פתיחה: המשך פונעם קאפיטל - צווישן דער השגחה פונעם אויבערשטן אויף די צדיקים צו זיין השגחה אויף די רשעים
אין דעם דאזיקן חלק פונעם קאפיטל גייט דוד המלך אריבער אראפצומאלן די צוויי פנימ'ער פון השגחה פרטית: השגחה לטובה אויף די צדיקים, און השגחה קעגן די עושי רע. די פסוקים שטעלן איינס קעגן דאס אנדערע דעם גורל פונעם צדיק און דעם גורל פונעם רשע, און לערנען אונדז דערפון גרויסע יסודות אין אמונה, אין תפילה, אין יסורים און אין תשובה.
עיני השם אל צדיקים - השגחה פרטית און הערן די שוועה
עֵינֵי יְהֹוָה אֶל צַדִּיקִים וְאָזְנָיו אֶל שַׁוְעָתָם׃ - די אויגן פונעם אויבערשטן זענען געוואנדן צו די צדיקים, און זיינע אויערן צו זייער געשריי.
דער מלבי"ם טייטשט שטענדיק אז "עיני השם" באדייט השגחה פרטית, ווי דער לשון הכתוב "אֶרֶץ אֲשֶׁר עֵינֵי ה' אֱלֹהֶיךָ בָּהּ". דער קדוש ברוך הוא היט אפ מיט אן השגחה פרטית אויף די צדיקים און זעט וואס עס פעלט זיי. און מיט דעם אלעם לייגט דער פסוק צו: "ואזניו אל שועתם". פארוואס פעלט אויס אויך א שוועה (א געשריי), ס'איז דאך שוין דא די השגחה לטובתו? נאר צומאל שרייט דער צדיק איבער א זאך וואס ער שפירט אלס שלעכטס, כאטש לויטן אמת איז עס לטובתו. און פונדעסטוועגן - אזניו אל שועתם: דער קדוש ברוך הוא הערט צו זיין געשריי און ראטעוועט אים אויך פון דעם וואס איז אים נישט באקוועם. אפילו ווען דער צדיק שרייט אויף א זאך וואס לויטן רצון העליון איז עס פאר זיין טובה, אויב ער שרייט - הערט דער אויבערשטער צו זיין קול.
פני השם בעושי רע - קעגן די וואס זוכן אפצושרעטן דעם זכר פון די צדיקים
פְּנֵי יְהֹוָה בְּעֹשֵׂי רָע לְהַכְרִית מֵאֶרֶץ זִכְרָם׃ - דאס פנים פונעם אויבערשטן איז קעגן די וואס טוען שלעכטס, אפצוהאקן זייער זכר פון דער ערד.
"פני השם" איז אן אויסדרוק פון השגחה, נאר דא איז עס נישט קיין השגחה לטובה נאר אן השגחה לרעה. ווי רש"י טייטשט, "פנים" מיינט פנים פון כעס און צארן, ווי דער לשון "וְשַׂמְתִּי פָנַי בָּאִישׁ הַהוּא", און דער מצודת ציון שרייבט אז אויפן פנים זעט מען אן דעם כעס. דער פשוט'ער פשט איז אז דער אויבערשטער ווענדט זיין פנים קעגן די רשעים כדי אפצומעקן זייער זכר פון דער ערד. אבער דער מלבי"ם טייטשט אנדערש, א חידוש'דיגער פירוש: "עושי רע" זענען די וואס ווילן פארטיליקן און אפשניידן פון דער ערד דעם זכר פון די צדיקים, און קעגן זיי איז פני השם מיט צארן. גלייך וועלן מיר פארשטיין פארוואס דער מלבי"ם האט געדארפט צוקומען צו דעם פירוש.
צעקו והשם שמע - אויף וועמען רעדט מען דא?
צָעֲקוּ וַיהֹוָה שָׁמֵעַ וּמִכָּל צָרוֹתָם הִצִּילָם׃ - זיי האבן געשריגן און דער אויבערשטער האט געהערט, און פון אלע זייערע צרות האט ער זיי געראטעוועט.
דא ווייזט זיך ארויס די שיינקייט פונעם מלבי"מ'ס פירוש. רש"י, דער רד"ק און דער מלבי"ם ערקלערן אז דער פסוק קערט זיך דא צוריק צו די צדיקים: די צדיקים האבן געשריגן, דער אויבערשטער האט געהערט, און פון אלע זייערע צרות האט ער זיי געראטעוועט. לכאורה איז שווער: דער פריערדיקער פסוק האט דאך גערעדט פון די רשעים, פון וואנעט פלוצלונג שפרינגט מען צוריק צו די צדיקים? אבער לויטן מלבי"ם איז עס זייער פארשטענדלעך: "פני השם בעושי רע" - יענע עושי רע זוכן אפצושניידן דעם זכר פון די צדיקים, און תיכף "צעקו" - די צדיקים, איבער וועמען מען רעדט, האבן געשריגן, און דער אויבערשטער האט געהערט און זיי געראטעוועט פון אלע זייערע צרות. מפליא לעשות.
דער אבן עזרא ווידעראום טייטשט אנדערש: פני השם איז קעגן די רשעים וואס זענען עושי רע, און דער אויבערשטער מעקט אויס זייער זכר פון דער ערד. "צעקו" - די רשעים אליין האבן געשריגן ווען זיי האבן תשובה געטאן פון זייער רשעות, און דער אויבערשטער האט געהערט און זיי געראטעוועט פון אלע זייערע צרות. דאס הייסט, כאטש עס זענען געקומען אויף זיי צרות צוליב זייער שלעכטס, אויב זיי שרייען און טוען תשובה - קערט דער אויבערשטער זיין פנים צו זיי, הערט זיי אויס, און ראטעוועט זיי פונעם בראך אין וועלכן ער האט זיי אריינגעלייגט.
און דאך קען מען מסביר זיין לויטן דרך פון רש"י, דעם רד"ק און דעם מלבי"ם, אז דער פסוק גייט נישט צוריק אויפן פסוק פריער, נאר אויפן פסוק נאך פריער: "עיני השם אל צדיקים ואוזניו אל שוועתם"; און דעמאלט "צעקו" - די צדיקים וועגן וועמען מען האט פריער גערעדט, האבן געשריגן, און דער אויבערשטער האט געהערט און פון אלע זייערע צרות האט ער זיי געראטעוועט, ממש אזוי ווי מען האט פריער געזאגט אז זיינע אויערן זענען געוואנדן צו זייער געשריי. און פארוואס האט ער אריינגעשטעלט דעם רשע אינמיטן? כדי צו ווייזן דאס איינע קעגן דאס אנדערע: אן השגחה פרטית אויפן צדיק אים צו באגוטן, און אן השגחה פרטית אויפן רשע און ווענדן דאס פנים קעגן אים אים צו שלעכטס טאן, און דערנאך קערט מען זיך צוריק צום צדיק. בקיצור, ס'איז דא דא א מחלוקת אויף וועמען ס'איז געזאגט געווארן, און דער מלבי"ם זאגט אז די צדיקים האבן געשריגן פון טיף אין דער צרה, און נישט בלויז דאס אז דער אויבערשטער ראטעוועט זיי פון יענער צרה, נאר "ומכל צרותם הצילם" - פון אלע צרות אינאיינעם, בזכות יענעם געשריי.
קרוב השם לנשברי לב - מעלת בעלי התשובה
קָרוֹב יְהֹוָה לְנִשְׁבְּרֵי לֵב וְאֶת דַּכְּאֵי רוּחַ יוֹשִׁיעַ׃ - נאנט איז דער אויבערשטער צו די וואס האבן א צובראכן הארץ, און די געדרוקטע אין גייסט וועט ער ישועה ברענגען.
לויטן אבן עזרא גייט דער פסוק ווייטער מיטן ענין פון די רשעים וואס האבן תשובה געטאן: פארוואס איז זייער הארץ צובראכן? ווייל זיי האבן געזינדיגט, און יעצט איז זייער הארץ צובראכן און זיי קערן זיך אום בתשובה. די וואס האבן זיך אומגעקערט פון זייער שלעכטן וועג - נעמט דער אויבערשטער אוועק פון זיי דאס צארנדיגע פנים, און פארקערט, ער איז נאנט צו זיי. און דאס שטימט זייער גוט מיט די דברי חז"ל אז אין דעם ארט וואו בעלי תשובה שטייען קענען קיין צדיקים גמורים נישט שטיין. און פארוואס? ווייל דאס הארץ פונעם בעל תשובה איז צובראכן, ער האט חרטה אויף דעם שלעכטס וואס ער האט געטאן. בעת דער צדיק האט ערגעץ א געפיל אז ער איז תמיד געווען בסדר מיטן אויבערשטן, אז קיינמאל האט ער נישט אנגעמאכט קיין פראבלעמען - און ער שפירט גוט מיט זיך אליין, און דאס איז שוין נישט גוט. אבער דער בעל תשובה, וואס ער האט באמת קאליע געמאכט, איז כאטש זיין הארץ צובראכן, און דערפאר איז דער אויבערשטער נאנט צו די נשברי לב.
דער מלבי"ם טייטשט דעם פסוק אלס המשך צו די צרות וואס זענען פריער דערמאנט געווארן: דער הקדוש ברוך הוא שטייט נאנט צו די נשברי לב - די וואס זייער הארץ איז צובראכן געווארן דורך די צרות וואס זענען אויף זיי אריבערגעגאנגען. און וואס איז דער חילוק צווישן "נשברי לב" און "דכאי רוח"? א נשבר לב איז איינער וואס איז צובראכן געווארן צוליב אן אויסערליכע צרה, בעת א דכא רוח איז איינער וואס מוטשעט זיך פון אן אינערליכער צרה, וואס היינטיגע צייטן רופט מען דאס דיכאון: אן אינערליכע ענגשאפט אדער א צובראכנקייט צוליב זיינע עבירות. אויך דעם דאזיגן מענטש וועט דער הקדוש ברוך הוא העלפן און אויסלייזן.
מדוע נשים נוטות יותר לחולשה - כוחה של התפילה
דער פסוק דערמאנט וואס ס'שטייט אין די ספרים, דוכט זיך בשם דעם רמב"ם, אז דער הקדוש ברוך הוא איז נאנט צו דער תפילה פון א פרוי, און דערפאר זענען רוב טעג פון א פרוי אנגעפילט מיט חולאים און שמערצן. דער מאן איז, ברוך השם, געזונט רוב פון דער צייט, ווייל זיין תפקיד איז עוסק צו זיין בתורה, און אויב ער וועט זיין צובראכן און קראנקלעך, וויאזוי וועט ער קענען לערנען תורה כראוי? נישט יעדער מענטש איז ווי דער חזון איש, וואס כאטש זיין גאנץ לעבן איז ער געווען בגדר א חולה שיש בו סכנה, האט ער געלערנט תורה מיט אן אומבאגרענעצטן עמל. פאר רוב בני אדם איז דאס שווער, און דעריבער האט דער הקדוש ברוך הוא געגעבן פארן מאן כוח.
אבער ביי דער פרוי - דער עצם ענין פון איר טומאה וטהרה, "נידה" מלשון "מדווה", א לשון פון קרענק: יעדן חודש איז דא א תקופה וואס די פרוי איז נישט געזונט. און אחוץ דעם, ווייסן מיר אלע אז פרויען שפירן בטבע מער פון מענער: דא טוט וויי דער קאפ, דא פילט מען נישט גוט, דא פאלט אן א שוואכקייט, דא האט מען נישט קיין כוח. די פרוי איז מער שוואך. און פארוואס? ווייל דער מאן באקומט זיינע השגות דורך לימוד התורה, און דערצו דארף ער כוח און פעסטקייט; אבער די פרוי, איר קרבת אלוקים איז דורך תפילה. און וויאזוי קען זי מתפלל זיין כראוי? "קרוב השם לנשברי לב ואת דכאי רוח יושיע". דערפאר איז דער הקדוש ברוך הוא כביכול מתאוה צו דער תפילה פון נשים, און דערפאר איז די פרוי שוואכער בטבע - כדי די דאזיגע צובראכנקייט פון הארץ זאל זי ברענגען צו קרבת אלוקים, צו תפילה, ומכוח התפילה זאל דער אויבערשטער זיין נאנט צו איר.
רבות רעות צדיק - רעות חיצוניות מול רעה פנימית
רַבּוֹת רָעוֹת צַדִּיק וּמִכֻּלָּם יַצִּילֶנּוּ יְהֹוָה׃ שֹׁמֵר כָּל עַצְמוֹתָיו אַחַת מֵהֵנָּה לֹא נִשְׁבָּרָה׃ - פיל זענען די רעות פונעם צדיק, און פון זיי אלעמען ראטעוועט אים דער אויבערשטער. ער היט אלע זיינע ביינער, אפילו איינע פון זיי ווערט נישט צובראכן.
מען געדענקט נאך פון די קינדערישע יארן אז מען פלעגט דרש'נען "רעות" אלס נוטריקון: רדיו, עיתון, וידאו, טלוויזיה. זעט נאר וואס פאר א תמימות'דיגע יארן דאס זענען געווען, אז דאס זענען געווען די גרעסטע רעות. נעבעך אויף דעם דור, מיט וואספארא רעות ער וואקסט אויף - אינטערנעט, פייסבוק, סמארטפאונס און וואס נישט. דער יצר הרע האט זיך שטארק פארבעסערט זינט יענע יארן, און היינט דארף מען זוכן אנדערע ראשי תיבות.
אבער לגופו של ענין, ערקלערט דער מלבי"ם: פאר קרענק זענען פאראן צוויי שרשים - אן אינערליכע קרענק און אן אויסערליכע קרענק. די אינערליכע קרענק איז איין איינציגע קרענק וואס מאכט פראבלעמען אינעם גאנצן גוף. צום ביישפיל, א מענטש וואס זיין לבלב ארבעט נישט כראוי: ער האט א פראבלעם מיט אינסולין און מיטן צוקער, און דאס ברענגט אסאך מחלות - די אויגן ווערן געשעדיגט רחמנא ליצלן, די פיס ווערן געשעדיגט, אמאל דארף מען אפשניידן א פוס, און ס'קומען צו נאך פילע פיזישע פראבלעמען. און אזוי אויך א מענטש וואס ליידט פונעם הארץ: לכאורה איין פראבלעם, אבער עס האט ברייטע השלכות אויפן גאנצן גוף. א קלקול אין איינעם פון די יסודות פונעם גוף האט א השפעה אויפן גאנצן קערפער, הגם דער שורש איז נאר איינס אליין.
לעומת דעם, שלעכטס וואס קומט אויפן חיצוניות פונעם גוף קען זיין אסאך, אבער עס איז נישט ממש מסוכן. למשל, א מענטש וואס האט אן אויסשלאג אדער פלאקן - סיי אויף דער האנט, סיי אויף דער פוס, סיי אויפן רוקן: רעות פון אסאך זייטן, און מיט דעם אלעם לייגן זיי נישט אראפ דעם גוף. דארט איז עס איין רעה, אבער א מסוכנ'דיגע, וואס קען אים אינגאנצן אומבאלנאנסירן און אראפווארפן; דא זענען פאראן אסאך רעות, אבער זיי זענען נישט קיין מסוכנ'דיגע.
און דאס איז וואס דוד המלך זאגט: "רבות רעות צדיק" - דער צדיק האט אסאך רעות, אבער מכולם יצילנו השם. און פארוואס? "שומר כל עצמותיו אחת מהנה לא נשברה" - ווייל זיינע רעות זענען בלויז חיצוניות'דיג, און אפילו זיי זאלן זיין אסאך, אין דער האנט, אין דער פוס און אין קאפ, ווארפן זיי נישט אראפ דעם גוף אינגאנצן.
תמותת רשע רעה - די איין רעה וואס ווארפט אונטער
תְּמוֹתֵת רָשָׁע רָעָה וְשֹׂנְאֵי צַדִּיק יֶאְשָׁמוּ׃ - די רעה וועט טויטן דעם רשע, און די וואס האסן דעם צדיק וועלן פארשולדיגט ווערן.
ביים רשע - איין רעה טויט אים. "תמותת" איז מלשון ממית זיין: איין שלעכטס וועט אים ענדיגן. און פארוואס? ווייל ביי אים איז די רעה פנימיות'דיג, אין די מוסדי הגוף - ווי א קרענק אין הארץ, ווי לונגען וואס ארבעטן נישט, ווי א פאנקריאס (לבלב) וואס פונקציאנירט נישט. עס איז בלויז איין רעה, אבער זי ווארפט אונטער דעם גאנצן גוף. קומט אויס אז ביים צדיק זענען פאראן אסאך רעות, אבער זיי זענען אויסערליך, און דאס איז זיין ישועה - "ומכולם יצילנו השם"; בעת וואס ביים רשע איז גענוג איין רעה, אבער זי ליגט ביים שורש און אין די יסודות פונעם גוף, און וואס געפינט זיך אין די יסודות האט נישט קיין רפואה, און צום סוף לייגט עס אראפ דעם גאנצן גוף.
א חסידיש ווארט: "רעות" און "רעות"
דער רבי פון לובלין פלעגט זאגן בדרך צחות אז "רעות" האט א דאפלטע משמעות: סיי מלשון רע (שלעכטס), און סיי מלשון רֵעות (חבר'שאפט). עס איז זייער אינטערעסאנט אז אין לשון הקודש דינען די זעלבע אותיות פאר א פאזיטיווער זאך און פאר א נעגאטיווער זאך: רַע און רֵעַ. מיר האבן אמאל מסביר געווען אז בעצם קומט "רע" מלשון רעוע (וואקלדיק): כדי זיך איינצוקויפן אן אמת'ן רֵעַ (חבר), מוז מען צעשאקלען און אפשוואכן די אלע קשרים מיט אנדערע, און ערשט דעמאלט קען מען קויפן איינעם אלס אן אמת'ער חבר. אויב ביסטו יעדנס חבר - ביסטו באמת קיינעמס חבר נישט. מען דארף איין אמת'ן חבר, און די איבעריגע בלויז מיט ידידות. און ווען מען זאגט פארן חתן און כלה "שמח תשמח רעים האהובים", איז דער תנאי דערצו אז ער זאל אפשוואכן די אלע חבר'שאפטן מיט די חברים און זי מיט אירע חבר'טעס, און אינוועסטירן דעם קשר איינער אינעם צווייטן - און דעמאלט וועלן זיי זיין בגדר רעים אהובים. "על כן יעזוב איש את אביו ואת אמו ודבק באשתו"; אבער אויב אלע זענען אינאיינעם, איז מען נישט צוגעקלעבט כדבעי, נישט צו דעם און נישט צו יענעם.
און פון דא צום הערליכן טייטש פונעם רבי'ן פון לובלין: "רבות רעות צדיק" - ביים צדיק, דאס הייסט דער רבי, דער אדמו"ר, זענען פאראן סיי רָעות און סיי רֵעות. אדער מען קריגט זיך מיט אים, איינער קומט ארויס קעגן אים און מוחה זיין אין אים, א צווייטער צדיק אדער אן אנדערע גרופע וואס קומען מבטל זיין זיינע ווערטער, אים פארשעמען און מבזה זיין, ווי עס האט פאסירט אין דער היסטאריע נישט איין מאל און נישט צוויי; אדער מען באהעפט זיך צו אים, און דאס איז א בחינה פון רֵעות. "ומכולם יצילנו השם" - האט דער רבי אויסגעפירט און געזאגט: דער אייבערשטער זאל אונז ראטעווען סיי פון דעם און סיי פון יענעם! ווייל ביידע זאכן זענען שווער פארן צדיק: ווען מען רודפ'ט אים - איז עס זיכער שלעכט; אבער אויך ווען מ'חבר'ט זיך מיט אים - דער צדיק וויל דאך זיין עבודה, זיין צייט און זיין ישוב הדעת, און יעצט קומט יעדער זיך חבר'ן מיט אים, און דאס שטערט אים אין זיין עבודה, און ער קען נישט אויסנוצן זיין צייט צו עבודת השם, צו לימוד התורה און זיך מקרב זיין צום באשעפער. מכולם יצילנו השם - סיי פון די רָעות און סיי פון די רֵעות.
תייסרך רעתך - די שלעכטס וואס דער מענטש טוט, דאס טויט אים
רש"י ערקלערט: "תמותת רשע רעה" - די רעה וואס דער רשע אליין טוט, זי איז די וואס טויט אים. און דאס איז די בחינה פון "תייסרך רעתך": וואס א מענטש ליידט קומט פון זיין אייגענער רעה. דו האסט באשאפן שלעכטס, באשאפן א מלאך משחית, און יענער משחית וויל קאליע מאכן און שעפן חיות - פון וועמען? פון דיר, דורך דעם וואס ער שעדיגט דיר. דער קדוש ברוך הוא מיט זיינע גרויסע רחמים שפייזט און ערנערט דעם מלאך המשחית, ווארום אויב דער אייבערשטער וואלט ארויפגעשיקט אויף אונז איינעם פון די משחיתים וואס מיר האבן באשאפן, וואלט דער מענטש נישט געקענט איבערלעבן אפילו איין רגע.
ווער עס וויל קען דאס הערן באריכות אין די שיעורים אויפן תומר דבורה. דאס איז וואס מיר זאגן יעדן טאג: "ה' ה' אל רחום וחנון... נושא עון ופשע וחטאה". וואס מיינט "נושא"? ערקלערט דער רמ"ק אין תומר דבורה: דער קדוש ברוך הוא שפייזט און ערנערט דעם מלאך המשחית וואס דו האסט באשאפן, ער טראגט אים און ווארט אויף דיר ביז דו וועסט תשובה טון. ווארום ווען ער וואלט אים נישט געטראגן און געשפייזט, וואלט דער זעלבער משחית געקומען שעפן חיות פון דיר און געזאגט: דו האסט מיך באשאפן, שפייז מיך און האלט מיך אויס - און ווי אזוי ווערט ער אויסגעהאלטן? דורך דעם וואס ער שעדיגט דיר.
אויב אזוי, וואס הרג'עט דעם מענטש און וואס טוט אים וויי? "תמותת רשע רעה" - די זעלבע רעה וואס דער רשע האט געטאן, זי איז די וואס טויט אים. תייסרך רעתך. און ווי עס שטייט: "אִוֶּלֶת אָדָם תְּסַלֵּף דַּרְכּוֹ וְעַל ה' יִזְעַף לִבּוֹ". וואס שעדיגט דיר? דיין אייגענע נארישקייט. די שלעכטס וואס דו אליין האסט געטאן דרייט פאר דיין וועג, און דערנאך קומסטו מיט טענות: רבונו של עולם, פארוואס האסטו מיר אזוי געטאן? וואס הייסט פארוואס? איך האב דיר עפעס געטאן? דו האסט אליין גורם געווען דאס שלעכטס פאר זיך, דו האסט געטאן פארקערט פון וואס די תורה האט דיר געהייסן, און דערנאך באקלאגסטו זיך אז די זאכן קלאפן נישט, און האסט טענות אויפן קדוש ברוך הוא. אויף זיך אליין דארפסטו זיך באקלאגן!
דער אבן עזרא טייטשט: ביים רשע טויט אים די רעה תיכף און גלייך, און דאס איז קעגן "רבות רעות צדיק ומכולם יצילנו השם" - ביים צדיק קומען אסאך שלעכטס, און הגם זיי זענען אסאך ראטעוועט אים דער אויבערשטער פון זיי אלע; אבער ביים רשע מאכט איין שלעכטס א סוף פון דער גאנצער געשיכטע. און פון דעם קען מען זען ווי שטארק א מענטש דארף זיך מדבק זיין אין עבודת השם.
דער רד"ק טייטשט: "תמותת רשע רעה" - די רעה וואס דער רשע טראכט צו טון צום צדיק, זי אליין וועט אים אומברענגען, אזוי ווי עס שטייט "בּוֹר כָּרָה וַיַּחְפְּרֵהוּ וַיִּפֹּל בְּשַׁחַת יִפְעָל" - ער אליין פאלט אריין אין יענעם גרוב וואס ער האט געגראבן. און ווי דער משל פון המן: "וְהָעֵץ אֲשֶׁר הֵכִין לוֹ", און חז"ל האבן געדרשנט - לעצמו הכין, פאר זיך אליין האט ער עס אנגעגרייט. המן איז א טיפישע דוגמא פאר אסאך ענינים: אט וועמען האט ער געזארגט צו שיקן צום תליה ביי אחשורוש אין הויף? ושתי'ן, מיטן ציל אז זיין טאכטער זאל אריינגיין אנשטאט איר און ער זאל האבן נאנטע באציאונגען מיטן קעניג. אבער דער קעניג האט נישט גענומען זיין טאכטער נאר אסתר'ן. קומט אויס אז ער אליין האט אנגעהויבן זיין אייגענע קבורה: ער איז דער וואס האט אריינגעברענגט אסתר'ן אינעם קעניגליכן פאלאץ, און צוליב דעם איז געווען זיין מפלה. אזוי זעט מען אויפן גאנצן וועג, אז די רעה וואס דער רשע האט געוואלט טון צום צדיק, זי אליין ווארפט אים אראפ.
די יסורים פונעם צדיק קומען ביסלעכווייז - די רייד פון רבנו יונה
אין שערי תשובה שרייבט רבנו יונה אויף "תמותת רשע רעה": די פורענות קומט אויף די רשעים אויף איינמאל, מיט איין עבירה גייען זיי אונטער, און די איבעריגע עבירות בלייבן אויף זייער נפש. דאס הייסט, מיין נישט אז מיט זיין טויט זענען פארמעקט געווארן אלע זיינע עבירות; ניין און ניין, ווארום עס שטייט "וַתְּהִי עֲוֺנֹתָם עַל עַצְמוֹתָם" - עס איז נאך אלץ איינגעקריצט, און דער קרן בלייבט קיימת אויף יענער וועלט, און אויף אלעם וועט ער נאך צאלן דעם פולן פרייז. אבער אויף די צדיקים, ווען עס קומט אויף זיי מוסר, קומט עס אויף זיי ביסלעכווייז ביז די עבירות ווערן אויסגעארבעט און פארענדיגט: דער אויבערשטער ברענגט נישט אויף זיי די יסורים אויף איינמאל, נאר שטופענווייז.
מען פארגלייכט דאס צו א משל פון א קעניג וואס האט זיך געבייזערט אויף זיין זון. דער זון האט אים גערייצט נאכאמאל און נאכאמאל, ביז דער קעניג האט אים געזאגט: אויב דו קומסט נאכאמאל אהער - דעם דאזיגן שטיין, א גרויסער פראכטפולער פעלדז וואס איז געשטאנען ביים זייט פונעם פאלאץ, ווארף איך דיר אין קאפ אריין; און ער האט געשוואוירן דערויף. דער זון האט געהאט א שרעקליכן פחד און איז מער נישט געקומען צו זיין פאטער. איין טאג האט דער קעניג באגעגנט דעם אידישן חכם און געזאגט צו אים: וואס זאל איך טון? פון איין זייט האב איך געשוואוירן, און פון דער צווייטער זייט ציט מיין הארץ צו מיין זון און איך וויל אים זען, אבער איך מוז דאך מקיים זיין מיין שבועה. און ביי זיי איז דאך נישט פאראן קיין פרשת נדרים אדער "אם הפר יפר לה" - זיי האבן דאך נישט געלערנט די סוגיא, און מען קען נישט מתיר זיין די שבועה.
אגב, אזא מעשה ברענגט דער הייליגער בן איש חי, וועגן אן אראבער וואס האט געהייסן זיין ווייב מאכן א גלאז קאווע, און אויב זי וועט נישט באווייזן צוצוגרייטן ביז ער ענדיגט דאס שטיקל קוכן - וועט ער זי מגרש זיין. די פרוי איז געלאפן מאכן די קאווע, און ווען זי איז צוריקגעקומען האט ער שוין געענדיגט דעם קוכן. יעצט מוז ער זי מגרש זיין, אבער פון דער אנדערער זייט האט זיין הארץ אים נישט געלאזט זי פארטרייבן, אבער ער האט דאך געשוואוירן. וואס זאל ער טון? איז ער געגאנגען פרעגן דעם חכם. דער חכם האט אויסגעהערט און געזאגט צו אים: קוק גוט אונטן, אפשר זענען פארבליבן שטיקעלעך ברעקלעך וואס זענען דיר אראפגעפאלן בשעת'ן עסן. איז ער געגאנגען קוקן און געטראפן עטליכע ברעקלעך. האט דער חכם געזאגט: אויב אזוי האסטו נאך נישט געענדיגט דעם קוכן, און זי איז נישט מגורשת.
און לאמיר צוריקקומען צו אונזער ענין. האט דער קעניג געזאגט צום חכם: וואס זאל איך טון, איך האב דאך געשוואוירן וועגן מיין זון. האט דער אידישער חכם אים געזאגט: אויף וואס האסטו געשוואוירן? צו ווארפן אויף אים דעם שטיין. צי ביסטו דען מחויב אים צו נעמען גאנצערהייט און ווארפן אויף אים? צעברעקל אים אין קליינע שטיקער, אין קליינע שטיינדעלעך, און נעם יעדעס מאל א קליין שטיינדל און ווארף אויף אים - און מיט דעם ביסטו יוצא דיין שבועה. און דאס איז וואס מיר בעטן: אפילו אויב עס איז נגזר געווארן אויף אונז יסורים, זאלן זיי נישט קומען אין פארעם פון שווערע קרענק חלילה; מען זאל נישט ווארפן אויף אונז קיין גרויסע פעלדזן נאר קליינע שטיינדעלעך, יעדעס מאל אביסל יסורים. די גמרא זאגט דאך: עד היכן תכלית יסורים - אפילו איינער וואס שטעקט אריין די האנט אין טאש ארויסצונעמען איין מטבע און עס קומט ארויף אן אנדערע מטבע און ער דארף נאכאמאל אריינשטעקן די האנט, איז דאס אויך יסורים. בעסער אסאך אזעלכע קליינע יסורים, ווי איידער שווערע יסורים פון קראנקהייט, יסורים וואס דער מענטש ווערט דערפון צעפאלן און דערגרייכט שווערע מצבים.
און דאס איז וואס רבנו יונה זאגט: ווען דער מוסר קומט אויף די צדיקים, קומט עס אויף זיי ביסלעכווייז ביז די עבירות ווערן אויסגעארבעט; אבער אויפן רשע ברענגט דער הקדוש ברוך הוא די יסורים מיט איין קלאפ, און מיט דעם "תמותת רשע רעה", און די עבירה בלייבט נאך אלץ אויף אים. בעת דער צדיק ווערט געלייטערט ביסלעכווייז, און אין די דאזיגע קליינע יסורים וואס קומען שטופענווייז האט ער א זיכוך.
דער שלוס פונעם קאפיטל
פֹּדֶה יְהֹוָה נֶפֶשׁ עֲבָדָיו וְלֹא יֶאְשְׁמוּ כָּל הַחֹסִים בּוֹ׃ - דער אויבערשטער לייזט אויס דאס לעבן פון זיינע קנעכט, און אלע וואס שוצן זיך אין אים וועלן נישט פארמשפט ווערן.
צום סך-הכל: אין די דאזיגע פסוקים שטעלט דוד המלך אוועק די צוויי השגחות איינע קעגן דער צווייטער: "עיני השם אל צדיקים" - אן השגחה פרטית צום גוטן, אז דער אויבערשטער זעט זייער חסרון און הערט זייער געשריי אפילו ווען זיי שרייען אויף עפעס וואס איז באמת לטובתם; און פון דער אנדערער זייט "פני השם בעושי רע", קעגן די וואס זוכן אפצוהאקן דעם זכר פון די צדיקים. די צדיקים שרייען און דער אויבערשטער ראטעוועט זיי פון אלע זייערע צרות, און ער איז נאנט צו די נשברי לב וועגן אויסערליכע צרות און צו די דכאי רוח וואס זייער נויט איז אינערליך - און פון דעם זעט מען אויך דעם כח פון א תפילה וואס קומט פון א צובראכן הארץ. די רעות פונעם צדיק זענען אסאך אבער נאר אויסערליך, און דעריבער "שומר כל עצמותיו"; בעת ביים רשע איז גענוג איין רעה וואס איז אינערליך אינעם שורש, וואס האט נישט קיין רפואה, און די רעה וואס ער האט געטון אדער געוואלט טון צום צדיק איז די וואס טויט אים אליין. די יסורים פונעם צדיק קומען ביסלעכווייז אים צו לייטערן, בעת דער רשע גייט אונטער אויף איינמאל און זיינע עבירות זענען נאך אלץ אויף אים. און אויף אלעם פירט דוד אויס: פודה השם נפש עבדיו ולא יאשמו כל החוסים בו.