הקדמה: המשך דעם עיון אין קאפיטל ל"ו
אינעם פריערדיגן חלק האבן מיר זיך אפגעשטעלט אויף דער טענה פונעם רשע ביים אנהייב פונעם קאפיטל, און אויף די צוויי מינים גמול מיט וועלכע דער הקדוש ברוך הוא פירט זיין וועלט. יעצט וועלן מיר זען ווי דער מלבי"ם טייטשט אויס מיט די דאזיגע יסודות די פסוקים פאר אונז - פסוקים וואס יעדעס ווארט אין זיי איז א גאנצע וועלט פון הנהגה, שכר ועונש און בחירה חופשית.
צוויי מיני גמול: דער אפענער נס און דער פארבארגענער טבע
מיר האבן מסביר געווען אז עס זענען דא צוויי מינים גמול. עס איז פאראן א גמול מצד הטבע - און דאס איז אויך א גמול, ווייל אלעס ארבעט דאך ווי דער "גרויסער פידל" קעגן דעם "קליינעם פידל", און די גאנצע וועלט רעאגירט צו די מעשים פון בני אדם. און לעומת זה דער ניסישער גמול, וואס אויך דער נס איז א גמול פונעם הקדוש ברוך הוא און ער איז אויך א חלק פונעם סדר העולם. זאגט דער מלבי"ם: וויסן זאלסטו אז עס איז דא א מהות'דיגער חילוק צווישן זיי. ביי א נס - ווי קריעת ים סוף, ירידת המן וכדומה - איז די זאך קענטיג פאר יעדנ'ס אויגן אז דא איז דא א יד ה'. אויב עס פאסירט היינט א נס פון הצלה, וועט מען גלייך זאגן: דאס איז בזכות פלוני, דאס איז בזכות אלמוני, ס'איז דא געווען א זאך העכער דעם טבע. אבער אינעם טבע איז די זאך בכלל נישט קענטיג. פרעג פארוואס עס רעגנט - קיינער וועט דיר נישט ענטפערן אז דער רעגן איז געפאלן ווייל נעכטן זענען געקומען נאך צוויי אידן צום שיעור. יעדער וועט דאס תולה זיין אינעם וועטער-באריכט און אין נאטירלעכע הסברים, און קיינער וועט דאס נישט תולה זיין אין א רוחניות'דיגער זאך.
צדקה און משפט - וואס איז דער חילוק
דער מלבי"ם ערקלערט אין עטליכע פלעצער אז ביי בני אדם איז דער ענין פון "צדקה" בין אדם למקום, און "משפט" איז דער ענין פון בין אדם לחברו. מיינט נישט צדקה אינעם זינען פון געבן געלט; ווען עס שטייט "ולך תהיה צדקה" - איז דאס א לשון פון צדיק, דו האסט געטאן א מעשה פון צדקות צווישן דיר און דיין באשעפער. בעת וואס "ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם" - דיני שור שנגח, דיני עבד עברי, אלע ענייני ממונות און בין אדם לחברו - דאס אלעס ווערט אנגערופן משפט.
און דער זעלבער חילוק עקזיסטירט אויך כלפי דעם הקדוש ברוך הוא. "צדקה" פון זיין זייט יתברך באדייט מעשים וואס ער טוט מצד זיין אלוקות, מצד זיין צדקות און זיין רצון, באתערותא דיליה, אן קיין שייכות צו אונזערע מעשים. "משפט" פון זיין זייט יתברך באדייט אן הנהגה וואס ווענדט זיך אינעם קוקן אויף די מעשים פון בני אדם: לויט דיינע מעשים ביסטו ראוי אדער נישט ראוי, לויט דיינע מעשים באשטימט דער משפט צי דו זאלסט באקומען צי נישט.
הנהגת הייחוד און הנהגת המשפט
קומט דאך אויס אז די אפענע ניסים וואס דער אויבערשטער טוט ווערן אנגערופן "צדקה", ווייל זיי זענען דאך ברעותא דיליה. דאס איז פונקטליך די הגדרה פונעם רמח"ל פון "הנהגת הייחוד" לעומת "הנהגת המשפט". הנהגת הייחוד איז אן הנהגה וואס רעכנט זיך מיט קיין שום חשבון אויף דער וועלט און אינעם טבע: פארוואס האט דער אויבערשטער אזוי געפירט? אזוי האט ער געוואלט, זיין אחדות וואס רעכנט זיך מיט גארנישט האט אזוי געוואלט. זי איז נישט תלוי אין די מעשים און נישט אין דער פראגע צי עס קומט זיך דיר. די גאולה העתידה וועט זיין בבחינת הנהגת הייחוד, און גאולת מצרים איז געווען אין דער בחינה - ווארום דער שר פונעם ים האט דאך געטענה'ט: הללו עובדי עבודה זרה והללו עובדי עבודה זרה, און וואס איז אויב אזוי געווען די סיבה פארוואס דער ים האט זיך געשפאלטן? הנהגת הייחוד. אין דער הנהגה רעכנט זיך דער אויבערשטער נישט מיט מסטינים און מקטרגים און קעגנערישע טענות, נאר ווי א מלך וואס ברעכט דורך א גדר ואין מוחין בידו. אבער דאס איז נישט די תמידי'דיגע הנהגה. די תמידי'דיגע איז הנהגת המשפט - "מלך במשפט יעמיד ארץ" - אין וועלכער דער הקדוש ברוך הוא משפט לויט די מעשים פון בני אדם און לויט וואס עס קומט זיך זיי.
די ניסישע הנהגה קוקט נישט אויפן משפט, אויפן טבע און אויפן קבוע, נאר זי איז די בחינה פון צדקתו פונעם הקדוש ברוך הוא אן קיין התייחסות צו אונזערע מעשים. הנהגת המשפט, לעומת זה, איז די הנהגה פונעם טבע: וועט איר טאן גוטס - וועט איר באקומען גוטס, וועט איר טאן שלעכטס - וועט איר באקומען שלעכטס; דער טבע איז אפהענגיק און פונקציאנירט אין פולער פארבינדונג צו אונזערע מעשים.
"צִדְקָתְךָ כְּהַרְרֵי אֵל מִשְׁפָּטֶיךָ תְּהוֹם רַבָּה"
צִדְקָתְךָ כְּהַרְרֵי אֵל, מִשְׁפָּטֶיךָ תְּהוֹם רַבָּה, אָדָם וּבְהֵמָה תוֹשִׁיעַ יְהֹוָה׃ - דיין צדקה איז ווי די מעכטיגע בערג, דיינע משפטים זענען ווי דער גרויסער תהום, מענטש און בהמה העלפסטו, ה'.
"צדקתך" - דאס איז די צדקה וואס האט נישט קיין חשבונות מיט קיין מסטינים ומקטרגים, די הנהגת הייחוד, די נסים גלויים. און זי איז "כהררי אל", ווי א הויכער בארג וואס יעדער זעט: יעדער זעט דעם חסד ה', די מציאות ה', די השפעה פונעם באשעפער. קיינער וועט נישט זאגן אז דער ים האט זיך געשפאלטן פון זיך אליין, און קיינער וועט נישט זאגן אז במקרה איז געפאלן מן פאר כלל ישראל פונקט ווען זיי האבן נישט געהאט וואס צו עסן. פאר יעדן איז קלאר אז דאס איז מיט זיין רצון יתברך, מ'זעט דא די יד ה'.
אבער "משפטיך" - וואס דער אויבערשטער באלוינט און שטראפט - ווערט געטאן מיט נסים נסתרים, דורך די חוקי הטבע, און דאס איז "תהום רבה": אן ארט וואס מען זעט נישט וואס עס ליגט אינעווייניג. די הנהגת המשפט איז א פארבארגענע הנהגה. מיר זעען נישט פארוואס א מענטש ווערט געשעדיגט, רחמנא ליצלן, אין א תאונת דרכים. דאס איז א משפט, דער אויבערשטער האט געפירט מיט אים א משפט - אבער אויף וואס? דאס איז באהאלטן, מען זעט נישט דארט די יד ה' אפן פאר די אויגן. קעגנאיבער דעם, ביי קריעת ים סוף האט יעדער געזען די יד ה' מיט די אייגענע אויגן.
פארוואס איז דער משפט נסתר?
און פון דעם, זאגט דער מלבי"ם, נעמט זיך וואס אסאך מענטשן האבן ספיקות אין דעם עניין פון שכר ועונש. א מענטש זעט א צדיק ליידן און ווייסט נישט פארוואס; ער ווייסט נישט אז דאס איז די הנהגת המשפט פאר א מעשה דק מן הדק וואס דער צדיק האט געטאן אין דעם גלגול אדער אין א צווייטן גלגול. און גלייך קומט ארויף די קשיא: פארוואס זאל די הנהגה נישט זיין מער אפן און קלאר? די הסתרה אליין ברענגט דאך צו כפירה, ווי מיר האבן געזען ביי "נאֻם פשע לרשע" - דער רשע טענה'ט אז ס'איז חלילה נישטא קיין באשעפער און נישטא קיין שכר ועונש. ווען אלעס וואלט געווען אפן, וואלט יעדער געזען אז דער האט באקומען ווייל עס קומט זיך אים, און יענעם גייט גוט ווייל עס קומט זיך אים.
אויף דעם פירט אויס דוד המלך: "אדם ובהמה תושיע ה'". די כוונה איז נישט אויף צוויי באזונדערע באשעפענישן, נאר אויף יעדן איינעם פון אונז, וואס איז צונויפגעשטעלט פון צוויי חלקים - א חלק פון אן אדם און א חלק פון א בהמה. ווייל פיזיש איז נישטא קיין מהות'דיגער חילוק צווישן אונז און א בהמה; ווען מען וויל וויסן וואס עס פאסט פאר א מענטש מאכט מען פראבעס אויף מייז אין לאבאראטאריעס, און מ'האלט שוין ביי דעם אז מ'וועט איינפלאנצן א הארץ פון א חזיר אינעם מענטש. און דער מדרש רעכנט אויס עטליכע זאכן וואס דער מענטש איז גלייך צו א בהמה: ער עסט ווי א בהמה, גייט אין בית הכסא ווי א בהמה, שלאפט ווי א בהמה, און אזוי ווייטער. אינעם פיזישן טייל איז דער מענטש נישט אנדערש פון א בהמה, און ער איז אונטערווארפן אונטער די חוקי הטבע פונקט ווי איר: ווען מ'טוט אים וויי טוט אים וויי, און ווען מ'גיט אים הנאה איז ער פרייליך.
און וואס איז דער "אדם" אין אים? דער רוחניות'דיגער חלק, דער נפשי'דיגער, דער שכל'דיגער - דער חלק וואו מען קלויבט אויס צו טאן גוטס אדער שלעכטס. ווען איך זאג "אדם", מיין איך דען די זיבעציג קילא פלייש? זיכער נישט. דער אדם איז דער נפשי'דיגער און רוחניות'דיגער חלק אין אים, און אין דעם חלק ליגט דער כוח צו האנדלען קעגן דער בהמה וואס אין אים.
"א קאץ מוז זיין א קאץ"
א בהמה קען נישט זיין אנדערש ווי א בהמה. מען פארציילט אויף צבי ענבל אז ער איז אמאל געלאפן כאפן א באס, און ווי דער שאפער האט אים דערזען האט ער פארמאכט די טירן. האט ער געזאגט: איך בין דאך אויך אן ישראלי, און האט אריינגעשטעקט זיין פוס צווישן די צוויי טירן. דער איינציגער ברירה פונעם שאפער איז געווען צו פארן מיט זיין פוס אינדרויסן. יענע צייטן זענען די שאפערס געווען מער העפליך, און דער שאפער האט פארשטאנען אז דאס איז נישט קיין אפציע. איידער ער האט געעפנט, האט צבי ענבל אריינגעווארפן א פראגע: "ווייסטו וואס דער חילוק איז צווישן דיר און א קאץ?" און די קשיא האט געווירקט - דער שאפער האט געעפנט די טיר און געפרעגט: "נו, וואס איז דער חילוק?" האט ער אים געענטפערט: "דער חילוק איז, אז א קאץ מוז זיין א קאץ, אבער דו קענסט אויך זיין א מענטש".
דאס איז א געוואלדיגער ווארט. דו קענסט זיין א מענטש, און דו קענסט זיין נישט קיין מענטש. אויף קיין שום בעל חי וועט מען נישט נוצן אזא אויסדרוק: מען זאגט נישט אויף אים ער איז "נישט קיין הונט", "נישט קיין קאץ", "נישט קיין לייב". א מענטש איז די איינציגע באשעפעניש וואס מ'קען זאגן אויף אים "ער איז נישט קיין מענטש", דאס הייסט אז די בהמה קאנטראלירט אים. א בהמה איז אונטערווארפן אונטער אירע אינסטינקטן: רירסט צו צו א קו - שפרינגט זי; וועסטו שאקלען א רויטע פאטשיילע פאר אן אקס - וועט ער שטעכן. און עס זענען דא מענטשן וואס פירן זיך אויף ווי בהמות, אינגאנצן אונטערטעניג צום טבע: דו ווייסט פונקטליך וועלכע ווארט צו זאגן און דער וואולקאן רייסט אויף. אבער אינעם מענטש איז דא א כוח צו האנדלען קעגן דער בהמה וואס אין אים: איך האב געוואלט אויפרייסן - און איך בין ביכולת זיך איינצוהאלטן, איינצושלינגען די שפייאכץ און נישט ענטפערן. פון וואו נעמט זיך דער כוח? פונעם חלק האדם, פונעם שכל און דער נשמה. דער קערפער איז געבונדן צום טבע - האב איך אויסגעשטרעקט א האנט צום פייער, שפרינגט זי תיכף צוריק, דאס איז א רעפלעקס. אבער א מענטש איז בכוח צו האלטן זיין האנט אינעם פייער נאך פיר סעקונדן, און דאס איז בכוח פונעם רוחניות'דיגן חלק וואס אין אים.
אויף וואס קומט זיך שכר
די זאכן וואס א מענטש טוט מצד זיין טבע, מצד דער בהמה אין אים, אויף דעם איז נישטא קיין שכר ועונש. פאר דעם וואס א מענטש טרינקט נישט קיין סם המוות באקומט ער נישט קיין באלוינונג: א בהמה וויל אויך לעבן, אויך א קאץ וואס מען לייגט אויפן דאך וועט צוקומען צום ברעג און זיך צוריקדרייען. דער יצר החיים עקזיסטירט אין יעדער באשעפעניש. די בחירה חופשית, זאגט דער מלבי"ם, איז נאר אויף א פלאץ וואו דער מענטש טוט דאס גוטע בלויז ווייל עס איז גוט, כאטש עס איז קעגן זיין אייגענעם אינטערעס. מיין אינטערעס איז צו האלטן דאס געלט אין טאש, און דאך, ווען איך זע א נצרך בין איך ביכולת צו האנדלען קעגן מיין אינטערעס און אים געבן פון מיין אייגענעם - דא איז געווען א שבירת היצר. ווער עס ווערט אין כעס און האלט זיך איין, האט געהאנדלט קעגן זיין טבע: דער טבע זאגט "מ'רייצט מיר - רייס איך אויף", און ער האט געהאנדלט מכוח דעם רוחניות'דיגן און בחירי'דיגן חלק וואס אין אים, און האט זיך מתגבר געווען אויפן טבע.
דער מענטש - אן עולם קטן
דער הקדוש ברוך הוא האט אריינגעלייגט אינעם מענטש אלע חוקי הטבע וואס זענען צעשפרייט אין גאנץ מעשה בראשית. דער מענטש איז א בחינה פון אן עולם קטן, ובכלל זה אלע נאטורן פון די בעלי חיים. דערפאר זאגט מען דיר: הוי עז כנמר, קל כנשר, רץ כצבי וגיבור כארי - בין איך דען א נשר? בין איך דען א לייב? נאר אין דיר געפינט זיך אלעס. אמאל רייצט מען דיך אויף און דו שפארסט זיך איין ווי א קיפוד און שיססט פיילן; אמאל דערשרעקט מען דיך און דו ציהסט זיך איין און לויפסט אוועק ווי א שפן; און אמאל ביסטו ווי א לייב און שלאגסט זיך מיט גבורה. וואסערע נאטור האסטו אין זיך? אלע נאטורן, און דער מענטש דארף וויסן וועלכן כח צו ניצן און ווען. און אזוי אויך האבן חז"ל געזאגט אז זיין שטויב איז צונויפגעקליבן געווארן פון דער גאנצער וועלט - חז"ל האבן מסביר געווען כדי אז אין יעדן ארט זאל אים די ערד אויפנעמען, אבער אויף יעדן פאל זעט מען אז כדי צו באשאפן א מענטש האט מען געדארפט אריינלייגן אין אים אלעס: ס'איז פאראן אין אים מאגנעזיום, ס'איז פאראן אין אים גאלד, ס'איז פאראן אין אים אייזן, כאטש אין גאר קליינע מאסן, אבער אלעס געפינט זיך דערין. דער מענטש נעמט ארום אין זיך די גאנצע נאטור.
נאר דער הקדוש ברוך הוא האט איבערגעגעבן אין די הענט פון דער מענטשליכער נפש, דער שכלי'דיגער און רוחניות'דיגער חלק, די שליטה איבער דער נאטור - און צום ערשט און צום מערסטנס איבער זיין אייגענער נאטור. און גיט אכט ווי וואונדערבאר דאס איז: מיר האבן מסביר געווען אז דער מענטש איז דער קליינער פידל קעגנאיבער דעם גרויסן פידל וואס איז די וועלט. ווער קען הערשן איבער דער וועלט? בלויז ווער ס'איז ביכולת צו הערשן איבער זיך אליין, ווייל נאר ער האט באקומען די שליסלען. דו הערשסט איבער זיך אליין - וועסטו אויך הערשן איבער דער גאנצער וועלט.
וואס איז געשען ווען משה רבינו האט פארלוירן די שליטה און געזאגט "שמעו נא המורים"? אין יענעם מאמענט איז דער פעלז געווארן טויב, פארשטאפט, ער כאפט נישט אויף. בעת פריער, ווען ער האט געהערשט איבער זיך, איז די גאנצע וועלט געווען אונטערווארפן אונטער זיינע פיס. דו הערשסט איבער זיך אליין - וועסטו אויך הערשן איבער אנדערע און איבער דער נאטור; דו הערשסט נישט איבער זיך אליין - וועט די נאטור דיר אויך נישט פאלגן, רעד צו איר פון היינט ביז מארגן. און אויב דו וועסט נעמען א שטעקן און אנהייבן שלאגן, וועסטו איר טאקע צוצווינגען און סטראשען, אבער דאס איז נישט קיין עכטע פאלגזאמקייט.
און אזוי האט שאול געזאגט צו דוד'ן: "ידעתי כי מלֹך תמלוך". יעדער פרעגט: פון וואנעט האסטו געוואוסט, איז דען שאול אויך צווישן די נביאים? דער ענטפער איז: איך האב געזען אז דו ביסט געווען ביכולת אפצושניידן דעם עק פון מיין מאנטל און מיר נישט הרג'ענען - דו האסט א געוואלדיגע שליטה איבער דיין נאטור. ווער ס'איז ביכולת צו הערשן איבער זיינע נאטורן, וועט אויך הערשן איבער אנדערע, און ווער ס'הערשט נישט איבער זיך אליין, וויאזוי קען ער הערשן איבער אנדערע? און ווער ס'הערשט איבער אנדערע, הערשט איבער דער גאנצער וועלט, און די שליסלען זענען איבערגעגעבן געווארן אין זיין האנט.
פארוואס האט דער אויבערשטער פארבארגן דעם משפט
איצט פארשטייט מען פארוואס "צדקתך כהררי אל" בעת וואס "משפטיך תהום רבה": ווייל "אדם ובהמה תושיע ה'". דער הקדוש ברוך הוא וויל ראטעווען דעם מענטש וואס איז צוזאמענגעשטעלט פון אדם און פון בהמה, און וויאזוי וועט ער אים ראטעווען? דורך דעם וואס דער מענטש וועט אויסוועלן דאס גוטע פון אייגענעם שכל און פארשטאנד. ווען איך וואלט דיר מגלה געווען בפירוש דאס איז גוט און דאס איז שלעכט, וואלט עס געווען פונקט ווי איינער וואס שטעקט נישט אריין די האנט אין פייער - וואס אויף דעם באקומט מען דאך קיין שום באלוינונג. קיין שום מענטש וואלט נישט עובר געווען קיין עבירות, און ס'וואלט אים נישט געקומען קיין שכר דערויף: אלעס איז אפן, אויף יעדער עבירה א באלדיגער משפט און אויף יעדער מצוה א באלדיגער שכר - פאר וואס דען זאל דיר קומען שכר? נאר וויבאלד דער הקדוש ברוך הוא האט געוואלט דיר שענקען אן אומגעהויערן שפע בכח פון דיין זיך מתגבר זיין, איז ער געצוואונגען צו באהאלטן פון דיר די משפטים. ווען זיי וואלטן געווען אפן, וואלסטו אויסגעוועלט דאס גוטע בלויז ווייל עס לוינט זיך פאר דיר. דערפאר "משפטיך תהום רבה" - דאס פארבארג איך. און דורך דעם "אדם ובהמה תושיע ה'": ס'איז פאראן א ישועה סיי פארן רוחניות'דיגן חלק און סיי פארן בהמי'דיגן חלק אינעם מענטש, ווייל זיי האבן א בחירה חפשית, און בכח פון דעם קומט זיי שכר פארן אויסוועלן דאס גוטע.
"מַה יָּקָר חַסְדְּךָ אֱלֹהִים"
מַה יָּקָר חַסְדְּךָ אֱלֹהִים, וּבְנֵי אָדָם בְּצֵל כְּנָפֶיךָ יֶחֱסָיוּן׃ - ווי טייער און זעלטן איז דיין חסד, ג-ט, און בני אדם וועלן זוכן שוץ אינעם שאטן פון דיינע פליגל.
רש"י ערקלערט כפשוטו: עס פאסט נישט ממשיך צו זיין דיין חסד אויף די דאזיגע רשעים, נאר בלויז אויף די בני אדם וואס זוכן שוץ אין שאטן פון דיינע פליגל - נאר ווער ס'רוהט אין דיין שאטן איז ראוי דו זאלסט משפיע זיין אויף אים חסד, און זיי זענען די וואס "יִרְוְיֻן מִדֶּשֶׁן בֵּיתֶךָ וְנַחַל עֲדָנֶיךָ תַשְׁקֵם". דאס הייסט: שפיע נישט קיין חסד אויף די רשעים.
און דער מלבי"ם ערקלערט: "חסדך" איז, ווי מיר האבן מסביר געווען, די הנהגת היחוד, אן הנהגה וואס איז נישט אנגעהאנגען אין די מעשים נאר בלויז אין זיין רצון יתברך. און דער חסד איז "יקר" - דאס הייסט זעלטן און יקר המציאות. פארוואס? ווייל דער הקדוש ברוך הוא פירט נישט זיין וועלט מיט חסד נאר מיט משפט, "מלך במשפט יעמיד ארץ". מיט חסד באנוצט ער זיך נאר אין זעלטענע פאלן, ווי ביי גאולת מצרים און ביי דער גאולה העתידה. דער מלבי"ם לערנט שטענדיג אז "יקר" מיינט א זאך וואס איר מציאות איז ווייניג. פארוואס זענען בריליאנטן טייער? ווען בריליאנטן וואלטן זיך געוואלגערט ווי זאמד וואלטן זיי גארנישט ווערט געווען, און מען וואלט געפלאסטערט מיט זיי אנשטאט קנאק-שטיינדלעך. יעדע זאך איז טייער לויט ווי זעלטן זי איז. און אזוי אויך איז די רוחניות'דיגע געטליכע מציאות ווייניג אויף דער וועלט, און די צדיקים זענען ווייניג. "מה יקר חסדך" - ווי זעלטן און טייער איז דער געטליכער חסד וואס זיין מציאות איז אזוי ווייניג, דער חסד וואס דער אויבערשטער האט איינגעפלאנצט אינעם מענטש א חלק אלוק ממעל, א געטליכן פונק.
"וּבְנֵי אָדָם בְּצֵל כְּנָפֶיךָ יֶחֱסָיוּן"
"בני אדם" - די וואס זענען אין דער בחינה פון אדם און נישט אין דער בחינה פון בהמה - זיי זענען די וואס געפינען שוץ אין שאטן פון דיינע פליגל. און וואס איז דער "צל כנפיך"? די מעשים וואס דער מענטש טוט און מיט זיי דערנענטערט ער זיך צום אויבערשטן און ציט אויף זיך געטליכן שפע און רוחניות פון אויבן, ביז ער ווערט א רוחניות'דיגע בחינה וואס איז ראוי זיך צו באלעקן אינעם אייביגן גן עדן אין חיי העולם הבא. אויף די העכסטע מדרגות טוט זיך דער מענטש שוין דא אויף דער וועלט אויס פון גשמיות, ווי אליהו און חנוך; און אויף די נידעריגערע מדרגות געשעט דאס ערשט דארט, אבער זיין סוף איז צו זיין א רוחניות'דיגע געטליכע בחינה. און דער חסד איז אייגנארטיג בלויז פארן מענטש: אלע באשעפענישן זענען אונטערווארפן אונטער דער נאטור, און נאר בני אדם זענען אונטער דעם געטליכן שאטן, אונטער דער השגחה פרטית און פערזענליכער השגחה פון אים יתברך - ווי א פויגל וואס שפרייט אויס זיינע פליגל איבער זיינע יונגע פייגעלעך, און דאס אלעס מצד דער נפש וואס איז רוחניות'דיג און געטליך. די איבעריגע בעלי חיים געפינען נישט קיין שוץ אונטער דעם אויבערשטנס פליגל, ווייל זיי זענען מגושם'דיג און בהמי'יש.
"וואס וועט עס דיר געבן?" - א בהמישע פראגע
פון דא קומט אויס, אז ווען א מענטש קומט און פרעגט: "וואס וועט דיר די מצוה געבן?" - איז דאס א בהמישע פראגע, ווייל ער האלט אז דער מענטש איז מגושם פונקט ווי א בהמה. און באמת, אויב וואלט דער מענטש געווען א בהמה, וואלט די קשיא געווען אויסגעהאלטן: נעם א קוף, לייג אים תפילין - האט זיך דען עפעס געטוישט? א קוף מיט תפילין און א קוף אן תפילין, דער זעלבער קוף אין פארשידענע אופנים, עס האט זיך גארנישט געביטן אין אים. אבער אויב פארשטייסטו אז דער מענטש איז א חלק אלוה ממעל, פארשטייסטו אז די פעולות וואס דו טוסט זענען נישט בלויז פיזיש; עס איז פאראן דא א רוחניות'דיגע און אינעווייניגסטע פעולה. פונקט ווי קיינער גייט נישט צו צום טראנזיסטאר צו זוכן דאס קליינע מענטשעלע וואס זיצט אינעווייניג אינעם ראדיא - מיר פארשטייען אלע אז עס רעדט זיך פון כוואליעס, וואס זענען א פיינע און אומזעבארע זאך (און כאטש כוואליעס קען מען נאך אלץ מעסטן מיט גשמיות'דיגע כלים, אבער באופן יחסי איז דאס א גוטער משל) - אזוי דארף מען פארשטיין אז דער מענטש איז נישט בלויז די זאמלונג פון מאלעקולן וואס מען זעט מיט די אויגן.
מען דארף וויסן אז ווען דער מענטש טוט א פעולה, ווירקט זי אין די עולמות העליונים, אין די רוחניות'דיגע וועלטן. אגב, היינט זענען פאראן ספעציעלע פאטאגראפיעס וואו מען פאטאגראפירט די הילה (אוירא), און מען קען זען א מענטש פאר'ן לייגן תפילין און א מענטש נאכ'ן לייגן תפילין. עס איז באקאנט אז געוויסע קאלירן פון דער הילה, ווי געל וכדומה, ווייזן אויף א הויכער רוחניות'דיגער מדרגה. מען זעט ווי אין דער רגע וואס ער לייגט תפילין טוישט זיך די הילה, און אין דער רגע וואס ער טוט זיי אויס פאלט די הילה אראפ. דער מגושמ'דיגער מענטש מיינט אז דער מענטש איז בלויז א שטיק פלייש, און דערפאר פרעגט ער: וואס וועט עס דיר באמת געבן? און פון דעם פיזישן קוק-ווינקל איז ער טאקע גערעכט, עס גיט גארנישט. אבער אויב פארשטייסטו אז דער מענטש באשטייט פון רוחניות'דיגע שיכטן, ווייסטו וואס פאר א געוואלדיגע השפעה דו האסט משפיע געווען אויף דיין נפש ביים לייגן תפילין, און וואס פאר א חורבן דו האסט אנגעמאכט פאר דיין נפש ווען דו האסט נישט געלייגט. עס זענען פאראן וואס זאגן אז א מענטש וואס האט אפילו איין טאג נישט געלייגט קיין תפילין איז שוין בכלל "קרקפתא דלא מנח תפילין", וואס זענען בכלל די וואס גייען אראפ אין גיהנם און קומען נישט ארויף - אפילו פאר איין איינציגן טאג, ווייל מען פארשטייט דאך וואס די נפש האט פארלוירן ווען מען האט פארפעלט תפילין.
און פון דא פארשטייט מען די גאנצע טענה פונעם רשע אינעם אנהויב פונעם קאפיטל - "כי החליק אליו בעיניו למצא עונו לשנא", דאס הייסט: וואס פאר א סיבה איז פאראן צו פיינט האבן די עבירה? דאס איז א קביעה וואס נעמט זיך פון דעם וואס דער רשע פארשטייט דעם מענטש בלויז אלס א זאמלונג פון אדערן און ביינער, און דעמאלט איז באמת נישטא אין זיינע אויגן קיין שום טעם צו קיום המצוות. אבער אויב דער מענטש איז א רוחניות'דיגע בריאה, פארשטייסטו אז מיט יעדע פעולה וואס דו טוסט דא ביסטו משפיע אין די רוחניות'דיגע וועלטן.
לסיכום: "צדקתך כהררי אל" - די הנהגת היחוד און די נסים גלויים זענען קענטיג פאר יעדן ווי א הויכער בארג, בעת וואס "משפטיך תהום רבה" - די הנהגת המשפט, וואו דער אויבערשטער באצאלט דעם מענטש לויט זיינע מעשים, ווערט געפירט מיט נסים נסתרים און דורך די חוקי הטבע. און פארוואס האט דער אויבערשטער באהאלטן דעם משפט? ווייל "אדם ובהמה תושיע ה'": דער מענטש איז צוזאמענגעשטעלט פון א בהמה און אן אדם, און בלויז דורך דער הסתרת המשפט בלייבט אפגעהיט זיין בחירה צו וועלן דאס גוטע צוליב דעם וואס עס איז גוט, און בכח פון זיין איבערקומען זוכה צו זיין צו א געוואלדיגן שפע. "מה יקר חסדך אלוקים" - דער חסד איז זעלטן און יקר המציאות ווי א דיאמאנט, ווייל די הנהגה פון דער וועלט גייט מיט משפט; "ובני אדם בצל כנפיך יחסיון" - בלויז דער מענטש, מצד זיין רוחניות'דיגער נפש, איז זוכה צו זיין אונטער דער השגחה פרטית פונעם בורא. און ווער עס פארשטייט דאס פרעגט שוין מער נישט "וואס וועט עס דיר געבן?", נאר ער ווייסט אז יעדע מעשה זיינע ווירקט אין די עולמות העליונים.