קאפיטל ל"ו אין תהילים איז, ווי דער מלבי"ם זאגט, א מזמור אין וועלכן דוד המלך ברענגט ארויף די טענות פונעם יצר הרע און זיינע פיתויים, און לערנט אונז אויס דעם וועג וויאזוי זיך צו שטעלן קעגן אים. ס'איז נישט סתם א באשרייבונג פונעם רשע, נאר א קאמף-מאפע: וואס טענה'ט דער יצר הרע, פון וואו קומט ער, און וויאזוי ענטפערט מען אים אפ.
לַמְנַצֵּחַ לְעֶבֶד־ה' לְדָוִד׃ - פארן מנצח, דורך דעם עבד ה', דורך דוד'ן.
וואס באדייט "למנצח"? ערקלערט דער מלבי"ם: דאס איז דער וועג וויאזוי אן עבד ה' וועט באזיגן זיין בעל ריב און משיב מלחמה שערה זיין, מיט וואונדערבארע און געוואלדיגע רייד. דאס הייסט, דער גאנצער מזמור קומט אויסלערנען דעם וועג - וויאזוי זיך צו שטעלן קעגן יענעם בעל ריב.
נְאֻם־פֶּשַׁע לָרָשָׁע בְּקֶרֶב לִבִּי אֵין־פַּחַד אֱלֹהִים לְנֶגֶד עֵינָיו׃ - די רעדע פונעם פֿאַרברעך צום רשע אין טיפעניש פון מיין הארץ, עס איז נישטא קיין שרעק פאר גאט פאר זיינע אויגן.
ערקלערט דער מלבי"ם: "בקרב לבי" - אינעווייניג אין מיינע אייגענע מחשבות געפינט זיך יענער "נאום פשע לרשע", דאס הייסט די טענות וואס דער פשע טענה'ט. דער פסוק שטעלט פאר דעם פשע ווי א רעדנדיגע געשטאלט (האנשה), און אין אונזער היינטיגער שפראך וואלטן מיר אים גערופן דער יצר הרע: א רעדנדיגע בריאה וואס זיצט אין אונז, וואס האט א גאנצע דרשה און וועגן פון איבעררעדן - פארוואס צו טון עבירות, פארוואס אפצולאזן די תורה און מצוות. און וואס איז די רעדע וואס ער האלט? "אין פחד אלהים לנגד עיניו".
כדי צו פארשטיין די רעדע, שטעלט דער מלבי"ם פריער אראפ, אז אין כלל המצוות און אזהרות זענען פאראן צוויי מהלכים. טייל זאגן אז די מצוות זענען ווי א מלך וואס גזער'ט אויף זיין עבד: דאס זאלסטו טון און פון דעם זאלסטו זיך צוריקהאלטן, און דער עבד איז מחויב צו פאלגן צוליב דער מורא און פחד פונעם קעניג, אן זיך נאכצופרעגן פארוואס און וויאזוי; אזוי האט השי"ת געוואלט, און אלס א געטרייער עבד טו איך זיין רצון. אנדערע זאגן אבער פארקערט, אז אלע מצוות זענען ווי א דאקטאר וואס ווארנט דעם חולה וואס צו טון און פון וואס זיך אפצוהיטן - דאס הייסט אז אלע מצוות זענען לטובתנו און פאר אונזער אייגענער תועלת, און עס לוינט זיך דיר צו פאלגן די ווערטער פונעם דאקטאר, און אויב דו וועסט נישט פאלגן - באשטראפסטו זיך אליין; אויב דו וועסט נישט נעמען די רפואה, וועסטו אליין ליידן די קאנסעקווענצן.
דער זוהר הקדוש באצייכנט די תרי"ג מצוות אלס "תרי"ג עיטין" - תרי"ג עצות. א דאקטאר וואס קומט און זאגט דיר: נעם די רפואה און עס וועט דיר זיין גוט, דו וועסט געזונט ווערן, און לעבן ווי עס דארף צו זיין. היינט איז די זאך זייער קלאר. עס איז גענוג א קוק צו טון אינדרויסן און זען וויאזוי מענטשן לעבן אן תורה - אויב מען קען דאס בכלל רופן א לעבן - כדי צו פארשטיין אז דאס זענען די בעסטע עצות און רפואות, און דאס אפילו אן צו רעדן פון עולם הבא. אפילו אויב מען וואלט אונז נישט געזאגט אז עס איז פאראן אן עולם הבא: וויאזוי לעבט מען ריכטיג דא אויף דער וועלט? וויאזוי זאל א מענטש האבן שלום בית מיט זיין ווייב? מיט זיינע קינדער? וויאזוי זאל ער מחנך זיין זיינע קינדער? אויף וואספארא שטייגער זאל ער לעבן א לעבן וואו ער ווילדעוועט נישט און כאפט נישט פון אלעם וואס קומט אונטער דער האנט, נאר געניסט פון דער וועלט מיט א נארמאלן מאס וואס ברענגט אים נישט צו קיין זעלבסט-חורבן. די גאנצע תורה איז תרי"ג עצות וויאזוי אויפצובויען א גוט און געזונט לעבן, און וויאזוי אויפצובויען א געזונטע געזעלשאפט.
ווער עס וויל, זאל פארגלייכן די שומרי מצוות'דיגע געזעלשאפט מיט דער אלגעמיינער גאס - סיי אין בין אדם לחברו, סיי אין מענטשליכקייט, פון טויזנט און איין בחינות. ווער קען אראפשטעלן אין תל אביב הויפנס פון פעקלעך פאמעראנצן מיט א צדקה-פושקע, און אנשרייבן אז יעדער פעקל קאסט אזוי און אזוי און מען זאל אריינווארפן אין דער פושקע? אוועקשטעלן קענסטו טאקע, נאר שפעטער וועסטו די פושקע אויך נישט געפינען. אין בני ברק ארבעט דאס שוין יארן אזוי. גייט אין די גרויסע שטיבלעך און איר וועט זען קעסטלעך פירות מיט א צדקה-פושקע פארבינדן מיט א קייט צום זייל (פארבינדן, ווייל עס זענען דאך אויך דא גנבים), און מענטשן קומען, נעמען, באצאלן און גייען. דאס איז בלויז איין ביישפיל פון א הויכער מאראלישקייט - און פון וואו קומט דאס, אויב נישט פון דער הייליגער תורה? זאלט איר וויסן אז עס זענען פאראן פירמעס אינעם מארק וואס דער איינציגער עולם מיט וועמען זיי ארבעטן מיט טשעקן איז דער חרדי'שער עולם; מיט קיינעם אנדערש ארבעטן זיי נישט אזוי. דאס מיינט אז די תורה איז תרי"ג עצות.
לויטן צווייטן מהלך, אויב אזוי, איז עס נישט בלויז א דין פון אן עבד וואס פירט אויס די גזירה פונעם מלך, נאר די מצוות זענען פאר אונזער אייגענער טובת הנאה, און דו מוזסט זיי היטן אויב דו ביסט א חפץ בחיים - נישט בלויז דארט אויבן, נאר דא אונטן. דו ווילסט א גוט לעבן? היט און פיר אויס די תורה און מצוות. מיר האבן שוין מער ווי איינמאל געזאגט: ווער עס מיינט אז מען קען לעבן און ווילדעווען און טון וואס מען וויל - דאס ענדיגט זיך ביי א געוויסן עלטער. ביז די דרייסיג, דרייסיג-פינף יאר פראוועט ער נאך. שפעטער הייבט ער אן עלטער צו ווערן און ער זעט מיט וואס ער איז געבליבן. וואס האט ער פון אלע מיט וועמען ער האט געפראוועט? ער האט נישט קיין קינדער, ער האט גארנישט. דעמאלט הייבט ער אן צו זוכן - און וואס ער געפינט איז שוין נישט פונקט דאס וואס ער האט געוואלט, ווייל די יארן זענען שוין אריבער, און ער וויל דאך קינדער. ביז פערציג, פערציג-פינף זוכט ער נאך אלץ, און דערנאך כאפט ער שוין אז עס איז שפעט. און דעמאלט ווערט א מענטש אלט אן א ווייב, אן קינדער, אן א משפחה, און ער שטארבט גלמוד אן קיינעם. זאג אים: לוינט זיך צו הערן צו דער תורה? האסט געמיינט אז דו האסט געפראוועט צווישן פופצן און דרייסיג - און אין דער צייט וואס דו האסט פארבראכט, איז יענער געגאנגען, חתונה געהאט און אויפגעשטעלט א שטוב, און דו האסט געזאגט אויף אים: ער איז אריין אין אן עול פון א משכנתא, א ווייב אויפן קאפ; דאס הייסט, דו ביסט קלוגער פון דער תורה. לאמיר זען אביסל שפעטער! די מציאות טוישט זיך אינגאנצן ווען מען ווערט עלטער: יענער רופט דיך יעדעס יאר צו א חתונה, צו א בר מצוה, צו א ברית פון א זון, אן אייניקל און אן אור-אייניקל - און דער זיצט איינזאם און פארלאזט אין שטוב. נו, לוינט זיך נישט צו צוהערן צו דער תורה? "בן שמונה עשרה לחופה" איז א גוטע עצה. עס איז נישט קיין תפיסה און נישט קיין קנעכטשאפט - עס איז א גוטע עצה. די תורה גיט תרי"ג עצות.
איצט קומט דער יצר הרע און טענה'ט קעגן ביידע בליקן אויפאמאל. קעגן דער ערשטער דעה, אז אלעס איז אן ענין פון א גזירת המלך און ווער עס דרייט זיך אפ פון זיינע ווערטער באקומט אן עונש, טענה'ט דער פשע: "אין פחד אלהים לנגד עיניו". פון וואס האסטו מורא - גיהנם? איז דען איינער דארט געווען? איז איינער צוריקגעקומען פון דארט? האסטו אמאל געזען אזא זאך? "לנגד עיניו" - זעסטו מיט דיינע אויגן אן אייבערשטן וואס שרעקט אן? זעסטו דען אן עונש? ס'איז נישטא קיין דין און קיין חשבון, טא פון וואס האסטו מורא?
און פארוואס באמת כאפט די טענה? ערקלערט דער מלבי"ם לויט די ווערטער פון שלמה המלך: "כי אין נעשה פתגם מעשה הרעה מהרה". דער רשע לעבט זיך גוט אפ א לאנגע צייט ביז מען רעכנט זיך אפ מיט אים פון הימל; דער אויבערשטער ברענגט נישט אויף אים די שלעכטס תיכף ומיד, און עס פאסירט נישט אפן און שנעל פאר די אויגן פון מענטשן. און פון דעם קומט ער צו לייקענען אין גמול, אין שכר ועונש: אן עבד? ס'איז דא אן עונש? און אויב דו וועסט טון גוטס וועט דיר דער האר געבן שכר? ווער איז דארט געווען? ווער האט געזען שכר? ווער האט געזען עונש? מיט דעם האט ער אלעס אפגעווארפן. דאס איז דער נאום הפשע קעגן די וואס זאגן אז מיר זענען ווי עבדים פאר'ן הקדוש ברוך הוא.
כִּי־הֶחֱלִיק אֵלָיו בְּעֵינָיו לִמְצֹא עֲוֺנוֹ לִשְׂנֹא׃ - ווארעם ער מאכט עס גלאט פאר אים אין זיינע אויגן, צו געפינען זיין זינד עס צו פיינט האבן.
דאס איז די טענה פונעם יצר הרע קעגן דעם צווייטן בליק, אז די מצוות התורה און אירע ווארענונגען זענען לטובת דעם מענטש און צו זיין נוצן, און דער שכל שטימט מיט זיי איין, וויבאלד נאר דורך זיי וועט דער מענטש האבן א גוט לעבן אויף דער וועלט. קעגן דעם זאגט דער פסוק "החליק אליו בעיניו" - ערקלערט דער מלבי"ם אז ער מאכט גלייך די בערג און מאכט זיי גלאט. עס איז דא דא א בארג, קומט דער יצר און נידערט אים אראפ און מאכט דיר גלייך דעם וועג: ס'איז דא נישטא קיין שום בארג, ס'איז דא בלויז א גלייכער פלוין. און וואס וויל ער דערמיט ווייזן? אז כביכול דער היגיון און דער שכל המעשי צווינגען בכלל נישט צו טון מצוות אדער זיך צוריקהאלטן פון עבירות. "למצוא עונו לשנוא" - פארוואס דארפסטו בכלל פיינט האבן די עבירה? וואס איז שלעכט אין איר? פארוואס זאל זי דיך בהכרח קאליע מאכן?
און דאס איז פונקט וואס איר וועט היינט הערן פון פסיכאלאגן און פון כביכול געבילדעטע לייט: וואס איז שלעכט? עס זענען דא מענטשן וואס לעבן אזוי און עס זענען דא וואס לעבן אזוי, עס זענען דא אלערליי וועגן פון לעבן; ס'איז דא א מענטש וואס דארף דווקא לעבן אויף אן אפענעם שטייגער, באגרענעצונגען זענען נישט גוט און נישט געזונט פאר דער נפש, דאס זענען קאמפלעקסן און היימונגען, א מענטש דארף ווערן באפרייט - און נאך אזעלכע אויסדרוקן, אז כביכול דער שכל צייגט אז אזוי דארף מען זיך אויפפירן. און מיר אלע ווייסן און זעען צו וואספארא דיוטא תחתונה די דאזיגע מענטשן קומען אן, און וויפיל די זאך האט זיי פאראויסגעריקט.
דער מלבי"ם שטעלט עס אוועק: די ערשטע טענה, די וואס האט געזאגט אז ס'איז נישטא קיין עולם הבא און ס'איז נישטא פון וואס מורא צו האבן, קומט מצד דעם שכל עיוני. ענינים פון אמונה און השגחה זענען זאכן אינעם שכל, וואס א מענטש דארף מעיין זיין און זיך פארטראכטן אין זיי, און קעגן זיי קומט דער יצר ארויס מיט געפעלשטע באווייזן אויפ'ן דרך העיון: קוק נאר, דער רשע טוט שלעכטס און עס איז אים גארנישט געשען.
עס ווערט דערציילט אויף רבי ישראל סלנטר אז ער איז אנגעקומען אין א קרעטשמע און געזען דארט א איד וואס ער האט געקענט אלס א ירא שמים, און אט איז ער אפגעגאלט און אינגאנצן מער נישט אין דער אידישקייט. האט ער אים געפרעגט: וואס איז מיט דיר געשען? האט ער אים געזאגט: כבוד הרב, עס איז אהערגעקומען א מענטש און מיר געזאגט - אויב ס'איז דא א בורא לעולם, זאל איך יעצט דערשטיקט ווערן. ער האט ארויסגענומען חזיר און אנגעהויבן עסן, און האט געגעסן און זאט געווארן, און עס איז אים גארנישט געשען. האט רבי ישראל סלנטר געזען אויף וואספארא נידעריגער רוחניות'דיגער מדרגה דער מענטש געפינט זיך, אז עמעצער וואס האט געגעסן חזיר האט באוויזן אים צו שאקלען זיין אמונה - אן אמונה אין דער גרויס פון א שומשום קערנדל. האט ער באשלאסן צו רעדן צו אים לויט זיין שטאפל. אין יענעם מאמענט איז אנגעקומען די טאכטער פונעם מאן און געוויזן מיט שטאלץ א דיפלאם אז זי האט געענדיגט אירע מוזיק שטודיעס און באקומען א מאסטער טיטל. האט איר רבי ישראל סלנטר געזאגט: זייער שיין, אבער קענסטו יעצט אפשפילן א שטיקל וואס זאל ווייזן אז דו קענסט טאקע שפילן? אט איז דא א פיאנע. האט זיך די טאכטער זייער באליידיגט: וואס הייסט? איך האב געלערנט, און ס'זענען דא פארהערער - און נישט אויף דיין שטאפל - גרויסע מומחים וואס האבן מיך פארהערט און באשטעטיגט אז איך בין א מומחית. און יעצט זאל איך קומען שפילן פאר דיר כדי עס אויפצוווייזן? יעדער איינער וועט מיר הייסן "שפיל", און איך וועל ארומגיין מיט א פלייט און מאכן פאר יעדן עטליכע ניגונים כדי ער זאל זען אז איך קען און איך האב געלערנט?
האט אים רבי ישראל סלנטר געזאגט: פארשטייסטו די לאגיק פון דיין טאכטער? זי רעדט מיט אסאך שכל. טא פארוואס פארשטייסטו דאס נישט אליין? דער הקדוש ברוך הוא האט זיינע באווייזן שוין געגעבן מיט איבער דריי טויזנט יאר צוריק, ביים הר סיני. דארט האט זיך דער אויבערשטער אנטפלעקט, און דאס זענען זאכן וואס מען קען אויפווייזן; מען קען דאך נישט פעלשן און אריינפלאנצן אזא מעשה אין דער היסטאריע. וואס ווילסטו - אז קעגן יעדן כופר און פארדרייטן מענטש זאל דער אויבערשטער יעצט מאכן א נס און אים דערשטיקן? ארבעט דען דער הקדוש ברוך הוא לויט זיין פלייט? "רבונו של עולם, לאמיר דיך זען" - און ווער עס שרייט נאר אזוי, זאל דער אויבערשטער תיכף רעאגירן? דער אויבערשטער האט שוין אויפגעוויזן זיינע מעגלעכקייטן. און ווער עס וויל ממשיך זיין - ביים הקדוש ברוך הוא איז דא צייט, און ער וועט זיך אפגעבן מיט אים ווען די שעה וועט קומען, און דאס דארף נישט געשען אויפ'ן מאמענט. קומט אויס, אז די טענה פונעם יצר, אז מען קען אויפווייזן מיט עיונ'דיגע מופתים אז ס'איז גארנישט דא, האט מען גאר קיין מעגלעכקייט נישט אויפצוווייזן.
די צווייטע טענה, גייט דער מלבי"ם ווייטער, איז מצד דעם שכל המעשי: דו באשטימסט א זאך אלס גוט - זאגט דיר דער יצר, ווער זאגט אז דאס איז גוט? דו באשטימסט א זאך אלס שלעכט - זאגט ער דיר, למעשה טענה איך אז דאס איז נישט שלעכט. אזוי ווי די ביישפילן וואס מיר האבן געברענגט פון אונזער צייט, אז אלערליי זאכן וואס מיר ווייסן אז זיי זענען איסורים גמורים אין דער תורה, זאגט ער דיר: וואס איז שלעכט דערמיט? א מענטש לעבט פריי, וואס איז שלעכט? און מיט דעם גייט דער יצר ארויס, כלשון המלבי"ם, "לחפות כסף סיגים על חרס" - איינצוהילן די זאך אין א שיינעם צעלאפאן און דיר זאגן: זע נאר, דאס איז זייער שיין. דאס שלעכטס פון אינעווייניג איז פארבארגן, און ס'איז נישטא קיין עוול אין דעם וואס מיר טוען. און דורך דעם מוטיגט ער דעם מענטש צו טון שלעכטס און זיך דערווייטערן פונעם גוטן.
דער רד"ק ברענגט דא א דרש פון מדרש שוחר טוב: די רשעים קוקן מיט זייערע אויגן, זוכן מיט זייערע הענט, און טראכטן אין זייער הארץ אויסצוזוכן עפעס אן עבירה וואס דער קדוש ברוך הוא האט פיינט - כדי זיי זאלן עס טאן. הערט איר? וואס מען קען נאר טאן כדי אויפצורעגן דעם קדוש ברוך הוא. און אזוי זאגט דער פסוק אויך: "כי כל תועבת ה' אשר שנא עשו לאלהיהם". אריינצושטעלן א צלם בהיכל - מען בויט אן היכל, און דוקא אינעווייניג אינעם היכל לייגט מען דאס אריין, להכעיס. דאס איז דער טייטש "החליק אליו בעיניו למצוא עונו לשנוא": זייערע גאנצע מעשים זענען געצילט צו טאן זאכן וואס דער אויבערשטער האט פיינט, כדי אים צו דערכעסן.
דִּבְרֵי־פִיו אָוֶן וּמִרְמָה חָדַל לְהַשְׂכִּיל לְהֵיטִיב׃ - די ווערטער פון זיין מויל זענען עוולה און פאלשקייט, ער האט אויפגעהערט צו פארשטיין ווי צו טאן גוטס.
נאכדעם וואס ער האט באשריבן דעם "נאום הפשע" און זיינע טענות, וואס גייען דורך אינעווייניג אין מענטשנס הארץ, זאגט דוד: ווען איך פארטיף זיך אין די זאכן, זע איך אז "דברי פיו און ומרמה". די מופתים מיט וואס ער פרובירט צו איבערצייגן און די ראיות וואס ער ברענגט - אלעס איז פאלשקייט און ליגן. און די טענות וואס ער טענה'ט מצד דעם שכל המעשי - ווער זאגט אז די דאזיקע מצווה איז גוט, און ווער זאגט אז א גוטער מעשה פירט צו גוטס - דאס אלעס נעמט זיך פון דעם וואס זיין הארץ איז פול מיט שלעכטס און עוולה, און דערפאר איז יעדער שלעכטס גוט אין זיינע אויגן.
לאמיר געבן א ביישפיל פון אונזערע צייטן. די אנשי הרשע שטעלן זיך קעגן יעדער פאדערונג, אפילו די מינימאלסטע, פאר באשיידנקייט און צניעות, און קעגן יעדער בקשה פון פרויען פאר א מינימאלער באדעקונג. און פארוואס? ווייל דער מענטש איז פרוץ, און אינעווייניג אין דעם בלאטע און שמוץ איז אים פיל באקוועמער צו זען ווי די מענטשן דרייען זיך אזוי ארום. זיין פאדערונג קומט נישט פון "פרויען רעכטן" אדער "פרייהייט"; זי קומט ווייל ער איז אן איש תאווה און פארזונקען אין זיינע תאוות, און דערפאר וויל ער אז אזוי זאל די גאס אויסזען, ווייל דאס איז וואס ער וויל זען, ווייל דארט געפינט ער זיך. דאס איז וואס דוד המלך זאגט: דאס וואס זיי זעען א חיסרון אין די גוטע זאכן - קומט פון דעם "און" וואס אין זיי. זיין הארץ איז פול מיט רשעות און תאוות, און דערפאר איז יעדע שלעכטע זאך גוט אין זיינע אויגן, ווייל דאס שלעכטע שטימט זייער גוט מיט זיין סדר היום. דו ווילסט זינדיקן - און ווען דאס רשעות פארמערט זיך אויף דער וועלט, זענען די מעגלעכקייטן פיל מער אפן. דערפאר ווילן זיי פארמערן רשעות, און דערפאר אויב איר הערט אז איינער באמערקט פאר א צווייטן וועגן אומפאסיגע קליידונג, שרייען גלייך אלע יענע "שיינע נשמות" געוואלד. וואס שרעקט זיי אזוי אפ? אז מען וועט אנהויבן גיין מיט צניעות - און וואו וועט ער דעמאלט שטילן זיינע תאוות?
עס איז געווען א מעשה מיט א פרוי וואס איז ארויפגעגאנגען אויף אן עראפלאן פון אילת קיין תל אביב, און איר קליידונג איז געווען השם ירחם. עס איז נישט געווען קיין פלאץ אויפן פליגער, און דער איינציגער ליידיגער ארט איז געווען אינעם קאקפיט, אין פילאטן שטוב. מען האט איר געזאגט אז אויב זי וויל, קען מען איר געבן דארט א פלאץ, אבער זי זאל זיך אנטאן ווי עס פאסט און ארומווארפן עפעס אויף זיך. האט מען דערויף געמאכט א גאנצן שטורעם אין דער פרעסע: "האט איר געזען? דער חרדי'שער פילאט איז נישט געווען גרייט צו פליען מיט דער פאסאזשירקע ביז זי טוט זיך אן מיט צניעות". וואספארא רעש. און דער וואס איז דארט געווען אויפן פלייט האט דערציילט: איך פארשטיי נישט וואס איר ווילט, עס האט זיך בכלל געהאנדלט פון א דרוזישן פילאט. און אזוי ווי מען האט איר געוואלט ארייננעמען אהין, האט מען איר געזאגט פון פאראויס - און נישט ער האט עס געזאגט, נאר דער ישראלי'שער פילאט: עס איז דא דא א דרוזישער פילאט, טרעט נישט אויף זיינע געפילן, אויב דו ווילסט אריינקומען לייג עפעס ארויף אויף דיר. און אזוי איז די זאך פאריבער. אבער גלייך שרייט מען: "הדתה!", "חרדים עליך ישראל!", "מען באשטימט אונז ווי אזוי זיך אנצוטאן, און מארגן וועט מען אונז הייסן גיין אויף באזונדערע טראטוארן, רחמנא ליצלן". פארשטייט אליין: ווען א מענטש איז פארדארבן און שלעכט אין זיינע תאוות, וויל ער אז די תאוות זאלן זיין פארשפרייט איבעראל. דאס איז דוד'ס טענה: "דברי פיו און ומרמה" - וויבאלד זיין הארץ איז פול מיט שלעכטס, זענען אויך די רייד פון זיין מויל פול מיט עוולה און שקר.
און דא זאגט דוד המלך: "חדל להשכיל להיטיב". יענער מענטש וואס טענה'ט שכל'דיגע טענות - אז מצד דעם שכל דארף א מענטש טאן וואס ער וויל און לעבן מיט פרייהייט, און אז אלעס איבעריגס איז נאר שטערונגען און ענגשאפט - טענה'ט דאס בכלל נישט מצד דעם שכל. ער איז "חדל להשכיל": ווען ער וואלט זיך באמת פארטיפט און מתבונן געווען אין א זאך, וואלט ער געפונען דעם אמת. און פארוואס האט זיין שכל געבלאנדזשעט? ווייל ער איז "חדל להיטיב". ווען ער וואלט געוואלט פארבעסערן זיינע מעשים, וואלט ער געזען ווי שטארק די זאכן וואס מען זאגט זענען ריכטיק. אבער וויבאלד ער האט אויפגעהערט צו טאן גוטס, זאגט ער דיר: גיב פאר די קינדער א סמארטפאן, וואס איז די פראבלעם ער זאל אלעס זען, ער זאל זיך עפענען צו דער וועלט, וואס ווילסטו ער זאל זיין באגרענעצט? וויבאלד דער מענטש האט אויפגעהערט צו טאן גוטס, פארשטייט ער נישט וואס עס איז גוט, און דערפאר הייבט ער אן צו זען א מעלה דוקא אין שלעכטע זאכן: "קוק ווי שיין, דער לערער האט געפרעגט אזוי און אזוי און ער האט גלייך געענטפערט". אבער באמת איז דאס פארקערטע ריכטיק - דו האסט געוויזן אז דיין קינד איז א גולם, ער דארף האבן גוגל אויף יעדער פראגע וואס מאכט זיך. אמאל פלעגט מען נאך טראכטן; היינט זאג פאר א קינד צו רעכענען דריי מאל פיר, וועט ער דיר זאגן "איין רגע" און ארויסנעמען דעם סמארטפאן. דער מוח איז פארקאלכט געווארן, מענטשן זענען אויסגעטריקנט געווארן, און היינט אנערקענען שוין פסיכאלאגן אויך אין דעם. אבער "נאום פשע לרשע" - אזוי ווי ער איז א רשע, איז אים באקוועם מיט הפקרות, עס איז אים באקוועם אז אלעס ארום אים זאל זיין הפקר. און נאר ווען דו ווילסט מאכן א גדר און עומד זיין בפרץ, ברענגט ער דיר פסיכאלאגישע באווייזן אז עס איז נישט גוט "איינצוזעצן" דאס קינד און עס איז בעסער אים צו געבן אפענקייט.
אָוֶן יַחְשֹׁב עַל־מִשְׁכָּבוֹ יִתְיַצֵּב עַל־דֶּרֶךְ לֹא־טוֹב רָע לֹא יִמְאָס׃ - עוולה טראכט ער אויף זיין געלעגער, ער שטעלט זיך אויף א וועג וואס איז נישט גוט, דאס שלעכטע פארמיאוסט ער נישט.
דער מענטש מצד זיין טבע איז באשאפן געווארן מיט אן אינעווייניגסטן מוסר, אז ער זאל וועלן טאן גוטס און פאראכטן דאס שלעכטע. און אויב אזוי, פארוואס איז דא די זאך אנדערש? ווייל "און יחשוב על משכבו": וויבאלד זיינע גאנצע מחשבות זענען בלויז שלעכטס און עוולה, קלויבט ער צום סוף אויס דאס שלעכטע און מיאוסט אפ דאס גוטע. אלעס הייבט זיך אן אין דער מחשבה, און פון דעם קומט ער שוין צו "יתיצב על דרך לא טוב". און וויבאלד ער זוכט קיינמאל נישט דעם אמת און שטרענגט זיך נישט אן צו טאן גוטס, וואקסט דערפון אין זיין הארץ א שורש פורה ראש ולענה, ביז "רע לא ימאס" - אפילו שלעכטע זאכן זענען אים שוין מער נישט מאוס און זעען אים נישט אויס שלעכט. ער זאגט אויף שלעכטס אז עס איז גוט און אויף גוטס אז עס איז שלעכט; ער איז אזוי שטארק פארדרייט געווארן דורך די מחשבות פון עוולה אין אים, אז דאס גוטע זעט אים אויס שלעכט און דאס שלעכטע זעט אים אויס גוט.
ווער עס קוקט זיך צו, זעט דעם דאזיקן משוגעת ארום אונז: יענע מענטשן וואס זענען ווייט פון תורה ומצוות, וואס ווארענען די גאנצע צייט קעגן "הדתה", האבן געמאכט פון די גוטע זאכן שלעכט און פון די שלעכטע זאכן גוט. עס איז שרעקליך פאר דעם וואס פארטיפט זיך דערין. אמאל איז נאך געווען עפעס א גרונטלעכער מוסר, דער דור המייסדים איז נאך אויפגעוואקסן אין הייזער וואו מען האט עפעס געזען - אבער היינט איז גארנישט פאראן.