אין המשך פונעם קאפיטל גייט דוד המלך ווייטער אין דעם מהלך וואס ער האט אנגעהויבן פריער: דער וויכוח מיט דעם וועג פון די נזירים פון אומות העולם, וואס האבן זיך אפגעזונדערט פון דער וועלט און געמאכט פרישות פארן איינציגן פרומען וועג. קעגן זיי לערנט דוד אויס א גאר אנדערן דרך: יראת שמים פארלאנגט נישט פונעם מענטש ער זאל אנטלויפן פונעם לעבן און פונעם יישוב, נאר פארקערט, צו לעבן צווישן מענטשן - און דארטן פאררעכטן זיין לשון, זיינע מעשים און זיינע באציאונגען מיט די בריות.
מִי־הָאִישׁ הֶחָפֵץ חַיִּים אֹהֵב יָמִים לִרְאוֹת טוֹב׃ - ווער איז דער מענטש וואס באגערט לעבן, וואס האט ליב טעג צו זען גוטס.
יענע נזירים פון די אומות העולם האבן זיך אפגעזונדערט פון דער וועלט צוליב צוויי סיבות: אדער ווייל זיי האבן פיינט באקומען דאס לעבן אליין, און זאגן פארן מענטש אז די וועלט איז א פלאץ פון וואו מען דארף אנטלויפן; אדער אז אפילו אויב זיי עקלען זיך נישט פונעם לעבן, עקלען זיי זיך אבער פונעם גוטס וואס איז דא אויף דער וועלט, און זאגן: אויב צו לעבן - דעמאלט ווי א באדארפֿענער און אומגליקלעכער, אויב צו לעבן - נאר מיט א לעבן פול מיט צער. אויף דעם זאגט דוד המלך: ביי מיר איז נישט אזוי. "מי האיש החפץ חיים אוהב ימים לראות טוב" - איך לערן אויס יראת ה' סיי פאר א מענטש וואס באגערט דאס לעבן און איז נישט ווי יענע נזירי הבל וואס זוכן דעם טויט, און סיי פאר א מענטש וואס זאגט: איך וויל לעבן א גוט לעבן דא אויף דער וועלט. אויך פאר דעם וואס האט ליב טעג צו זען גוטס, איז פאראן א וועג ווי אזוי צו לעבן מיט יראת שמים, א לעבן פון הצלחה און א לעבן פון ברכה.
ווארום יראת ה' פארלאנגט נישט פונעם מענטש ער זאל זיך דערווייטערן פונעם יישוב און פירן א לעבן פון סיגופים. אדרבה, דער נזיר וואס האט זיך סך הכל אפגעזונדערט פון וויין און זיך נישט מטמא געווען צו מתים - רופט אים די תורה אן א חוטא. די תורה האט נישט קיין פאדערונג פונעם מענטש ער זאל לעבן א לעבן פון פרישות. זיכער זענען פאראן הויכע דרגות, פאר די קדושים אשר בארץ המה, און ווער עס איז זוכה אנצוקומען צו אזעלכע דרגות איז דאס א באזונדערע זאך; אבער קיין אלגעמיינע פאדערונג איז דאס נישט. דער הקדוש ברוך הוא וויל אז דער מענטש זאל הנאה האבן פון זיין וועלט. און וואס יא ווערט פארלאנגט פון אים?
נְצֹר לְשׁוֹנְךָ מֵרָע וּשְׂפָתֶיךָ מִדַּבֵּר מִרְמָה׃ - היט דיין צונג פון שלעכטס, און דיינע ליפן פון רעדן באטרוג.
ער זאל נישט רעדן קיין לשון הרע מיט זיין לשון, און נישט רעדן קיין באטרוג מיט זיינע ליפן. מיר האבן שוין פיל מאל געלערנט אין משלי אז דער "לשון" (די צונג) באדייט דעם פארשטענדלעכן און קלוגן רעדן - די צונג איז אינעווייניג, דערפאר דרוקט זי אויס חכמה; בעת די שפתיים (ליפן) באצייכענען דאס דרויסנדיגע רעדן, ווייל די ליפן זענען פון אינדרויסן. ווען א מענטש וויל נארן יענעם רעדט ער מיט זיינע ליפן: א דרויסנדיג גערעדט וואס אינעווייניג לייגט ער אונטער א פאסטקע ("בקרבו ישים אורבו"), וואס דרוקט כלל נישט אויס זיין אינעווייניגסטע כוונה - און דאס הייסט מרמה. דערפאר שטייט "ושפתיך מדבר מרמה". אבער דעם לשון, וואס איז מער אינעווייניג, דארף מען היטן פון לשון הרע: אפילו אויב די זאך איז אמת און ריכטיג, פונדעסטוועגן מוז מען זיך היטן נישט צו רעדן קיין לשון הרע.
די גמרא אין עבודה זרה זאגט: טאמער וועט א מענטש זאגן, איך האב שוין געהיט מיין צונג פון שלעכטס - זאל איך גיין שלאפן? אויב דער עיקר איז נישט צו רעדן קיין שלעכטס, וועל איך גיין שלאפן און אזוי לייזן די פראבלעם. אויף דעם זאגט די גמרא: עס איז נישט אזוי, ווייל עס איז דאך אויך פאראן א "עשה טוב". און דערפאר זאגט אונז דוד המלך גלייך אינעם נעקסטן פסוק:
סוּר מֵרָע וַעֲשֵׂה־טוֹב בַּקֵּשׁ שָׁלוֹם וְרׇדְפֵהוּ׃ - טו זיך אפ פון שלעכטס און טו גוטס, זוך שלום און יאג זיך נאך אים.
עס איז נישט גענוג מיט "סור מרע", נאר מען דארף אויך "עשה טוב". "אין טוב אלא תורה", זאגט דער מדרש, שנאמר "כי לקח טוב נתתי לכם". דערפאר, יעדעס רגע און פרייע צייט וואס א מענטש האט - אדרבה, זאל ער זוכן ווי אזוי צו טאן גוטס.
און לכאורה איז דא צו פרעגן: פארוואס ווערט די זאך אנגערופן "עשה טוב"? עס וואלט ראוי געווען צו זאגן "ולמד טוב", "והגה בטוב". וואס פאר א מעשה האב איך געטאן ווען איך האב געלערנט תורה? נאר אזוי: יעדער מענטש וואס וויל טאן גוטס פאר יענעם און זיין אן איש חסד, דארף טאן א מעשה - צו געבן צדקה, צו העלפן מיט די הענט ווען מען זעט דעם אייזל פאלן אונטער זיין לאסט, און אזוי ווייטער. יעדער חסד מיטן צווייטן איז דורך עשייה. און ווער איז דער גרעסטער בעל חסד אויף דער וועלט? דער מענטש וואס הארעוועט און לערנט אין דער תורה.
א משל אויף דעם: "כל העולם כולו ניזון בשביל חנינא בני, וחנינא בני די לו בקב חרובים מערב שבת לערב שבת". וואס לערנען מיר פון דעם? דער האט געעפנט א בית תמחוי, יענער האט געעפנט א בית תבשיל, דער דריטער האט געעפנט אן הכנסת אורחים שטיבל, דער פערטער האט געעפנט א גמ"ח, דער פינפטער טיילט עסן פעקלעך. קענסטו דען אויסטיילן פעקלעך עסן פאר דער גאנצער וועלט? רבי חנינא יא - די גאנצע וועלט ווערט געשפייזט פון אים! און צי איז ער ארויסגעגאנגען פון שטוב? צי איז ער ארויסגעגאנגען פונעם בית המדרש? ניין. דער עצם פאקט וואס ער לערנט תורה - מיט דעם ברענגט ער אראפ שפע פאר דער גאנצער וועלט. דאס איז די בחינה פון "עשה טוב": אין טוב אלא תורה, און עס איז נישטא קיין גרעסערע עשייה ווי דאס מזכה צו זיין די רבים און דעם כלל. און מיר האבן שוין פריער מסביר געווען אז "בשביל חנינא בני" מיינט: דורך דעם שביל, דורך דעם וועג פון חנינא בני קומט אראפ דער שפע; און וויבאלד ער אליין נעמט גארנישט אויסער א קב חרובים, גייט דורך דעם דאזיקן שביל שפייז פאר דער גאנצער וועלט.
זאגט דער מלבי"ם: "סור מרע ועשה טוב" איז נאר שייך ווען מען געפינט זיך צווישן מענטשן, וואו עס איז פאראן א מציאות פון שלעכטס און פון גוטס. א מענטש וואס געפינט זיך אין מדבר - קען מען אים נישט זאגן "סור מרע", ווייל ער איז דאך נישט צווישן מענטשן; און מען קען אים נישט זאגן "עשה טוב", ווייל ער האט דאך נישט מיט וועמען. אבער ווען א מענטש איז אין א געזעלשאפט פון מענטשן, דעמאלט ווערט פון אים פארלאנגט "סור מרע ועשה טוב". דער באדייט דערפון איז: די תורה וויל אז דער מענטש זאל זיין "מדיני", דאס הייסט א מענטש מן היישוב.
און פאר יעדער זאך דארף מען דאך א ציבור: דריי מאל א טאג מוז מען האבן א מניין. עס איז נישט קיין מציאות אז א מענטש זאל זיך אינגאנצן אפשיידן. און אויב ער איז א תלמיד חכם און זאגט "איך וועל דאווענען אליין" - איז דאך "עצומים כל הרוגיה", דאס איז איינער וואס קען תורה און לערנט עס נישט אויס פאר אנדערע, און מען איז דאך מצווה צו לערנען מיט אנדערע. און אויב ער איז נישט קיין תלמיד חכם - איז ער דאך מצווה צו לערנען, "עשה לך רב", און ער מוז גיין צו א תלמיד חכם וואס זאל אים אויסלערנען. בקיצור, עס איז נישטא קיין מציאות אז א מענטש זאל זאגן "איך וועל זיך אפשיידן"; די תורה שליסט דאס אויס. אוודאי, אזוי ווי דער רמב"ם שרייבט, אז אויב אלע מענטשן אויף דער וועלט זענען רשעים - זאל ער גיין אין די מדבריות, אבער מיר רעדן דאך נישט דערפון, נאר פונעם תמידיות'דיגן און געווענלעכן אופן: די תורה פארלאנגט פונעם מענטש ער זאל זיך געפינען צווישן מענטשן און דארט מקיים זיין סור מרע ועשה טוב. און מען דארף וויסן אז דווקא צווישן מענטשן דערגרייכט מען ביידע: דארט איז דא נסיונות צו שלעכטס, און דארט איז דא "סור מרע"; און דארט איז אויך פאראן "עשה טוב", וואס מען קען טאן חסד מיט מענטשן.
אמאל איז א איד געקומען צו רבי ישראל סלאנטער און געזאגט אז ער וויל טוישן זיין פרנסה. האט ער אים געפרעגט: וואס ארבעטסטו יעצט? האט ער געענטפערט: א שוחט. האט ער געפרעגט: און פארוואס ווילסטו עס טוישן? האט ער געזאגט: איך האב געלערנט די הלכות שחיטה, און געזען ווי א גרויסע און הארבע אחריות ליגט אויפן שוחט, אז מיט א קליינעם טעות אדער א נישט ריכטיגע בדיקת פנים קען ער חלילה מאכיל זיין הונדערטער מענטשן נבלות וטרפות. האב איך געזאגט צו זיך אליין: וואס פעלט מיר אויס די צרה? איך וועל גיין ווערן א סוחר. (און אגב, א סופר סת"ם איז נאך הארבער: אויב ער שרייבט תפילין און עס פאלט אריין א קליינער טעות, קומט אויס אז א מענטש האט זיין גאנץ לעבן נישט מקיים געווען מצוות תפילין, און האט אויך געמאכט ברכות לבטלה - און אלעס קומט אויף זיין קאפ.)
און אגב, דערציילט מען אז איינמאל איז איינער געקומען צום חזון איש און געזאגט אז ער האט זייער מורא, און דערפאר וויל ער איבערלאזן די מלאכה פון שחיטה. האט אים דער חזון איש געזאגט: און וועמען ווילסטו מען זאל נעמען פאר א שוחט - איינעם וואס האט נישט קיין מורא? מיר דארפן מענטשן פונקט ווי דיר.
בכל אופן, האט רבי ישראל סלאנטער געפרעגט דעם איד: און וואס ווילסטו ווערן? א סוחר? האט ער ארויסגענומען פון שאפע א גראבן באנד חושן משפט און אים געוויזן, און לעומת זה האט ער אים געוויזן די הלכות שחיטה אינעם שולחן ערוך - וויפיל בלעטער זענען זיי שוין. דאס הייסט, פארשטיי: אין ענינים פון בין אדם לחברו, אין עניני מסחר און אונאה און אלעס וואס איז דערמיט פארבונדן, וויפיל נסיונות זענען דא דארט, וויפיל שוועריקייטן און שווערע פראגעס. בעסער און שענער וואלט פאר דיר געווען ווען דו בלייבסט א שוחט. און דאס איז וואס דוד המלך זאגט דא: דער אויבערשטער וויל נישט דו זאלסט זיין א נזיר. "סור מרע ועשה טוב, בקש שלום ורודפהו" - געפין זיך צווישן מענטשן, וואו עס איז פאראן א מציאות פון שלעכטס און אויך פון גוטס, און אין דער זעלבער מציאות זאלסטו זיך אפקערן פונעם שלעכטס און טאן גוטס. אין מדבר קענסטו נישט טאן קיין גוטס, און דארט איז אויך נישט פאראן קיין נטיה צום שלעכטן.
אגב, מיינט דאס נישט אז א מענטש דארף זיך אליין ברענגען לידי ניסיון, חלילה. מען דערציילט אז דער גר"א האט געבעטן פונעם דובנער מגיד, רבי יעקב קראנץ, ער זאל קומען אים מוסר'ן, און דער גר"א פלעגט זיצן כעבדא קמיה מריה צו הערן פון אים תוכחה. ביי איינע פון די געלעגנהייטן האט אים דער מגיד געזאגט דברי תוכחה: וואס פארא גרויסע קונץ איז דאס צו זיצן פארשפארט אינעם שטוב, און אפילו בייטאג פארמאכן די לאדנס און אנצינדן א ליכט און לערנען ביי איר שיין און זיך אפשיידן פון דער גאנצער וועלט? א מענטש דארף זיין צווישן דער וועלט און דארט היטן אויף זיין צדקות. האט אים דער גר"א תיכף אפגעשטעלט און געזאגט: איך בין גרייט צו הערן פון דיר מוסר, אבער בתנאי אז ס'איז אמת. אויב דער וועג צו דינען דעם אויבערשטן איז דורך דעם וואס מען פארמאכט די לאדנס און מען צינדט אן א ליכט און מען זיצט און מען לערנט - פארמאך די לאדנס, צינד אן א ליכט און זיץ און לערן! און וואס זאגסטו, אז דאס איז נישט קיין קונץ? דער אויבערשטער זוכט נישט קיין קונצן. דער אויבערשטער וויל דו זאלסט זיין א צדיק - די נשמה האט מען באשוואוירן ביים אראפגיין אויף דער וועלט: תהי צדיק ואל תהי רשע. אלעס וואס דו קענסט טון כדי צו זיין א צדיק - טו. און אויב דאס איז דורך זיך פארשפארן - פארשפאר זיך.
געוויס רעדט מען דא פון מדריגות און השגות, אבער זיכער איז אז אין אונזער צייט האבן די דאזיגע זאכן א משנה תוקף זיבנפאכיג, ווייל היינט איז כמעט נישטא קיין מציאות אז א מענטש גייט ארויס און פארברענט זיך נישט די אויגן און קומט נישט צו הארבע איסורים. דעריבער אין אונזער צייט, וואס א מענטש קען פארמינערן מיט זיינע יציאות - זאל ער פארמינערן. אויב דו האסט נישט קיין הכרח, גיי נישט ארויס. אויב ס'איז נישט פאראן קיין הכרח צו גיין דא דורך - גיי נישט דא, פאר דורכאויס דארט. אויב מען קען פארן אויף א שאסיי אויסער דער שטאט אנשטאט אינמיטן שטאט, אפילו אויב ס'וועט פארלענגערן דעם וועג מיט עטליכע מינוט - פאר אויפן אויסערשטאטישן שאסיי. ס'איז נישטא היינט קיין מציאות אז א מענטש פארט און שטעלט זיך אפ ביים איבערגאנג און ס'איז נישט פאר זיינע אויגן קיין מראות נגעים; ער פארט און קוקט אויפן טראטואר און ס'זענען נישט פאראן פאר אים קיין מראות נגעים. דער מציאות איז אז מיר האבן נישט קיין ברירה, מיר מוזן פארן - א מענטש פארט פארלערנען א שיעור, א מענטש פארט צו זיין מלאכה און טאג-טעגליכער ארבעט - אבער וואס מ'קען פארמינערן, זאל מען פארמינערן. "איכא דרכא אחרינא - רשע הוא": דו האסט דאך אן אנדערן וועג, פארוואס קלייבסטו אויס דווקא דעם פראבלעמאטישן וועג? און די גמרא רעדט דארט אפילו פון איינעם וואס פארמאכט די אויגן ווען ער גייט אדורך דעם פראבלעמאטישן פלאץ, און זאגט: ריכטיג, אבער ער קען דאך גיין דורך אן אנדער פלאץ, פארוואס קומט ער דורך א פלאץ וואו ס'איז פאראן א ניסיון?
קומט אלזא אויס אז א מענטש דארף טאקע זיין אן איש מדיני, פארבינדן מיט א ציבור, אבער ווען דער ציבור איז פראבלעמאטיש - דארף מען זיך דערווייטערן ווי ווייט מעגליך און פארמינערן דעם שייכות מיט זיי. אוודאי ווען מען ווייסט אז דער ציבור איז א בעל לשון הרע, אז יעדעס מאל וואס מען קומט אהין דערציילט איינער אויף יענעם און יענער אויף א צווייטן - אין אזעלכע מצבים זאגט מען נישט "דו דארפסט זיין צווישן מענטשן און בייקומען דעם יצר". דאס זענען ערטער וואס זענען מועד לכישלון, און אדרבה, ס'איז גוט אז א מענטש זאל זיך דערווייטערן פון זיי.
וואס איז דער שלום? זאגט דער מלבי"ם: דאס איז דער קיבוץ המדיני, די געזעלשאפט פון מענטשן. מיינט נישט אז דו וועסט דערגרייכן שלום דורך דעם וואס דו וועסט אנטלויפן פון מענטשן; נאר "ורודפהו" - יאג נאך דעם חיבור מיט מענטשן, אז דו זאלסט זיך געפינען צווישן זיי. און הגם צו זיין צווישן מענטשן איז א רעצעפט פאר קריגערייען, פאר מחלוקות און וויכוחים, ווייל כשם שאין פרצופיהם שווים כך אין דעותיהם שוות, און לכאורה וועט דאס ברענגען דעם מענטש צו א מחלוקת מיט זיי - אויף דעם זאגט מען דיר: יאג נאך דעם שלום! זיי צווישן מענטשן, אבער יאג נאך שלום. זיי נישט צווישן מענטשן און נעם א צד אין אלע מיני מחלוקות און וויכוחים; נאר היט דיין צונג פון שלעכטס און דיינע ליפן פון רעדן פאלשקייט, זיי צווישן מענטשן, און דארט זוך דעם שלום און יאג זיך נאך אים. דאס איז דער פאסיגסטער וועג וואס די תורה פאדערט פונעם מענטש.
און דער מלבי"ם לייגט צו אז דוד המלך מיינט דערמיט אויך קעגן דואג. מיר האבן געזען אז דואג איז געווען "נעצר לפני ה'" - ווי שיין, א צדיק, א פרוש! אבער ער האט נישט געלערנט "נצור לשונך מרע ושפתיך מדבר מרמה": ער איז דער וואס איז געגאנגען און האט ארויסגעברענגט דעם בייזן רכילות אויף דוד און אויף נוב עיר הכהנים צו שאול המלך, און אלס תוצאה דערפון זענען געהרג'עט געווארן אכציג כהנים נושאי אפוד בד מיטן כהן גדול בראשם, און דוד איז נאכגעלאפן געווארן וכו'. אלעס איז געקומען צוליב אים - דער זעלבער וואס איז כביכול געווען א נזיר, דער זעלבער וואס האט זיך כביכול דערווייטערט און איז געווען נעצר לפני ה'. און זע וויפיל לשון הרע און וויפיל רעדן מיט פאלשקייט איז ארויסגעקומען פון אים. דאס איז נאך א ביאור פונעם מלבי"ם.
און אז מיר האבן שוין דערמאנט דעם ענין פון גיין אין מדבר, לאמיר דערמאנען אז מען האט אמאל געפרעגט דעם חזון איש: רבינו, היינט ווערן דאך מקוים אין אונז די ווערטער פונעם רמב"ם. דער רמב"ם שרייבט אז אויב אלע מענטשן אויף דער וועלט זענען רשעים זאל ער גיין אין די מדבריות, און לייגט צו "כמו הזמן הזה" - און ער לעבט דאך נישט אין די צוויי-טויזנטער יארן, נאר ער רעדט אין זיין צייט, פאר ניין הונדערט יאר צוריק, ווען עס זענען נאך נישט געווען ביי יעדן קיין סמארטפאונס. און אויב אזוי, וואס זענען אונזערע מדבריות? האט דער חזון איש געענטפערט: די מדבריות פון אונזער דור זענען די בתי כנסיות און בתי מדרשות, די הייליגע ישיבות - דאס איז דער "ילך למדבר".
און זעט אז דער רמב"ם אליין, הגם ער האט געשריבן די דאזיגע ווערטער, איז געווען צווישן מענטשן און האט זיך נישט אפגעשיידט פון זיי. משמע אז דער רמב"ם האט געזען ביי זיך די מעגליכקייט און דעם כוח צו משפיע זיין, און דעריבער האט ער געזאגט: ס'איז נישט פאסיג און ריכטיג אז איך זאל זיך פאראיינזאמען אין מדבר, און מיר זאל זיין גוט אין א געוויסער אכסניא, בשעת דא וועלן די מענטשן דארפן צוקומען צום רמב"ם און ער וועט זיי פעלן. קומט אויס אז די זאך ווענדט זיך אין זייער אסאך שיקול הדעת. מען זאגט נישט אז א מענטש זאל היינט גיין אין מדבר, נאר ער זאל זיין צווישן מענטשן - אבער בבחינת "צו זיין מיט די מענטשן און נישט צו זיין מיט זיי": צו זיין אין זייער געזעלשאפט אבער נישט נאנט צו זיי. עס איז פאראן א גרויסער חילוק צווישן איינעם וואס קומט צום ציבור און זאגט זיי א גוטן טאג, זיצט און דאווענט מיט זיי און לערנט מיט זיי תורה און גייט אהיים צו זיך, ביז איינעם וואס שאפט קשרים און פארבינדונגען מיט מענטשן וואס רוחניות'דיג שטייען זיי נידעריגער - וואס דאס איז שוין א שלעכטע זאך. און דער מציאות איז אויך אז היינט קען א מענטש בכלל נישט עקזיסטירן אין א מדבר.
א דריטע זאך: דער מציאות ווייזט אז ווען א מענטש פרובירט אנצוהאלטן א דרך פון פרישות וואס איז העכער פון זיין מצב, ברענגט אים דאס נישט נאר נישט נענטער צום אויבערשטן, נאר עס פירט אים נאך צו א גרעסערער דערווייטערונג. ווי הרב דעסלער זאגט, דער יצר הרע האט א "שפרונג-פעדער עפעקט" (אפקט הקפיץ): אויב דו דרוקסט אים שטארק, שפרינגט ער נאכדעם אויף - און ווען ער שפרינגט אויף איז דאס זייער געפערליך. דעריבער זאל א מענטש נישט טראכטן אז ער דארף דרוקן און מקבל זיין אויף זיך סיגופים אין מדריגות פון צדיקים און פרושים ווען ער האלט נישט דארט.
און מיר האבן שוין געזען ביי מר עוקבא וואס האט געזאגט אויף זיך "אנא חלא בר חמרא" - אן עסיג א בן פון וויין, ווייל זיין פאטער פלעגט ווארטן פיר און צוואנציג שעה צווישן פליישיגס און מילכיגס און ער ווארט זעקס שעה. און לכאורה, וואס איז די שוועריקייט צו ווארטן פיר און צוואנציג שעה? נאר אז אויב דאס איז נישט ער באמת - איז דאס סתם א נאכמאכעניש, און נאכמאכן איז נישט פיל ווערט; מען דארף באמת האלטן ביי דער מדריגה. א מענטש וואס וועט היינט מחליט זיין זיך צו פירן מיט איינזאמקייט און פרישות און ער האלט נישט דארט - ערשטנס, וועט אים דאס נאר דערווייטערן פון עבודת ה'; און צווייטנס, וועט ער שפירן א דערשטיקונג אין זיין נפש ביז ער וועט אלעס אוועקווארפן מיט די פיס. דעריבער איילט מען זיך נישט צו שיקן מענטשן אין מדבר, הגם דער עצם געדאנק איז אז ער זאל זיך אפשניידן פון דער פראבלעמאטישער געזעלשאפט, ווייל דער חיבור צו זיי איז א שלעכטע זאך.
און פון דעם זעט מען, אז אפילו ווען א מענטש געפינט זיך אין א שלעכטער געזעלשאפט, איז דער עיקר נישט זיך אויסצומישן מיט זיי. זייערע נארישקייטן, די מחשבות אין זייער קאפ, זייער גאנצער שמועס: איינער רעדט וועגן פאליטיק, דער צווייטער וועגן וואס עס איז נעכטן געווען אויף דער טעלעוויזיע, דער דריטער וועגן זיינע נסיעות אין אויסלאנד, דער פערטער וועגן זיינע האביס. מיש זיך נישט אויס מיט זיי - דאס אויסמישן וועט דיך אראפציען. עס איז אמת, דו ארבעטסט מיט זיי, דו ביסט מיט זיי אינעם זעלבן ביורא און אויפן זעלבן ארט, אבער זיי א טפח העכער זיי, הייב דיך אויף העכער דער מציאות אין וועלכער זיי געפינען זיך, ווייל אוועקצוגיין היינט אין מדבר איז דאך נישט די ענדגילטיגע עצה.
רש"י ערקלערט די כפילות פון "בקש שלום ורודפהו": "בקש שלום" - אויף דיין אייגן ארט, וואו דו וואוינסט; "ורודפהו" - אויך אויף אן אנדער ארט, אז אויך דארט זאלסטו זען מען זאל צוקומען צו שלום.
און אינעם ספר דברי מנחם ערקלערט ער: "סור מרע" - אויב עס קומט אונטער דיין האנט עפעס שלעכטס, חלילה, גיי אוועק דערפון; "ועשה טוב" - אויב עס קומט אונטער דיין האנט א גוטע זאך, אדרבה, טו עס; "בקש שלום ורודפהו" - דאס איז אפילו אויב עס קומט דיר גארנישט אונטער דער האנט. דער שלום איז דער יסוד פון אלע הייליגע מדות, און אים דארף מען נאכלויפן. זאג נישט: אויב עס וועט קומען צו מיר א געלעגנהייט פון שלום וועל איך עס טאן. נאר לויף נאך! דו זעסט אז עס איז דא א מחלוקת, דו זעסט אז עס איז דא א קריגעריי - ווי שטייט ביי משה? ער איז געגאנגען צו דתן ואבירם כדי נישט אנצוהאלטן די מחלוקת. זאל איך דען גיין צו זיי, איך בין דער גדול הדור, און זיי פירן א מחלוקת קעגן מיר? יא, "ורודפהו" - יאג זיך נאך דעם שלום אפילו ווען ער איז ווייט.
נאך ערקלערט מען: אמאל וויל א מענטש טאן גוטס, קומט דער יצר הרע און שטעלט אים פאר גאנצע בערג פון זיינע עבירות, זיינע זינד און פארדארבנקייטן פון דער פארגאנגענהייט. דו ביסט דען בכח? ווייסטו דען וואס פאר א זאכן דו האסט אפגעטאן? אויף דעם שטייט אז ס'איז נישטא קיין מחילה, אויף דעם שטייט אז מען פאלט אין גיהנם... דער יצר הרע איז א בקי אין אלע מקראות און א גרויסער ידען, און ער קומט און זאגט: א שאד אויף דיין צייט, דו ביסט אפגעטאן, עס איז שוין נישטא וואס צו טאן מיט דיר. עס זענען דיר נאך פארבליבן נאך צוואנציג - דרייסיג יאר, האב הנאה דערפון און וואס עס וועט זיין וועט זיין, דיין מעשה איז שוין פארטיג. דאס איז די עצה פונעם יצר - מייאש צו זיין דעם מענטש.
דעריבער שטייט "סור מרע ועשה טוב": דו ווילסט טאן גוטס? סור מן הרע - נעם אוועק דיין מחשבה פונעם שלעכטס וואס דו האסט אמאל געטאן, קוק יעצט נישט דערויף. קודם כל טראכט וויאזוי מען טוט גוטס. און מען מיינט נישט אז וואס איז געווען אמאל איז פארמעקט געווארן; ווען די צייט וועט קומען וועסטו אויך אויף דעם טאן תשובה. אבער צו קומען יעצט און קלערן איבער דעם שלעכטס וואס איך האב געטאן און באשליסן אז איך האב שוין נישט קיין שאנס - דאס איז די עצה פונעם יצר. טראכט יעצט כאילו דו האסט קיינמאל גארנישט שלעכטס געטאן, און וואס איז יעצט דיין תפקיד? נאר צו טאן גוטס, זיך צו דערנענטערן צום אויבערשטן. און נאכדעם וואס דו וועסט זיך דערנענטערן, וועסטו טאן תשובה אויך אויף דעם וואס דו האסט געטאן, און הקדוש ברוך הוא איז חנון ורחום, און עס איז נישטא קיין עבירה וואס עס איז נישטא דערויף קיין תשובה - עס זענען פאראן זאכן וואס די תשובה איז שווערער און פאראן וואס ווייניגער, אבער עס איז נישטא קיין עבירה וואס מען קען נישט תשובה טאן דערויף.
און אזוי האבן מיר שוין פריער גערעדט: דאס איז די עצה פונעם יצר פאר א מענטש וואס קומט זיך דערנענטערן. א בעל תשובה וואס וויל מאכן א מהפכה - קומט צו אים דער יצר מיט דער דאזיגער עצה. דעריבער לערנען שטענדיג די גדולי ישראל פאר בעלי תשובה, אז אין די ערשטע פינף יאר זאלן זיי זיך גארנישט פארנעמען מיט זייער פארגאנגענהייט. די ערשטע פינף יאר - נאר "עשה טוב"; סור מן הרע, טראכט נישט פונעם שלעכטן. און ערשט נאכדעם, נאכדעם וואס דו וועסט פעסט ווערן אין תשובה, זאלסטו אנהייבן טראכטן וואס האב איך אמאל געטאן און וויאזוי קען איך פאררעכטן, און עס זענען פאראן פעולות וואס מען קען טאן צו פאררעכטן. אבער אויב איך וועל זיך היינט אריינלייגן אין סיגופים - און דאס מאכט זיך זייער אפט ביי בעלי תשובה, אז גלייך ווי זיי טוען תשובה הייבן זיי אן מיט תיקונים: דאס עסט ער נישט, דאס טוט ער נישט, אהער גייט ער נישט ארויס, אויף דעם קוקט ער נישט, זאמד אין די שיך און א זאק אונטער דער העמד - וואס פאסירט? ער ברענגט זיך צו אזא דערשטיקונג, ער האט תשובה געטאן מיט צוויי חדשים צוריק און קען שוין נישט אטעמען, ביז ער צעפאלט אינגאנצן; און דער צוזאמענברוך, ווי מיר האבן געזאגט, איז שרעקליך. דעריבער אין די ערשטע יארן: טראכט נישט פון דער פארגאנגענהייט, זוך נישט קיין תיקונים. "סור מרע" - טראכט נישט פון דעם שלעכטס וואס דו האסט אפגעטאן אמאל, כאילו דו האסט קיינמאל קיין שלעכטס נישט געטאן; קודם כל טו גוטס און פארבעסער דיינע מעשים.
דער מגיד מדובנא האט א משל אויף "סור מרע ועשה טוב". אפטמאל ווילן מענטשן פאררעכטן זייערע וועגן, און נעמען אויף זיך נאך א גוטע קבלה און נאך א גוטע קבלה - און דאס האלט זיך נישט. פארוואס? א משל צו א מענטש וואס איז אריין צו א שניידער קויפן א חליפה. דער שניידער האט אים געוויזן א חליפה לויט זיינע מאסן, ער האט עס אנגעטאן און געזאגט: דאס פאסט נישט, די חליפה איז שמאל, נישט באקוועם, עס דרוקט - האסט נישט עפעס לויט מיין מאס? האט זיך דער שניידער געוואונדערט, ס'איז דאך פונקט זיין מאס; האט ער געקוקט אויף אים און געזאגט: טייערער פריינד, כדי אנצומוסטערן די חליפה וואס איך גיב דיר, טו קודם אלעס אויס דיין אייגענע חליפה, און ערשט דערנאך טו אן די דאזיגע - דעמאלט וועסטו עס קענען מעסטן. אבער אז דו טוסט עס אן העכער דער אלטער חליפה, איז עס אוודאי שמאל און אומבאקוועם און עס דרוקט. דאס איז נישט דער וועג.
און דעריבער דארף א מענטש וויסן: דער ערשטער שריט אין תשובה איז נישט צו זאגן "הייב אן מיט גוטע מעשים צוזאמען מיט די שלעכטע מעשים". מיר וועלן אים נישט זאגן: פאר ווייטער צו פוסבאל אום שבת אבער גיי אויך אין בית המדרש - מיר האבן נישט קיין היתר צו זאגן אזא זאך. דער אלף בית כדי א מענטש זאל אנהייבן שפירן אז ער פארבינדט זיך צו תורה און מצוות איז, אז מען קען נישט אין איין טאג אויפעסן די גאנצע וועלט און מקיים זיין אלע מצוות, בפרט ווען מען איז נאך ביים אנהייב פונעם וועג. איז דעריבער, קודם כל - הער אויף מיט די עבירות. דו פארסט שבת? מאך אפ אז דו פארסט שוין מער נישט שבת.
און מען טאָר דאָס נישט פֿאַלש פֿאַרשטיין: אויב אַ מענטש איז נאָך נישט בכוח דערצו, זאָגט מען אים - דו פֿאָרסט צוויי מאָל אין שבת, פֿאָר נאָר איין מאָל; דו רייכערסט דעם גאַנצן שבת, מאַך אַ באַשלוס אַז פֿון ערב שבת ביז דו גייסט שלאָפֿן רייכערסטו נישט. וואָס מען קען ראַטעווען זאָל מען ראַטעווען, אָבער בשום אופן גיט מען נישט קיין לעגיטימאַציע ווײַטער צו רייכערן דעם איבערבליבענעם שבת. מיט דעם אַלעמען, איז די הדרכה פֿאַר אַ בעל תשובה: הער אויף צו טאָן עבירות, דאָס איז דער ערשטער זאַך. ווידער צו קיום המצוות - איז דאָס אַ לאַנגער וועג: קביעת עתים לתורה, ווי עס זאָל אויסזען דאָס דאַוונען, דרײַ תפילות אַ טאָג, אין שול, מיט אַ מנין, מיט כוונה - דאָס זענען מדרגות. אין אָנפֿאַנג זאָגט מען אים: לייג תפילין צוויי מינוט אין שטוב, זאָג קריאת שמע, פֿאַרן אָנהייב איז דאָס גענוג. "עשה טוב" טוט מען שטאַפּלווײַז; "סור מרע" איז נישטאָ קיין שטאַפּלען - סור מרע מיינט הער אויף צו טאָן שלעכטס, און דאָס איז דער ערשטער שריט.
דו ווילסט אַז די רעקל זאָל פּאַסן אויף דיר ווי געהעריק? קודם־כּל טו אויס די ברודיקע קליידער, טו אויס די אַלטע בגדים, און הערשט דאַן טו גוטס - און דעמאָלט וועט די גוטע מעשה טאַקע משפיע זײַן אויף דיר. אָבער אויב נישט, וואָס געשעט? ער טוט אַ גוטע זאַך, און מצווה גוררת מצווה - אַ גוטער מלאך שלעפּט אים צו נאָך אַ מצווה; אַ רגע שפּעטער גייט ער און באַגייט אַן עבירה - אַ שלעכטער מלאך שלעפּט אים צו נאָך אַן עבירה. און ער איז ווי אַ פּענדל: רעכטס, לינקס, שלעכט, גוט, שלעכט, גוט. און דאַן קומט ער און זאָגט: רבי, צוויי חדשים גיי איך נישט פֿאָראויס, אַ האַלב יאָר גיי איך נישט פֿאָראויס! ריכטיק - הער קודם־כּל אויף מיטן שלעכטן, און דאַן גיי מיטן גוטן צוביסלעך, און דאָס איז דער אמתער וועג צו שטײַגן.
עס איז געווען אַ מעשה מיט אַ פֿרוי פֿון ראש העין, וואָס פֿלעגט קומען הערן שיעורים וואָס זענען דאָרט פֿאָרגעקומען אין דער מועצה דתית דורך דער אָרגאַניזאַציע 'ערכים' במשך יאָרן. אַמאָל האָט זי דערציילט אַז זי פּרוּווט זיך צו דערנענטערן און עס גייט איר גאָרנישט. האָט מען איר געזאָגט: וואָס הייסט? נעם אויף זיך אַ קליינע מצווה, נטילת ידים אינדערפֿרי. האָט זי געזאָגט: יאָ, מען האָט מיר דאָס שוין געזאָגט, און איך קען זיך נישט האַלטן דערבײַ. איז מען געווען פֿאַרוווּנדערט: וואָס איז דערין אַזוי קאָמפּליצירט? יעדער מענטש מן היישוב וואַשט זיך דאָך דאָס פּנים און די הענט - וואָס אַרט דיר דאָס צו טאָן מיט אַ כּלי? האָט מען זי געפֿרעגט: זאָג מיר, עסטו כּשר? האָט זי געענטפֿערט: דעם אמת געזאָגט, ניין. האָט מען געפֿרעגט: וואָס הייסט נישט כּשר? האָט זיך אַרויסגעשטעלט, אַז בײַ איר אַרבעטספּלאַץ גייט מען פֿון צײַט צו צײַט אין רעסטאָראַנען וואָס סערווירן שרצים פֿונעם ים, רחמנא ליצלן - דער שפּיץ טומאה, שרצים און פֿאַרשידענע מרעין בישין. האָט זי געזאָגט: איך גלײַך עס נישט באַזונדערס, אָבער... האָט מען איר געזאָגט: נישט 'דו גלײַכסט עס נישט' - מען שטאַרבט דערפֿון, השם ישמור! און מען האָט איר מסביר געווען: כּל־זמן דו וועסט אָנגיין מיטן שלעכטן, איז נישטאָ קיין שום שאַנס אַז דו זאָלסט פֿילן אַ ציִונג צום גוטן; און אויב עס רעדט זיך פֿון מאכלות אסורות - איז דאָס שווערער פֿון אַלץ, ווײַל דאָס ברענגט טמטום הלב. האָט מען איר געזאָגט: הייב אָן דערמיט אַז אפֿילו אויב דו גייסט צו אַזעלכע ערטער - ווײַל זי איז דאָך נאָך נישט געווען בכוח אינגאַנצן אָפּצוהאַקן - באַשטעל רײַז. צי איז דען דער רײַז זיכער ריין און כּשר? ניין, אָבער כאָטש איז דאָרט נישטאָ קיין זיכערע שקצים ורמשים, עס איז נישטאָ קיין זיכערער טמטום הלב. נעם זאַכן וואָס זענען נישט קיין זיכערע נבלות וטרפות, הייב אָן דערמיט, און דעמאָלט וועסטו פֿילן ווי דו קענסט ביסלעכווײַז גיין פֿאָראויס. אָבער אַז אַ מענטש ליגט טיף אינעם בלאָטע און וויל צוזאַמען מיט קיום המצוות פֿילן ווי ער ענדערט זיך - אַזוי אַרבעט עס נישט. סור מרע ועשה טוב.
דער ספר פרי צדיק זאָגט: "סור מרע ועשה טוב" - קודם־כּל דאַרף מען דערווײַטערן דאָס שלעכטס פֿונעם האַרצן, און דעמאָלט דורך דעם קען מען אַרײַנברענגען דברי תורה אינעם האַרצן. דאָס מיינט צו זאָגן, אַז דער ערשטער שלב איז נישט נאָר אין מעשים נאָר אויך אין האַרצן. ווען דאָס האַרץ האַלט אין זיך שלעכטס, און די מחשבות זענען שלעכטע מחשבות - סײַ נעגאַטיווע מחשבות קעגן יענעם און סײַ הרהורי עריות וכדומה - איז דאָס האַרץ נישט ריין, און ווי קען מען אַהין אַרײַנברענגען דברי תורה? דאָס קלעפּט זיך נישט. דערפֿאַר איז דער ערשטער זאַך סור מרע: נעם אַוועק דאָס האַרץ פֿונעם שלעכטן, און דאַן עשה טוב.
נאָר ער פֿרעגט: לכאורה איז שווער, בײַ די עשרת הדיברות שטייט דאָך פֿריִער "אָנֹכִי ה' אֱלֹהֶיךָ" - גלייב אין מיר, וואָס דאָס איז אַ בחינה פֿון "עשה טוב" - און הערשט דערנאָך "לֹא יִהְיֶה לְךָ אֱלֹהִים אֲחֵרִים עַל פָּנָי", וואָס דאָס איז אַ בחינה פֿון "סור מרע". פֿאַרוואָס האָט דער הקדוש ברוך הוא געזאָגט פֿאַרקערט? מען וואָלט דאָך געדאַרפֿט פֿריִער זאָגן "לא יהיה לך", סור מרע, און דערנאָך "אָנֹכִי", עשה טוב!
און דער פרי צדיק ענטפֿערט אַ וואונדערבאַרן תירוץ: דערפֿאַר זאָגט דער זוהר הקדוש אַז "אָנֹכִי" און "לֹא יִהְיֶה לְךָ" זענען בדיבור אחד נאמרו. "זָכוֹר" און "שָׁמוֹר" בדיבור אחד נאמרו - דאָס ווייסן מיר אַלע פֿון דער גמרא; און עס קומט דער זוהר און זאָגט אַז אויך "אָנֹכִי" און "לֹא יִהְיֶה לְךָ" זענען בדיבור אחד נאמרו. און וויבאַלד זיי זענען געזאָגט געוואָרן בדיבור אחד, איז דער יצר הרע אויסגעוואָרצלט געוואָרן פֿון זייער האַרצן און די דברי תורה זענען פֿאַרקנאַקט געוואָרן אין זייער האַרצן, און דאָס אַלץ איז געווען אויף איין מאָל - דער סור מרע און דער עשה טוב זענען געשען צוזאַמען. דער עיקר איז אַז עס זאָל נישט זײַן קיין מצב וווּ דער עשה טוב איז פֿריִער פֿאַרן סור מרע; דאָרט איז נישט אַזוי געווען, נאָר ביידע זענען געקומען כאחד.
און אגב, לויט דעם ווערט אויך פֿאַרענטפֿערט נאָך אַ קשיא. כלל ישראל האָט געזאָגט צו משה רבינו: "דַּבֵּר אַתָּה עִמָּנוּ וְנִשְׁמָעָה וְאַל יְדַבֵּר עִמָּנוּ אֱלֹהִים פֶּן נָמוּת". ווען האָבן זיי דאָס געזאָגט? נאָך "אָנֹכִי" און "לֹא יִהְיֶה לְךָ", וואָרן "אָנֹכִי וְלֹא יִהְיֶה לְךָ מִפִּי הַגְּבוּרָה שְׁמָעֲנוּם", און די איבעריקע אַכט דיברות האָבן זיי באַקומען פֿון משה רבינו. און עס איז שווער: אויב זיי האָבן געזען אַז זיי קענען עס נישט אויפֿנעמען מפי השם, "פֶּן תֹּאכְלֵנוּ הָאֵשׁ הַגְּדוֹלָה" - דאַרף מען דען צוויי דיברות כּדי דאָס צו פֿאַרשטיין? שוין נאָך דער ערשטער דיברה וואָלטן זיי געדאַרפֿט זיך ווענדן צו משה! נאָר לויטן זוהר שטימט עס גאַנץ גוט: "אָנֹכִי" און "לֹא יִהְיֶה לְךָ" זענען בדיבור אחד נאמרו, איז דאָס ווי איין דיברה, און קומט אויס אַז תּיכּף נאָך דער ערשטער דיברה האָבן זיי זיך געווענדט צו משה און געזאָגט: דבר אתה עמנו ונשמעה ואל ידבר עמנו אלוקים פן נמות.
מען טײַטשט ווײַטער אָפּ וואָס עס מיינט "בַּקֵּשׁ שָׁלוֹם וְרָדְפֵהוּ". עס שטייט אויך אויף אהרן הכהן: "הווי מתלמידיו של אהרן, אוהב שלום ורודף שלום". און לכאורה איז נישט פֿאַרשטענדלעך וואָס מיינט "רודף שלום" - לשון רדיפה ווערט דאָך געוויינטלעך גענוצט אויף אַ נעגאַטיוון אופֿן, ווי "רודף אחריו להורגו". כאָטש מען געפֿינט עס אויך אויף אַ פּאָזיטיוון אופֿן, "נִרְדְּפָה לָדַעַת אֶת ה'", אָבער פֿונדעסטוועגן איז דער אויסדרוק "רודף שלום" פֿאַרוווּנדערלעך: מען וואָלט ענדערש געדאַרפֿט זאָגן אוהב שלום און לויפֿט נאָכן שלום.
מען ברענגט בשם דעם חפץ חיים: מען איז געקומען אונדז זאָגן אַז צומאָל דאַרף דער מענטש רודפ'ן דעם שלום ביזן גרונט. ווען? ווען עס רעדט זיך וועגן שלום מיט די רשעים. עס קומט איינער און זאָגט: קוק, מיר האָבן געמאַכט שלום מיט פלוני און מיט אלמוני און איצט זענען מיר צוזאַמען, און די שול וועט זיך צעטיילן סיי פֿאַר תפילות פֿון רעפֿאָרמער און סיי פֿאַר אָרטאָדאָקסן, און מיר האָבן אין האַרצן פּלאַץ פֿאַר יעדן איינעם, און יעדער איז אַ ייִד, און דער הקדוש ברוך הוא האָט ליב שלום, און מען האָט נישט קיין כלי מחזיק ברכה ווי שלום - און רוממות השלום איז אין זייער מויל. אויף דעם שטייט געשריבן: "אני שלום וכי אדבר המה למלחמה". מײַן ליבער, דו מיינסט אַז דאָס איז שלום? דאָס איז אַ מלחמה. וויסן זאָלסטו אַז מיט די דאָזיקע טאָר מען נישט מאַכן קיין שלום, אַדרבה, מען דאַרף מלחמה האַלטן קעגן זיי. אַזוי ווי דוד המלך זאָגט: "הלוא משנאיך ה' אשנא ובתקוממיך אתקוטט, תכלית שנאה שנאתים לאויבים היו לי". און אויב דו וועסט זאָגן פֿאַר דוד'ן: מאַך מיט זיי שלום, פֿאַרוואָס ביסטו אַזוי קיצוני קעגן זיי? - ניין און ניין, עס זענען דאָ אַזעלכע וואָס מען טאָר מיט זיי קיין שלום נישט מאַכן, און ווען מען וויל מאַכן אַזאַ שלום, דאַרף מען לויפֿן נאָך אים כדי אים צו מבטל זײַן.
דאָס איז טאַקע "בקש שלום ורודפהו": אויפֿן געוויינטלעכן אופֿן וויל די תורה אַז דו זאָלסט זוכן שלום, אָבער צומאָל דאַרף מען נאָכיאָגן און מבטל זײַן דעם שלום און אים נישט מאַכן. און אהרן איז געווען אַ חכם צו וויסן ווען צו זײַן אַן "אוהב שלום" און ווען אַ "רודף שלום" - ווען צו פֿאַרפֿאָלגן דעם שלום כדי אים מקרחק צו זײַן, ווען דער שלום קען בלויז שאַטן.
דוד המלך הייבט אָן מיט אַן אמירה וואָס איז קעגן אַלע וועגן פֿון פרישות און נזירות: "מי האיש החפץ חיים אוהב ימים לראות טוב" - די תורה פֿאַרלאַנגט נישט אַז דו זאָלסט פֿאַראַכטן דאָס לעבן אָדער דאָס גוטס דערפֿון, נאָר אַז דו זאָלסט לעבן בתוך היישוב און דאָרטן הייליקן דײַן וועג. און ווי אַזוי? "נצור לשונך מרע" - פֿון לשון הרע, "ושפתיך מדבר מרמה" - פֿון אַן אויסערלעכן דיבור וואָס דאָס האַרץ איז נישט גלײַך מיט אים. און עס איז נישט גענוג מיט שב ואל תעשה, נאָר "סור מרע ועשה טוב" - קודם אָפּטאָן דאָס שלעכטס, פֿון דער מעשה און פֿונעם האַרצן, און ערשט דערנאָך וועט זיך אײַנגלידערן אין אים די גוטע מעשה, און אין טוב אלא תורה, וואָס דורך איר ווערט דער מענטש דער גרעסטער מטיב פֿאַר דער גאַנצער וועלט. און צום סוף "בקש שלום ורודפהו" - זײַ פֿאַרבונדן מיט די באַשעפֿענישן און יאָג זיך נאָך שלום מיט זיי, אָן זיך צו פֿאַרמישן מיט זיי און אָן זיך צו ברענגען לידי ניסיון, און אָן אַ טעות צו זוכן "שלום" מיט דעם וואָס מען טאָר מיט אים קיין שלום נישט מאַכן.