אין די ערשטע פסוקים פונעם מזמור האט דוד המלך אראפגעלייגט די טענות פונעם רשע - "נְאֻם פֶּשַׁע לָרָשָׁע". צוויי הויפט טענות זענען דארט אויפגעקומען: די ערשטע, "אֵין פַּחַד אֱלֹהִים לְנֶגֶד עֵינָיו" - פון וואס בכלל איז דא מורא צו האבן? ער זעט דאך נישט אין דער ווירקלעכקייט קיין עונש פארן רשע און נישט קיין שכר פארן צדיק, און ממילא איז נישט פאראן קיין פחד אלוקים פאר זיינע אויגן. און די צווייטע, "לִמְצֹא עֲוֺנוֹ לִשְׂנֹא" - וואס פאר א סיבה איז דא זיך דערווייטערן פון עבירות און זיי צו פיינט האבן? וואו זעט מען אז אן עבירה איז א שלעכטע זאך? פון דא און ווייטער גייט דוד המלך אריין זיך צו פארמעסטן מיט די דאזיגע צוויי טענות, און ערשטנס - די טענה אז ס'איז נישטא קיין פחד אלוקים, ווייל לכאורה איז דאך נישטא קיין עונש און קיין שכר.
יְהֹוָה בְּהַשָּׁמַיִם חַסְדֶּךָ, אֱמוּנָתְךָ עַד שְׁחָקִים׃ - ה', אין הימל איז דיין חסד, דיין אמונה גרייכט ביז די שחקים.
רש"י ערקלערט כפשוטו: צוליב די דאזיגע רשעים נעמסטו אוועק דעם חסד פון די תחתונים און הויבסט אויף די אמונה ביז די שחקים. דו לייגסט דעם חסד אין הימל, דארט אויבן, און דערווייטערסט אים פון אונז.
דא גייט דער מלבי"ם אריין אין א טיפן מהלך, און עס לוינט זיך אנצוגארטלען די לענדן כדי מיטצוהאלטן דעם קאפ. די הנהגה פונעם הקדוש ברוך הוא צעטיילט זיך אין צוויי קעפ, צוויי סארטן הנהגה. ס'איז פאראן א נאטירלעכע הנהגה - די סטאנדארטע און שטענדיגע הנהגה: זומער און ווינטער, הארבסט און פרילינג, טאג און נאכט, רעגן און טריקעניש. דאס אלעס פונקציאנירט לויט די סדרי הטבע, אן קיין שום ארויסטריט פון איר ראם, און געווענליך לויט דער השפעה פון די גלגלים און מזלות - און אלעס בלייבט נאך אלץ אינעם ראם פונעם טבע.
לויט ווי עס קוקט אויס פאר בני אדם, איז די נאטירלעכע הנהגה - וואס דאס איז אמונה - פעסטגעשטעלט אין הימל, און די ניסימ'דיגע הנהגה - וואס דאס איז חסד - איז פעסטגעשטעלט אין די שחקים. דער טבע גייט שטענדיג לויט זיינע פעסטגעשטעלטע וועגן און טוישט זיך נישט פון זיך אליין; און ווען דער אויבערשטער וויל, טוט ער פעולות צו מאכן ענדערונגען און פירט א ניסימ'דיגע הנהגה. קומט דאך אויס אז דער נס איז נישט קיין חלק פונעם גאנג פון די גלגלים און כוכבים, נאר אדרבה - אן אפשטעל און השבתה פון זיי. ווען דער הקדוש ברוך הוא וויל מאכן א נס, שטעלט ער כביכול אפ דעם טבע און ברענגט אראפ א העכערע הנהגה, פון א העכערן פלאץ, פון די שחקים.
לויט דעם דאָזיקן באַגריף קומט אויס אַז שכר ועונש איז נישט קיין נאַטירלעכע זאַך, נאָר אַ ניסימדיקע זאַך. די הנהגה פֿון דער זון, דער לבנה און דעם רעגן איז בכלל נישט אָפּהענגיק אין גוטע אָדער שלעכטע מעשים - דאָס איז דער טבע. אַזוי האַלטן די וואָס גלייבן נישט: ס'איז פֿאַראַן אַ וואָלקן, צי דו וועסט טאָן גוטס צי נישט, וועט רעגענען צי ס'וועט נישט רעגענען. די נאַטירלעכע הנהגה איז פֿעסטגעשטעלט און אָפּהענגיק אין די גרמי השמים. אַ ניסימדיקע הנהגה - יאָ, זי איז אָפּהענגיק אין מעשים: ביסט ראוי צו אַ נס צי נישט ראוי. אָבער די נאַטירלעכע הנהגה פֿירט זיך לכאורה תמיד אָן זיך צו רעכענען מיט דיינע מעשים און מיט דיין צדקות.
ממילא, כּדי צו פֿירן אַן הנהגה פֿון גמול און עונש מוז דער הקדוש ברוך הוא אָנווענדן אַ ניסימדיקע הנהגה - קריעת ים סוף פֿאַר אַ באַלוינונג, און דאָס צודעקן דעם ים אויף די מצריים פֿאַר אַ שטראָף. אָבער כּל זמן דער טבע פֿירט זיך לויט זײַן סדר, קען זײַן אַז גרויסע רשעים וועלן טאָן עבירות און מצליח זײַן, און צדיקים וועלן טאָן מצוות און וועלן זײַן געפּלאָגט און פֿול מיט יסורים, ווײַל ס'איז דאָך נישטאָ קיין שײַכות צווישן דעם טבע און די מעשים פֿון מענטשן. און דאָס ברענגט דעם רשע צו זאָגן "אֵין פַּחַד אֱלֹהִים לְנֶגֶד עֵינָיו": מען זעט נישט קיין הנהגה פֿון אלוקים, אַלץ איז טבע. דאָס ליגט אינעם יסוד פֿון דער טענה "וווּ האָסטו געזען דעם אויבערשטן?" - ס'האָט גערעגנט, קען איך דאָס מסביר זײַן מיט קלוגע נאַטירלעכע הסברים; ס'איז דאָ אַ ליקוי חמה, וועל איך דאָס אויך מסביר זײַן לויטן טבע, און איך דאַרף נישט צוקומען צום הסבר פֿון אלוקים, פֿון שכר ועונש. לויט דעם מהלך קען מען גאָרנישט באַנעמען "חסד בשמים" אָדער "אמונה בשחקים": דער חסד איז דאָך נאָר אין די שחקים, און די אמונה - די קבוע'דיקע נאַטירלעכע רוטינע פֿונעם טבע - איז דאָך נאָר אין הימל, דאָ אונטן.
זאָגט דער מלבי"ם: די תורה לערנט אונדז פּונקט דאָס פֿאַרקערטע. דער מענטש מיט אַלע זײַנע מעשים איז משפּיע אויפֿן טבע - נישט בלויז אויף ניסימדיקע הנהגות, נאָר אויפֿן טאָג־טעגלעכן טבע אַליין. דער טאָג־טעגלעכער טבע איז דער שכר ועונש אויף דיינע מעשים. "אם בחוקותיי תלכו - ונתתי גשמיכם בעיתם". איז דאָס דען אַ ניסימדיקע הנהגה? דאָס איז דאָך דער טבע: דער טבע וועט זיך פֿירן ווי געהעריק און מיט שפֿע. "ואם בחוקותיי תמאסו" - וועט זיך דער טבע פֿירן קאַליע, דער הימל וועט זײַן ווי קופּער און ס'וועט נישט רעגענען. דער טבע אַליין איז נישט אָפּגעריסן פֿון די מעשים פֿונעם מענטש און פֿירט זיך נישט אין קיין בלינדער רוטינע, נאָר ווערט באַאײַנפֿלוסט פֿון די מעשים פֿונעם מענטש איינס בײַ איינס: גוטע מעשים - דער טבע איז משפּיע צום גוטן, און אויב חלילה נישט - פֿאַרקערט. און דאָס איז נישט קיין נס און נישט קיין שינוי מדרך הטבע, נאָר פּונקט אַזוי איז דער טבע.
דאָס איז דער טײַטש "ה' בהשמים חסדך": דײַן חסד, וואָס דאָס איז בעצם שכר ועונש, געפֿינט זיך נישט בלויז אויבן אין די שחקים, אין דער העכער־נאַטירלעכער הנהגה, נאָר ער איז אינעווייניק אין די הימלען, אין דער הנהגה פֿונעם טבע. און דאָס זעלבע איז מיט אמונה: די הנהגה פֿונעם טבע, דאָס וואָס דער אויבערשטער איז נאמן צו באַשײַנען די זון און אַראָפּברענגען דעם רעגן, זאָלסטו נישט מאַכן קיין טעות צו מיינען אַז זי איז פֿאַרבונדן בלויז אַהער - "אמונתך עד שחקים", זי דערגרייכט אויך ביז דער מציאות פֿון די שחקים, פֿון וווּ עס קומט די השפּעה פֿון דער העכער־נאַטירלעכער הנהגה, און אַלע יסודות פֿון דער הנהגת הטבע זענען געבויט לויט דער בחינה פֿון שחקים. מאַך נישט קיין חילוקים צו זאָגן אַז די אונטערשטע הנהגה איז נישט אָפּהענגיק אין די מעשים פֿונעם מענטש און בלויז די ניסים זענען אָפּהענגיק אין זיי - פֿאַרקערט איז ריכטיק.
און דער מלבי"ם לייגט נאָך צו: די ניסימדיקע הנהגה, וואָס איז לויטן מעשה, זאָלסטו נישט מיינען אַז זי איז אַ מקרה - גלײַך ווי דער אויבערשטער האָט אויף אַ רגע געביטן די געזעצן פֿונעם טבע. זאָלסט וויסן אַז דאָס איז אַן אַנדער סאָרט טבע וואָס דער אויבערשטער האָט איינגעפֿלאַנצט אין דער בריאה. און ווי די הגדרה פֿונעם חזון איש: וואָס איז טבע? דער מערסט באַשטענדיקער רצון פֿונעם בורא עולם. און ס'איז פֿאַראַן רצונות וואָס זענען בלויז פֿאַר געוויסע צײַטן - דאָס איז אַ נס. קומט דאָך אויס אַז אַ נס איז נישט קיין יוצא מגדרי הטבע, דער נס גופֿא איז טבע.
און אַ ראיה דערצו: חז"ל זאָגן אַז דער הקדוש ברוך הוא האָט באַשאַפֿן עטלעכע זאַכן ערב שבת בין השמשות - פי הארץ, פי הבאר און דאָס גלײַכן. דו זעסט אין דעם אַ נס, דאָס הייסט עפּעס וואָס איז פֿריִער נישט געווען און איז אַרויס פֿון דרך הטבע; זאָגט מען דיר: ניין, אַלץ איז שוין געווען פֿון פֿריִער. אויך דער נס איז נישט קיין רגע'דיקער רצון, נאָר ווען דו געפֿינסט זיך אין אַ געוויסן מצב - קומט זיך דיר אַ נס על פי טבע. אויך אויף אַ נס האָט דער הקדוש ברוך הוא געשטעלט כּללים פּונקט ווי אויפֿן טבע: ווען מען מאַכט אַ נס און ווען נישט. עס איז פֿאַראַן אַ געוויסער טבע פֿון ניסים, אַ פֿעסטער און מסודר'דיקער טבע צו טאָן ניסים פֿאַר זײַנע יראים לויט זייערע מעשים. און דאָס איז "אמונתך עד שחקים" - אויך די הנהגה פֿון די שחקים, וואָס איז אַ בחינה פֿון אַ נס, איז אַ בחינה פֿון אמונה, אַ פֿעסטע הנהגה, און נישט קיין מאָמענטאַלער רצון אין וועלכן דער בורא איז כביכול אַרויס פֿון דרך הטבע.
צִדְקָתְךָ כְּהַרְרֵי אֵל, מִשְׁפָּטֶיךָ תְּהוֹם רַבָּה, אָדָם וּבְהֵמָה תוֹשִׁיעַ יְהֹוָה׃ - דײַן צדקה איז ווי די מעכטיקע בערג, דײַנע משפטים זענען ווי דער גרויסער תהום, מענטש און בהמה ראַטעוועסטו, ה'.
לאָמיר קודם מסביר זײַן דעם פּשט. וואָס מיינט "הררי אל"? זענען דען פֿאַראַן בערג פֿונעם אויבערשטן און בערג וואָס זענען נישט פֿונעם אויבערשטן? דאָ לערנט אונדז דער רד"ק אַ יסוד, וואָס ער איז נישט דער ערשטער דאָס צו זאָגן און פֿיל אַנדערע ברענגען עס, אָבער ס'איז גוט דאָס צו וויסן: ווען מען וויל זאָגן אויף אַ זאַך אַז זי איז גוואַלדיק גרויס און מעכטיק, שטעלט מען זי צו צום גרעסטן און מעכטיקסטן וואָס איז פֿאַראַן אויף דער וועלט - און ווער איז דער גרעסטער און מעכטיקסטער איבער אַלעם? קודשא בריך הוא. ווען מען וויל זאָגן אַז ס'איז געווען אַ שרעקלעכער שרעק - זאָגט מען "חרדת אלוקים"; אַ ריזיקע פֿלאַם - "שלהבת יה"; מעכטיקע בערג - "הררי אל"; אַ גרויסע פֿינצטערניש - "מאפליה", כביכול די פֿינצטערניש פֿונעם אויבערשטן; גוואַלדיקע צעדערביימער - "ענפי ארזי אל".
לויטן דאָזיקן יסוד ערקלערט דער הגר"א אויף אַ וואונדערלעכן אופן, ווי מיר האָבן געזען אין פרשת כי תצא, דעם פסוק "כי קללת אלוקים תלוי". עס זענען פאַראַן אין חז"ל פילע פירושים, אָבער דער הגר"א טייטשט: אַ קללה איז אַ קלון און אַ ביזיון. די תורה באַפעלט "לא תלין נבלתו על העץ", ווייל אויב מען וועט לאָזן נעכטיקן די נבלה פונעם נפטר אויפן בוים, איז דאָס "קללת אלוקים" - אַ שרעקלעכער ביזיון. פּונקט ווי "הררי אל" זענען מעכטיקע בערג און "חרדת אלוקים" איז אַ געוואַלדיקע חרדה, אַזוי אויך איז "קללת אלוקים" אַ שרעקלעכע קללה. דאָס הייסט, עס איז אַ שוידערלעכער ביזיון איבערצולאָזן דעם מת, דעם צלם אדם, געהאַנגען אויפן בוים.
לאָמיר באַמערקן: לגבי דער צדקה זאָגט דוד "כהררי אל" - ער דערמאָנט דעם שם אלוקים אויף דער גרויסקייט פון דער צדקה. אָבער לגבי די משפטים זאָגט ער נישט "תהום אלוקים", נאָר "תהום רבה". פאַרוואָס האָט ער נישט צוגעטשעפּעט אויך דאָ דעם נאָמען פונעם הקדוש ברוך הוא, אַזוי ווי "שלהבת יה"? דער ענטפער איז: דאָ רעדט מען פון משפטים, און דער הקדוש ברוך הוא מייחד נישט זיין נאָמען אויף שלעכטס (אין הקב"ה מייחד שמו על הרעה). און אַזוי ווי עס שטייט: "ויקרא אלוקים לאור יום, ולחושך קרא לילה" - און עס שטייט נישט "ולחושך קרא אלוקים לילה", ווייל הקב"ה מייחד נישט זיין נאָמען אויף רעה. דער באַשעפער מייחד זיין נאָמען אויפן ליכט, אויף דער בחינה פון שפע; אָבער קעגן דער בחינה פון שלעכטס דערמאָנט ער נישט זיין נאָמען. דעריבער, אויף דער גרויסקייט פון דער צדקה ווערט געזאָגט "כהררי אל", און אויף דער פורענות און דעם עונש - "תהום רבה".
און דאָס איז אַ המשך צו דעם וואָס מיר האָבן פריער געזען. "ה' בהשמים חסדך" - זיין חסד איז אויף אַלעמען, סיי אויף די גוטע און סיי אויף די שלעכטע. אָבער ווען דער הקדוש ברוך הוא פאַרגרעסערט זיין צדקה, איז שוין פאַראַן אַ חילוק: "צדקתך כהררי אל" - די צדקה טוסטו דווקא מיט די גוטע, די וואָס זענען ווי די הויכע בערג. און קעגן דעם וועט צום סוף אָנקומען דער עונש פאַר די רשעים: "משפטיך תהום רבה" - דו וועסט פאַרגרעסערן דעם משפט אויף די רשעים און וועסט זיי פירן אין אַ משפט וואָס וועט זיי פאַרזינקען אין אַ טיפן און ריזיקן אָפּגרונט. פּונקט ווי דער גרויסער אָפּגרונט איז "רבה", אַזוי אויך איז די צדקה ווי גרויסע מעכטיקע בערג - הררי אל.
און פאַרוואָס איז די טובה פאַרגליכן דווקא צו בערג? ערקלערט דער רד"ק: געוויינטלעך, ווען מען פלעגט וועלן אַנטלויפן פונעם שונא, פלעגט מען אַנטלויפן צו די בערג. און אַזוי אויך כלפי הקדוש ברוך הוא: "סלעי ומצודתי" - אַ פעסטונג וואו אַהין איך אַנטלויף; "העמדת להררי עוז" - איך האָב געהאַט שטאַרקייט און שוץ אויפן באַרג. דער באַרג שטעלט מיט זיך פאָר אַ שוץ, און דערפאַר קען מען די דאָזיקע טובה נישט צונעמען פון די גוטע - זי איז ווי הררי אל. ווידעראום די שלעכטס איז פאַרגליכן צו אַ תהום רבה, אַן אָרט וואו אַ מענטש זינקט איין און קען נישט אַרויסגיין פון דאָרט; דאָס זאָגט דיר אַז די רעה פון די רשעים איז אַן אָרט פון אבדון וואָס מען קען זיך נישט ראַטעווען דערפון, ווי די לשונות "כי באו מים עד נפש", "טבעתי ביוון מצולה", "באתי במעמקי מים". מחד גיסא - דער מענטש גייט אַרויף אויף אַ געשיצטן באַרג און קיינער קען אים נישט שאַטן, דאָס איז די צדקה; ומאידך גיסא - דער מענטש וואָס איז גערודפ'ט און פאַרזונקען אין אַ תהום רבה פון וואַנען ער וועט נישט קענען אַרויסגיין.
פירט אויס דוד און זאָגט: "אדם ובהמה תושיע ה'". הגם דו, רבונו של עולם, מאַכסט אַן אונטערשייד מיט דיין השגחה אויף דער וועלט צווישן די גוטע און די שלעכטע, און דו ביסט משגיח אויף די גוטע צום גוטן און אויף די שלעכטע צום שלעכטן יעדער לויט זיינע מעשים - דאָך גיט אמאל דער הקדוש ברוך הוא טובה אויך פאַרן רשע. און פאַרוואָס, ער איז דאָך מורד און כופר אינעם אויבערשטן? דערויף זאָגט דער פּאַסוק: "אדם ובהמה תושיע ה'" - דער אויבערשטער ראַטעוועט אַ מענטש און ער ראַטעוועט אויך אַ בהמה, דאָס הייסט דעם רשע אָדער דעם כסיל וואָס איז ווי אַ בהמה אין אַ געשטאַלט פון אַ מענטש, ווייל קעגן דעם פולקאָמען און ערלעכן מענטש איז ער ווי אַ בהמה. דעריבער, אויב דו וועסט זען אַז דער הקדוש ברוך הוא באַשטראָפט נישט באַלד די רשעים און זיי האָבן נישט קיין תהום רבה, זאָלסטו וויסן אַז צומאָל העלפט דער אויבערשטער סיי אַ מענטש און סיי אַ בהמה: סיי דעם ראוים און פּאַסיקן מענטש, און סיי בהמות וואָס האָבן נישט קיין זכותים, אָדער אַ מענטש וואָס פירט זיך אויף ווי אַ בהמה - אויך פאַר זיי איז פאַראַן אַ ישועה.
דער אבן עזרא ערקלערט אַז די כוונה איז אַז דער אויבערשטער משפּט יעדן איינעם - ווי זיין הגדרה לויטעט, כל מרגיש: יעדער באַשעפעניש וואָס האָט אַ געפיל, משפּט אים דער אויבערשטער, ווי עס שטייט: "ומיד כל חיה אדרשנו".
און נאָך דרש'ענען חז"ל: ווער זענען "אדם ובהמה"? מענטשן וואָס זענען קלוג און פול מיט דעת ווי אדם הראשון, אָבער מאַכן זיך ווי אַ בהמה צוליב זייער עניוות. דאָס איז אַן אויסדרוק פון גרויס חשיבות, און נישט ווי דער פריערדיקער פשט פון מענטשן וואָס זענען ווי אַ בהמה מחמת זייער נאַרישקייט און זייערע שלעכטע מעשים, נאָר אַ בהמה פון עניוות: וואָס שפּירט זיך פאַר גאָרנישט, אַפילו מען טרעט אויף אים און מען פאַרשעמט אים, אַן עניו און שפל ברך. די דאָזיקע מענטשן וועסטו, השם, ראַטעווען, און זיי זענען זוכה צו דער ישועה.
אין ערכין דף ח' דרש'ענען חז"ל: ווען נישט דיין צדקה איז ווי מעכטיקע בערג (כהררי אל), ווער וואָלט געקענט באַשטיין פאַר דיינע משפטים וואָס זענען ווי אַ טיפער תהום רבה? די צדקה פונעם הקדוש ברוך הוא צו אונז איז ריזיק און געוואַלדיק, און אָן דעם - ווי אַזוי וואָלט מען געקענט באַשטיין קעגן "משפטיך תהום רבה"? דער הקדוש ברוך הוא איז דאָך מדקדק אינעם דין דק מן הדק עד אין נבדק. אַפילו אויף אברהם אבינו ווערט געזאָגט אַז אויב דער הקדוש ברוך הוא וואָלט געגאַנגען מיט אים אין משפט וואָלט ער נישט געקענט באַשטיין. נאָר וואָס דען, די צדקה פונעם הקדוש ברוך הוא איז כהררי אל, און דורך דעם זענען מיר ביכולת צו באַשטיין אין די משפטים וואָס זענען אַ תהום רבה, ווייל דער באַשעפער משפּט אונז מיט חסד, מיט רחמים און מיט צדקה - און דורך דעם האָבן מיר אַ תקומה.
און אין חולין ס"ג ברענגט די גמרא: רבי יוחנן בן נורי, כי הוה חזי שלך - פלעגט ער זאָגן "משפטיך תהום רבה", וכי הוה חזי נמלה - פלעגט ער זאָגן "צדקתך כהררי אל". ווען ער פלעגט זען דעם שלך, יענעם פויגל וואָס טונקט זיך אַראָפּ אין די וואַסערן, שלעפּט אַרויס אַ פֿיש און דערמיט ענדיגן זיך די לעבנס-טעג פֿונעם פֿיש אין איין רגע - פלעגט ער זאָגן "משפטיך תהום רבה": אַזוי גזיר'ט דער הקדוש ברוך הוא אין איין רגע אַ גזירה. און לעומת דעם, ווען ער פלעגט זען אַ נמלה - אַזאַ קליין און שוואַך באַשעפֿעניש, וואָס עקזיסטירט און לעבט און קלייבט זיך נאָך אָן שפּייז אין זומער - פלעגט ער זאָגן: דאָס איז דאָך נישט אַנדערש ווי צדקתך כהררי אל. דאָ זעט מען די צדקה און דעם חסד פֿונעם הקדוש ברוך הוא מיט זיינע באַשעפֿענישן.
מען דערציילט וועגן אַ גרויסן גביר וואָס איז געווען אַן עם הארץ גמור, און האָט געמיינט אַז מיט זיין געלט קען ער אָפּקויפֿן די גאַנצע וועלט. ער איז אַריין אין בית הכנסת און האָט געווינקען פֿאַרן גבאי ער זאָל אים מסדר זיין אַ גוטן פּלאַץ, און עס וועט זיך אים באַצאָלן. דער גבאי האָט שנעל געכאַפּט דעם ענין און אים מסדר געווען אַ פּלאַץ ביים מזרח, לעבן רב. עס איז געווען שבת ביי מנחה, און דער גביר האָט געוואָלט ווייזן זיין למדנות. פונקט האָט מען דאָרט געזאָגט "צדקתך כהררי אל משפטיך תהום רבה", ווי מיר זאָגן שבת ביי מנחה. פֿרעגט דער גביר דעם רב: וואָס טייטשט "אדם ובהמה תושיע ה'"? ווער האָט דאָ מחבר געווען אַ מענטש לעבן אַ בהמה, ווער האָט דאָ געזעצט אַ מענטש לעבן אַ בהמה? האָט אים דער רב געענטפֿערט: פֿרעג נישט מיך, דאָס פֿרעג דעם גבאי.
און עס איז דאָ דאָ אַ וואונדערבאַרער ביאור: "צדקתך" - ווער עס האַלט פֿון זיך אַז ער איז "צדקתך", אַז ער איז אַ צדיק און גאַנץ, און נישט סתם אַ צדיק נאָר "כהררי אל", אין די העכסטע הויכקייטן זענען זיינע צדקות, אַ בעל גאוה ווי די הויכע בערג - אויף אים שטייט "משפטיך תהום רבה": זיין משפט און דער קטרוג אויף אים ברענגען אים צו אַ פֿאַל ביז אין דער טיפֿסטער תהום רבה. אָבער "אדם ובהמה" - אַ מענטש וואָס האַלט זיך נישט מער ווי אַ בהמה, וואָס זאָגט ווער בין איך און וואָס בין איך, אַ מגושמ'דיקער מענטש ווי אַ בהמה, וואָס האַלט נישט פֿון זיך קיין גרויסע זאַכן און איז נישט קיין "צדקתך" - אים וועט "תושיע ה'".
רבותי, מיר אַלע ווילן אַ משפט פֿון אַ גוט, געבענטשט און מצליח'דיק יאָר. ווי אַזוי קומט מען צו דעם? אַדרבה: "אדם ובהמה" - אַז דער מענטש זאָל פֿאַרשטיין ווי נידעריק און שפל ער איז. אויב מען גייט אין דעם וועג פֿון "צדקתך כהררי אל", אויב אַ מענטש האַלט פֿון זיך פֿאַר אַ צדיק, איז דאָך דער משפט שווער - "משפטיך תהום רבה".