם וואס זיינע מעגלעכקייטן זענען קנאפ צו בעטן הילף - איז עס ביי אים אינגאנצן אייניג. ביי אונז איז עס נישט אזוי: ווען מיר ווענדן זיך צו איינעם וואס פארמאגט אסאך געלט זאגן מיר, פון אים איז דא א שאנס צו באקומען; און ווען מיר ווענדן זיך צו איינעם מיט קנאפע מעגלעכקייטן זאגן מיר, איך האב דאך נישט קיין צווייטן, לאמיר זיך ווענדן צו אים אבער ס'איז נישטא קיין גרויסער שאנס. און וואס האבן מיר דערמיט ארויסגעוויזן? אז מיר זענען נישט בוטח אינעם אויבערשטן. מען באטראכט יענעם נישט ווי א צינור נאר ווי א מקור, און דערפאר זאגט מען אז דער איז א בעסערער מקור און יענער איז א שוואכערער מקור. אבער אויב מיר וואלטן באמת בוטח געווען אינעם אויבערשטן, וואלט א מענטש געזאגט צו זיך: דו קוקסט דאך ארויס אויף דער ישועת השם, און די ישועת השם קען דאך קומען פון דא און קען קומען פון דארט! מאכט דען אויס צי דער עשיר ראטעוועט מיך צי דער ארימאן ראטעוועט מיך? איך דארף טון השתדלות, און די השתדלות איז זיך צו ווענדן צו וועמען עס זעט אויס אז ער קען העלפן, אבער באמת מאכט עס נישט אויס צי זיינע מעגלעכקייטן זענען פיל צי ווייניג, ווייל "אין מעצור לה' להושיע", און "לה' הישועה". ווען מען קומט צו אים קומט מען בלויז ווי צו א צינור, און צי האט דען דער קדוש ברוך הוא א פראבלעם וועלכן צינור צו נוצן, דעם צינור פונעם עשיר אדער דעם צינור פונעם עני? ווען דער אויבערשטער וויל, וועט די ישועה קומען פון יעדן ארט. און אויף דעם זאגן מיר "אל תבטחו בנדיבים בבן אדם שאין לו תשועה".
און אסאך מאל זעט מען קלאר אז דווקא פון די וואס האבן נישט, וואקסט ארויס די ישועה. מען מאכט א מעטשינג און מען ברענגט מיליאנען - פון וואס? פון מיר, פון דיר און פון יענעם, יעדער גיבט א נישט קיין גרויסן סכום, פופציג שקל, הונדערט שקל, און מען קומט אן צו גרויס געלט. און עס זענען דא עשירים - גיי פרוביר ארויסצוציען פון זיי געלט. א מענטש דארף פארשטיין: אויב ביסטו בוטח אינעם אויבערשטן, וואס מאכט אן חילוק וועלכע השתדלות דו האסט געטאן? דער קדוש ברוך הוא האט דעם כוח צו שיקן סיי פון דא און סיי פון דארט. און דאס איז וואס עס שטייט דא: "טוב מעט לצדיק" - הגם דער צדיק קומט מיט ווייניג מענטשן, איז דאס בעסער פונעם געפילדער פון די פילע רשעים, ווייל צום סוף "זרועות רשעים תשברנה", און ווי אזוי האט דער צדיק מצליח געווען מיט דעם ביסל? "כי סומך צדיקים ה'".
דאס דערמאנט א מעשה וואס א סטודענט האט אמאל דערציילט, וועלכער האט געלערנט אין איינע פון די סאמע אנגעזעענסטע מיליטערישע אקאדעמיעס אין די פאראייניגטע שטאטן. א טייל פון די לעקציעס דארט האבן זיך פארנומען מיט אנאליזירן מלחמות: וואס איז געווען די סטראטעגיע, ווי אזוי מען האט געזיגט, און וואספארא לקחים מען נעמט ווי אזוי אנצופירן א מלחמה. איין מאל האט ער געפרעגט דעם לעקטאר אינמיטן דער לעקציע: מעג איך פרעגן א קשיא? פון אלע מלחמות וואס איר דערציילט אונז - האט איר קיינמאל נישט דערציילט איבער א מלחמה וואס איז פארגעקומען אין ארץ ישראל. עס זענען דאך דארט געווען גלענצנדע נצחונות, אין תש"ח, אין דער זעקסטאגיקער מלחמה, אין דער יום כיפור מלחמה, אלעס אין די לעצטע זעכציג-זיבעציג יאר. פארוואס לערנען מיר דאס נישט? איז דען גארנישט דא צו לערנען פון די מלחמות? האט אים דער לעקטאר געזאגט: קום צו מיר אין ביורא נאך דער לעקציע. ער האט אביסל מורא געהאט - ווער ווייסט, אפשר האט יענער אנטיסעמיטישע מיינונגען און דערפאר רעדט ער אזוי. ער איז אריין צו אים אין ביורא, און דער לעקטאר פרעגט אים: פארוואס פרעגסטו? האט ער געענטפערט: איך פרעג ווייל איך בין א איד. האט יענער געזאגט: איך וויל דיר עפעס זאגן. מיר לערנען מלחמות וואס מען קען אנאליזירן און ערקלערן אויף א ראציאנאלן אופן, ווי אזוי און פארוואס מען האט אין זיי געזיגט. אבער די מלחמות וואס זענען פארגעקומען דארט האבן מיר נישט קיין שום מעגלעכקייט צו אנאליזירן מיט ראציאנאלע כלים. די מלחמות דארט זענען ניסים, און פון א נס האבן מיר נישט וואס צו לערנען - ווי אזוי מאכט מען דען א נס? מיר האבן דארט גארנישט וואס צו אנאליזירן.
און באמת, ווער עס ליינט איבער די מלחמות זעט אז אלעס איז איין שטיק נס, ביז אמאל שאפן די ראשי המדינה, די ראשי הממשלה און די ראשי הצבא ביי אונז דעם איינדרוק אז זיי פארלאזן זיך גאר אויף ניסים: מען זעט פארשידענע דורכפעלער וואס האבן נישט קיין שום אנדערן הסבר. ס'איז נישטא קיין שום שכל ווי אזוי מען האט אזוי געטאן - ס'איז פשוט זיך פארלאזן אויפן נס. מען דארף טון השתדלות, אבער מען דארף וויסן אז אונזער גאנצער קיום איז נסי, און עס איז נישטא קיין שום צוריקהאלט ביים אויבערשטן צו העלפן, סיי מיט אסאך און סיי מיט ווייניג.
דער קאפיטל לערנט אונז אויס צו קוקן אויפן רשע מיט אמת'ע אויגן: נישט בלויז אז "עוד מעט ואין רשע", נאר אפילו יעצט, "והתבוננת על מקומו ואיננו", זיין הצלחה עקזיסטירט ניטאמאל, ווייל די וועלט איז דאך אן עולם הדמיון און רשעים בחייהם קרויים מתים. און פונעם זעלבן פסוק האט רבנו רבי נחמן געלערנט א וועג אין עבודת השם: צו זוכן אין יעדן מענטש, און אפילו אין א רשע, יענעם "מעט" וואס איז נישט קיין רשעות, און דערמיט אים אויפצוהייבן מכף חובה לכף זכות - בתנאי אז דאס זאל נישט ווערן א כלי זיך אליין צו פארענטפערן און בלייבן שטעקן אויפן ארט. "וענווים יירשו ארץ" - זיי וועלן ירש'ענען דאס ארט פון די רשעים און זייער הצלחה וועט זיין פולקאם און בארואיגט, "והתענגו על רוב שלום", ווייל באבוד רשעים רינה. דער רשע זאמט מזימות, ציט ארויס זיין שווערד און שפאנט זיין בויגן, און דער אויבערשטער לאכט פון אים ווייל ער זעט אז זיין טאג וועט קומען: זייער שווערד וועט אריינגיין אין זייער אייגן הארץ און זייערע ארעמס וועלן צובראכן ווערן. און דערפאר "טוב מעט לצדיק מהמון רשעים רבים" - סיי ווייניג מענטשן, סיי ווייניג געלט, סיי ווייניג כוח - "כי סומך צדיקים ה'", און עס איז נישטא קיין מעצור ביים אויבערשטן צו העלפן, סיי מיט אסאך און סיי מיט ווייניג.