הקדמה: צוויי הנהגות אין דער השגחה פונעם בורא
אין דעם טייל פון קאפיטל ל"ג קומט דוד המלך אונז מסביר זיין ווי אזוי הקדוש ברוך הוא פירט זיין השגחה אויף דער וועלט דורך צוויי ערליי הנהגות. מיר האבן שוין מאריך געווען אז עס איז פאראן אן השגחה וואס קומט דורך טבע און די מערכה - יענע כוחות וואס פירן לכאורה דאס וואס עס טוט זיך דא; און לעומת זה איז פאראן א ניסימ'דיגע הנהגה, אן השגחה פרטית וואס דורך איר פירט הקדוש ברוך הוא זיין וועלט און קוקט אריין אין יעדן איינציגן פרט. זאגט דער מלבי"ם: קום און זע ווי אזוי הקדוש ברוך הוא פירט זיין וועלט אין די דאזיגע צוויי בחינות.
מִשָּׁמַיִם הִבִּיט יְהֹוָה רָאָה אֶת כָּל בְּנֵי הָאָדָם׃ - פון הימל האט דער אויבערשטער אראפגעקוקט, ער האט געזען אלע מענטשנקינדער.
דער ערשטער אופן איז די הנהגה פון טבע און די מערכה, לויט'ן מצב פון די הימלישע שטערנס און ענליכע זאכן. אין דער הנהגה איז "ה' בשמים הכין כסאו" - הקדוש ברוך הוא פירט לויט די געזעצן פון טבע וואס זענען שוין אויסגעשטעלט פון בראשית אן, און אין איר איז "משמים הביט ה' ראה את כל בני האדם". און וואס מיינט "ראה את כל בני האדם"? ערקלערט דער מלבי"ם: ער ווייסט מראשית אחרית. ער ווייסט שוין פון פריער אלע מעשים וואס גייען געשען, און דאס איז איין אלגעמיינע ראיה, א ראיה וואס ענדערט זיך נישט און מערט זיך נישט - שוין פון פאראויס האט דער אויבערשטער אלעס געזען.
און נישט נאר דאס, נאר הקדוש ברוך הוא האט אויך באשאפן די וועלט פון פריער לויט די געברויכן פון די בני אדם, אזוי ווי ער האט עס פון פריער פארגעזען. אזוי ווי א מענטש וואס ווייסט אז פאר א נסיעה אדער א רייזע דארף ער האבן די און די זאכן, און דעריבער גרייט ער אלעס צו פון פריער. אזוי אויך, "משמים הביט ה' ראה את כל בני האדם".
הביט, ראה, השגיח - דריי מדרגות אין קוקן
וואס איז דער חילוק צווישן "הביט" און "ראה"? זאגט דער מלבי"ם: הבטה איז לייגן אכט אויף א געוויסער זאך, עס אויפכאפן מיטן אויג - דאס איז הבטה. דערנאך, ווען מען קוקט מער אריין, זאגט מען "ראיתי": נישט בלויז איך האב געבליקט, נאר איך האב געזען. היינט פירט מען זיך צו נוצן דאס פארקערט, און מען מיינט מיט "להביט" א טיפערע התבוננות, אבער לויט לשון הקודש איז עס נישט אזוי: הבטה איז א קוק מקופיא, אן ערשטע אויפכאפונג פון דער זאך, און נאך דעם קומט די ראיה. און נאכדעם, ווען מען באגנוגנט זיך נישט מיט בלויז קוקן, נאר מען נעמט די זאך און מען פארטיפט זיך דערין - דאס איז "השגחה". השגחה איז אן עקסטערע, טיפע הבטה, אזוי ווי דער לשון "משגיח מן החלונות". קומט אויס די דרגות: להביט, לראות, להשגיח.
מִמְּכוֹן שִׁבְתּוֹ הִשְׁגִּיחַ אֶל כָּל יֹשְׁבֵי הָאָרֶץ׃ - פון זיין פעסטן וואוינארט האט ער אכטונג געגעבן אויף אלע באוואוינער פון דער ערד.
נאך דארף מען באמערקן: אינעם ערשטן פסוק שטייט "כל בני האדם", און אינעם צווייטן "כל יושבי הארץ". ערקלערט דער מלבי"ם אז "בני אדם" נעמט ארום דעם גאנצן מין כולו, יעדער וואס איז א בן אדם, פון אנהייב פון דער באשאפונג; בעת וואס "יושבי הארץ" זענען בלויז דער דור וואס לעבט דא יעצט - נישט פון ששת ימי בראשית, נאר דער דור וואס וואוינט דא איצט.
קומט אויס אז ביי "משמים הביט ה' ראה את כל בני האדם" רעדט זיך פון דער הנהגה וואס הקדוש ברוך הוא זעט אלעס פון פאראויס, קורא הדורות מראש, א הנהגה לויט'ן סדר פון טבע, און לויט דעם ווייסט ער אלע זייערע געברויכן. אבער וויסן זאלסטו אז עס איז דא נאך א הנהגה: "ממכון שבתו השגיח אל כל יושבי הארץ". דאס איז נישט די הנהגה פון טבע און די מערכה. "משמים" ווייזט אויף די כוחות פון טבע - זון, לבנה, הימל; אבער "ממכון שבתו" איז כביכול דער ארט פונעם בורא יתברך, און דא רעדט מען שוין פון השגחה פרטית. "השגיח" - אן עקסטערע השגחה, א טיפערע התבוננות אין דער זאך. נישט אן אלגעמיינע השגחה אויף דער וועלט פון איר באשאפונג ביזן סוף, נאר אין יעדן דור ודור גיט דער אויבערשטער אכטונג לויט די מעשים פון יעדן מענטש אין יענעם דור, לויט ווי עס פאסט פאר יענעם דור און פאר יענעם מענטש. דאס איז אן אנדערע מדרגה פון הנהגה, מדוקדק אויף די מעשים פון יעדן דור ודור און יעדן איינציגן באזונדער.
"היוצר יחד לבם" - א ידיעה וואס ענדערט זיך נישט
הַיֹּצֵר יַחַד לִבָּם הַמֵּבִין אֶל כָּל מַעֲשֵׂיהֶם׃ - דער וואס באשאפט אינאיינעם זייער הארץ, דער וואס פארשטייט צו אלע זייערע מעשים.
דא ערקלערט דער מלבי"ם די זאכן מיט טיפקייט, און זאגט אז דוד המלך קומט טענה'ן קעגן די טענות פון די פילאסאפן. זיי האבן געטענה'ט: ווי אזוי איז מעגליך אז דער קדוש ברוך הוא ווייסט אלע מעשים פון די בני אדם? ווייל זיי האבן געהאלטן אז די ידיעה פונעם קדוש ברוך הוא ענדערט זיך נישט - ס'איז נישט שייך ס'זאל זיך פארמערן ביי אים א ידיעה, ווייל אויב ס'פארמערט זיך ביי אים א ידיעה מיינט דאס אז ער האט פריער נישט געוואוסט און יעצט איז אים באקאנט געווארן, און צי איז דען שייך צו זאגן אזוי כלפי מעלה? אוודאי נישט. אויב אזוי איז זיין ידיעה איינס און ענדערט זיך נישט, און ווי אזוי קען ער וויסן די מעשים פון די מענטשן וואס ענדערן זיך כסדר? א מענטש באשליסט דאך צו טון אזוי, און פלוצלונג טוישט ער זיין פלאן און טוט פונקט פארקערט. וואס האט דער אויבערשטער געוואוסט? דאס איז געווען די קשיא פון די פילאסאפן.
און מ'האט שוין גערעדט דערפון ביים לערנען ספר איוב: די ידיעה פונעם אויבערשטן איז איינס, און די מעשים פונעם מענטש זענען איבערגעגעבן צו דער בחירה. דערפאר זענען פאראן אזעלכע וואס זענען צוגעקומען פון דעם צום באשלוס אז עס איז בכלל נישטא קיין בחירה - דעטערמיניזם, אלעס איז איינגעקריצט און אנגעשריבן פון פריער, ווייל זיין ידיעה ענדערט זיך דאך נישט. אבער דאס אידישקייט נעמט דאס אוודאי נישט אן, ווייל די תורה זאגט דאך בפירוש "ובחרת בחיים". און פון דער אנדערער זייט ווייסן מיר אלס אידן אז די ידיעה פונעם קדוש ברוך הוא ענדערט זיך נישט, און ס'איז ביי אים נישט שייך קיין נחמה אדער חרטה. אפילו אויב מיר געפינען אזעלכע אויסדרוקן, זענען זיי געזאגט געווארן לויט אונזערע באגריפן. חרטה מיינט "איך האב נישט גענומען אין חשבון; ווען איך וואלט געוואוסט, וואלט איך געטון אנדערש" - דאס ביסטו, נישט דער קדוש ברוך הוא, וואס ער איז דאך קורא הדורות מראש. ווי אזוי פארענטפערט מען טאקע דעם פאראדאקס?
דער רמב"ם האט זיך שוין פארנומען מיט דער פראגע פון ידיעה און בחירה, און געזאגט אז ס'איז נישטא אין אונזער כוח צו פארשטיין די זאכן, ווייל אונזער ידיעה איז נישט ווי זיין ידיעה. מ'האט שוין גערעדט דערפון בהרחבה אין פרק י"ב פון ספר איוב, און אויך אין ספר הכוזרי, און מ'וועט נישט אריינגיין דא אינעם גאנצן ענין פון ס'ניי. לאמיר דא זען וואס דער מלבי"ם זאגט.
זאגט דער מלבי"ם: דער תירוץ אויף דעם איז אזוי ווי דער רמב"ם שרייבט אין מורה נבוכים חלק שלישי פרק כ"א, אז עס איז פאראן א חילוק צווישן דער ידיעה פונעם מאכער אין דעם וואס ער האט געמאכט, און צווישן דער ידיעה פון א צווייטן איבער דער זעלבער געמאכטער זאך. די געמאכטע זאך, אויב זי איז געמאכט געווארן לויט דער ידיעה פון איר מאכער - ווערט איר עשייה געצויגן נאך זיין ידיעה; אבער די התבוננות פון די איבריגע בני אדם ווערט געצויגן נאך דער געמאכטער זאך.
דער משל פונעם זייגער-מאכער און דער משל פונעם פראגראמירער
דער מלבי"ם אליין ברענגט א משל: א "מראה שעות", וואס ווערט אין אונזער שפראך גערופן א זייגער. א מענטש וואס מאכט א זייגער מיט רעדלעך, מעשה חרשים, א ראד דרייט א ראד און אזוי ווייטער, ווייסט פון פריער אלעס וואס ס'גייט זיין: ווי אזוי דאס דאזיגע ראד וועט דרייען זיין חבר, און דורך דעם דאס קליינע ראד, און מיט דעם כוח וועלן זיך ריקן די סעקונדן, און איבער אזוי און אזוי פיל צייט וועט דער זייגער ווייזן א געוויסע שעה. און אויב דו וועסט פרעגן פון וואנעט ווייסט ער - ער האט דאך נישט געזען די ווייזערס? ער דארף עס נישט זען; ער האט צונויפגעשטעלט דעם זייגער, און דערפאר ווייסט ער וואס עס וועט זיין.
לעומת זה, א מענטש וואס גייט אין געשעפט און קויפט א זייגער - איז זיין ידיעה לויט די תוצאות. ער זעט אז דער ווייזער שטייט דא אין דער שעה, און נאך א שטיק צייט איז ער אנגעקומען אהין, און פון דעם ציט ער מסקנות. זיין ידיעה נעמט זיך פון דער תוצאה. בעת וואס דער מאכער פונעם זייגער האט דאס אלעס געוואוסט אן קוקן אפילו איין רגע אויף די ווייזערס.
און אויב מען וויל א ביישפיל וואס איז מער שייך צו אונזער צייט: דער פראגראמירער קעגן דעם וואס נוצט די פראגראם. הנה היינטיגע צייטן איז פאראן אן אויטאנאמישער קאר, פון גוגל און אנדערע, וואס מ'זאגט אז ער גייט נאך אייננעמען די שאסייען. ס'איז נישטא קיין נוץ אין א שאפער; א קאמפיוטער פראגראם פירט אים, און סענסארן ארום און ארום. הגם לעצטנס איז אביסל ארויסגעלאזט געווארן דער לופט פון די זעגלען, ווען אן אויטאנאמישער קאר האט צום ערשטן מאל געהרגעט א מענטש. טייל וועלן באשולדיגן דעם קאר און טייל דעם מענטש וואס איז אריינגעשפרונגען צווישן די רעדער, אבער ווי ס'זאל נישט זיין קען מען שוין נישט באשולדיגן דעם מענטשליכן שאפער אינעם קאר; אפשר דעם וואס האט געבויט די פראגראם, אבער נישט דעם דרייווער.
ווען א מענטש פארט אין אזא קאר, יעדעס מאל דעקט ער אויף עפעס ניי און ווערט נתפעל: אט האט דער קאר באמערקט א קאר פון קעגנאיבער, באמערקט א טראפיק ליכט וואס האט זיך געטוישט, באמערקט א פוסגייער - און גענומען א החלטה. אט האט אנגעהויבן טריפן און די שויבן-ווישערס האבן זיך אנגעצינדן, אט האבן זיך די לעמפּלעך אנגעצינדן. יעדעס מאל ווערט דער באנוצער נתפעל פון דער חכמה וואס ליגט דא באהאלטן. אבער דער וואס האט אלעס באשאפן, דער שרייבער פון דער פראגראם, ביי אים איז נישטא קיין שום התפעלות; ער ווייסט פונקטליך ווען יעדע זאך גייט פאסירן. און אויב מען וועט אים זאגן אז די ווישערס האבן נישט געארבעט - דאס וועט יא ברענגען ביי אים א וואונדער: וואס איז געשען? פארוואס האבן זיי נישט געארבעט?
דאס דערמאנט אן אלטע רעקלאמע פון א בארימטער פייער-צינדער פירמע אין דער וועלט, וואס מ'פלעגט דערציילן אין די חדר יארן. מען זעט א מענטש וואס קומט אן אין א וואלד פון ווילדע שבטים, מענטשן וואס זענען אינגאנצן אפגעריסן פון דער ציוויליזאציע, און זיי קומען אים באדראען דאס לעבן. האט ער צו זיי געזאגט: איך וועל אייך ווייזן א וואונדער-זאך און איר וועט מיך אפלאזן? האבן זיי מסכים געווען. ער האט ארויסגענומען דעם צינדער און געקלאפט - און ס'האט זיך נישט אנגעצינדן. ער האט נאכאמאל געקלאפט - און ס'האט זיך אנגעצינדן. די איינוואוינער האבן דאס געזען און זענען אריינגעפאלן אין א גוואלדיגן שאק, כמעט חלשות געווארן, און האבן אים באפרייט. שפעטער האט ער באמערקט אז זיי האבן אויך אזא צינדער אין קעשענע. האט ער געפרעגט: א מינוט, פון וואס פונקטליך זענט איר אזוי דערשראקן געווארן? האבן זיי אים געזאגט: דאס איז דאס ערשטע מאל וואס מיר זעען אז איינער צינדט אן דעם צינדער און ער צינדט זיך נישט אן! פון דעם זענען זיי נתפעל געווארן. דאס איז געווען די גאנצע רעקלאמע: דער צינדער צינדט זיך שטענדיג אן.
קומט אויס אז ביים פראגראמירער פון דער פראגראם, דאס וואס ברענגט ביי אים התפעלות איז דווקא אן אויסנאם פונעם פלאן; אבער אז אלעס זאל קלאפן - דאס האט ער געוואוסט פון פריער, ווייל ער האט דאך געשריבן די פראגראם. בעת וואס דער וואס קוקט צו פון אינדרויסן באקומט יעדעס מאל אן אנדערע נייע ידיעה. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: דער קדוש ברוך הוא איז "היוצר יחד לבם", און וויבאלד ער האט זיי באשאפן פון פריער - איז ער ממילא "המבין אל כל מעשיהם". עס באנייט זיך נישט ביי אים קיין ידיעה ווען די פעולה קומט ארויס מכוח אל הפועל, ווייל ער האט דאך אלעס באשאפן פון פריער. עס באנייט זיך ביי אים נישט קיין ידיעה צוליב דער ריבוי פון די נייע מעשים, ווייל אלעס ווייסט ער פון דעם וואס ער האט צוזאמען באשאפן זייער הארץ, פונקט ווי יענער זייגער-מאכער וואס ווייסט אלעס וואס דער זייגער וועט טון אין די קומענדיגע יארן, ווייל ער אליין האט אים דאך געבויט.
און אזוי אויך פארמערט זיך נישט זיין ידיעה צוליב דער ריבוי פון מענטשן. אפשר וועסטו זאגן: ס'זענען דאך דא אסאך מענטשן, און יעדער איינער האט זיך זיינע פלענער וואס ענדערן זיך כסדר? אויף דעם זאגט דער פסוק "היוצר יחד לבם" - דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן דעם ריבוי פון מענטשן, וואס יעדער איינער האט אן אנדער הארץ און אן אנדער בחירה, און ער האט באשאפן זייערע אלע הערצער אין איין יצירה, און דערפאר איז ער "המבין אל כל מעשיהם". ממילא באנייט זיך נישט זיין ידיעה, זי פארמערט זיך נישט און זי ענדערט זיך נישט דורך דעם ריבוי פון די מעשים און זייער חידוש און זייערע ענדערונגען. דאס איז דער תירוץ אויף דער קשיא: דער שינוי המעשים עקזיסטירט בלויז ביים צוקוקער, וואס זעט יעדעס מאל א נייע מעשה; אבער דער וואס האט אלעס פראגראמירט פון פריער זעט נישט קיין נייע מעשה, ווייל אלע פרטים און דאטן זענען שוין געלייגט ביי אים פונעם יסוד.
און אויב אַזוי, וווּ איז די בחירה?
נאָר דאָס וועקט גלייך אויף אַ קשיא: זענען מיר דען פּראָגראַמירט? וואָרום אויב די ידיעה מוקדמת פונעם הקדוש ברוך הוא איז אַזוי ווי די ידיעה פֿון עמעצן וואָס פּראָגראַמירט אַן אויטאָ אָדער בויט אַ זייגער, וואָס ווייסט וועלכער ראָד וועט זיך דרייען אין וועלכן צייט־פּונקט און וואָס די שעה וועט זיין אַפֿילו אין פֿערציק יאָר אַרום - איז דאָך נישט מעגלעך אַנדערש, און ממילא ווערט בטל די בחירה. אויף דעם ברענגט דער מלבי"ם די ווערטער פונעם רמב"ם: אין ידיעתנו כידיעתו. אונדזער ידיעה - ווען איך ווייס אַז דו וועסט טאָן אַן אַנדער זאַך ווי דו האָסט פּלאַנירט, און צום סוף האָסטו געטאָן פּינקטלעך ווי איך האָב געוווּסט, און שטענדיק דאָס וואָס איך ווייס איז דאָס וואָס דו טוסט - איז דאָך מיין ידיעה ווי זי נעמט איבער די שליטה אויף דיין בחירה. אָבער ביים הקדוש ברוך הוא איז נישט אַזוי: ער ווייסט וואָס דו וועסט טאָן, און פֿונדעסטוועגן שאַט דאָס נישט צו דיין בחירה. און ווי אַזוי? זאָגט דער רמב"ם: עס איז נישט אין דיין כּוח צו פֿאַרשטיין, אין ידיעתנו כידיעתו. עס זענען פֿאַראַן אַנדערע תּשובֿות וואָס ברענגען די זאַכן נענטער אויך צו אונדזער שׂכל, אָבער וועגן דעם האָבן מיר גערעדט אין אַנדערע צייטן און ערטער. דאָ איז דער עיקר וואָס דער מלבי"ם ערקלערט: "היוצר יחד לבם" - און צוליב דעם "המבין אל כל מעשיהם", און נישט מחמת ער זעט ערשט איצט אַז עס האָט זיך באַנײַט אַ נייע מעשׂה וואָס דער מענטש האָט געטאָן. אַלץ איז באַשאַפֿן געוואָרן פֿון פֿריִער.
אין המלך נושע ברוב חיל
אֵין הַמֶּלֶךְ נוֹשָׁע בְּרׇב חָיִל גִּבּוֹר לֹא יִנָּצֵל בְּרׇב כֹּחַ׃ - אַ מלך ווערט נישט געהאָלפֿן מיט אַ גרויס חיל, אַ גיבור ווערט נישט געראַטעוועט מיט אַ גרויסן כּוח.
נאָכדעם ווי מיר פֿאַרשטייען אַז דער הקדוש ברוך הוא שפּאַנט מיט אַ פֿולער השגחה איבער אַלע באַוואוינער פֿון דער וועלט, קומט דוד און זאָגט: זע אַז פֿאַר מענטשן וואָס קלאַמערן זיך אָן אין ה' איז פֿאַראַן אַ באַזונדערע השגחה, אַ וואונדערלעכע און אינדיווידועלע השגחה אויף זיי באופן פרטי. און ממילא אַלע פּלענער וואָס מען וועט מאַכן צו מבטל זיין די דאָזיקע השגחה וועלן גאָרנישט העלפֿן, וואָרום השגחת ה' איז די וואָס טוט חיל. "אין המלך נושע ברב חיל" - אַ מלך וואָס פֿאַרמאָגט אַ סך חילות, אויף אַ נאַטירלעכן אופֿן איז אים פֿאַרזיכערט דער נצחון אין מלחמה; און דער פּסוק זאָגט דיר: ניין. אויב די פּלענער פונעם הקדוש ברוך הוא זענען אַנדערש, וועט זיין גרויס חיל אים גאָרנישט העלפֿן. אַלע אַראַבישע פֿעלקער וואָס זענען געקומען אַהער אין ששת הימים, און פֿריִער אין מלחמת השחרור, און דערנאָך אין יום הכיפּורים - זיי האָבן געהאַט רוב חיל, און עס האָט גאָרנישט געהאָלפֿן. רוב חיל איז נישט קיין גאַראַנטיע צום נצחון.
און ווייטער: "גבור לא ינצל ברב כח". "רוב חיל" איז די מעלה פֿון כּמות, "רוב כוח" איז די מעלה פֿון איכות; און דער פּסוק זאָגט דיר אַז אויך די איכות וועט נישט גערעכנט ווערן פֿאַר קיין מעלה ווען דער הקדוש ברוך הוא וויל אַנדערש.
השגחה פרטית אויף זיינע יראים
און אַז מיר האָבן גערעדט וועגן יראי ה' וואָס זענען מושגח באופן פרטי, דערציילט מען אַז ווען הרב עובדיה יוסף איז געווען אין מצרים, ווען ער איז נאָך געווען יונג, איז דאָרט געווען אַ שרעקלעכער כאַאָס אין די עניני שחיטה. עס איז דאָרט געווען אַ נבל און אַ פֿאַרדאָרבענער מענטש וואָס האָט געדינט אַלס שוחט, און למעשה האָט ער געפֿיטערט נבלות וטרפות. דער רבֿ איז אַרויס קעגן אים, האָט מלחמה געהאַלטן און מבטל געווען פֿון אים דעם היתר שחיטה. ווען מען הערט די מעשׂיות פֿון וואָס עס איז דאָרט געווען - איז שווער צו גלייבן. יענער מענטש האָט באַשלאָסן אומצוברענגען דעם רבֿ, און האָט געשיקט אַן אַראַבער ער זאָל אויסגיסן זויערס אויף זיין פּנים ווען ער גייט אַרויס פֿון בית הכנסת. יענעם טאָג האָט עמעצער פֿאַרהאַלטן דעם רבֿ אין בית הכנסת, דער אַראַבער האָט זיך טועה געווען, און אויסגעגאָסן די חומצה אויף אַן אַנדער מענטש, וועלכער איז נעבעך געלעגן עטלעכע חדשים אין שפּיטאָל. און דער רבֿ איז ניצול געוואָרן. זעען מיר דאָך אַז יראי ה' האָבן אַ באַזונדערע השגחה פרטית און אַ באַזונדערע שמירה.
און ווער עס ווייסט - שפּעטער איז יענער מענטש געקומען קיין ארץ ישראל און האָט געבעטן מען זאָל אים אָננעמען אין איינע פֿון די שחיטה־הייזער. הרב עובדיה יוסף, וואָס איז דעמאָלט געווען רבֿ אין פתח תקוה, האָט געהערט דערוועגן און האָט גלייך געגעבן אַ קלאָרע הוראה פֿאַר אַלע רבנויות מען זאָל אים נישט אָננעמען אין קיין שום בית שחיטה. יענער מענטש האָט דאָס געהערט, און איז געקומען צום רבֿ מיט דער חלף אין דער האַנט, און געזאָגט צו אים: וואָס, דו רודפ'סט מיך אויך דאָ? ממש אַ געפֿערלעכע סכּנה. מען דערציילט אַז דער רבֿ האָט געעפֿנט זיין העמד און געזאָגט צו אים: ווילסטו - שטעך מיך, ווילסטו - הרגע מיך, אָבער צו שפּייזן נבלות וטרפות וועל איך דיר נישט לאָזן. און ווען יענער האָט דאָס געזען, איז ער אַוועק; און שפּעטער איז ער געשטאָרבן מיט אַ מיתה משונה, השם יצילנו.
און ווער עס געדענקט, אויך איינער פֿון די וואָס פֿלעגן צושטעלן גרינס צום רבֿ אין שטוב האָט פּלאַנירט דאָרטן אַריינצולייגן אַ באָמבע, השם ישמור. דאָס איז געווען נאָכן אומברענגען, להבדיל בין הטמא לטהור, דעם שייך יאַסין: זיי האָבן באַשלאָסן דורכצופֿירן אַן אַטאַקע אין וועלכער מען וועט אומברענגען אַ וויכטיקע תּורה'דיקע פֿיגור, און דערפֿאַר האָבן זיי געוואָלט הרגענען דעם רבֿ. און בחסדי שמים איז די זאַך אַנטפּלעקט געוואָרן און זיין לעבן איז געראַטעוועט געוואָרן. מען זעט דאָך אַז עס איז פֿאַראַן אַ באַזונדערע השגחה אויף די יראים פונעם הקדוש ברוך הוא.
שקר הסוס לתשועה
שֶׁקֶר הַסּוּס לִתְשׁוּעָה וּבְרֹב חֵילוֹ לֹא יְמַלֵּט׃ - אַ ליגן איז דער פֿערד צו דער ישועה, און מיט זיין גרויס כּוח וועט ער נישט ראַטעווען.
זאָגט דער מלבי"ם: אויך די מיטלען און כלים וואָס מען גרייט צו כּדי צו מנצח זײַן אין דער מלחמה וועלן נישט העלפֿן. איינע פֿון די מיטלען זענען די פֿערד; געוויינטלעך, אַ מלך וואָס האָט געהאַט פֿיל פֿערד האָט געקענט זיגן אין קאַמף, פּונקט ווי אַ מיליטער וואָס פֿאַרמאָגט פֿיל טאַנקען. זאָגט אָבער דער פּסוק: "שקר הסוס לתשועה". און נישט נאָר דאָס, אַז דאָס פֿערד ראַטעוועט נישט צו געווינען אין קריג, נאָר אפֿילו מיט זײַן גרויסן כּוחַ קען ער נישט ראַטעווען זײַן בעל הבית פֿון פֿאַלן אויפֿן שלאַכטפֿעלד.
און נאָך אַ פּירוש ברענגט דער מלבי"ם: אַ מאָל איז "שקר הסוס" - דאָס פֿערד פֿאַרראַט זײַן בעל הבית. ווי אַזוי? דער בעל הבית גיט אַ באַפֿעל און דאָס פֿערד טוט פֿאַרקערט. למשל, דער רײַטער פּרוּווט אים אָפּצושטעלן, אָבער דאָס פֿערד איז ווי אָנגענומען מיט אַ משוגעת און מען קען עס נישט אײַנצוימען, און עס לויפֿט גלײַך אַרײַן אינעווייניק אינעם קאַמף. און דוקא יענער "שקר" איז געווען לתשועה, ווײַל דורך השגחה איז פֿון דעם אַרויסגעקומען אַ ישועה; און כאָטש "ברוב חילו לא ימלט" - פֿון זײַן אייגענעם כּוחַ וואָלט ער נישט געהאַט קיין שום מעגלעכקייט - האָט דער הקדוש ברוך הוא אַרײַנגעשטופּט דאָס פֿערד אינעווייניק, און בעל כורחו האָט דער מענטש געמוזט קעמפֿן, און אַזוי האָט ער אונטערגעוואָרפֿן זײַנע שׂונאים קעגן אַלע אויסזיכטן.
מען זעט אַז אַ מאָל קומט די השגחה פֿונעם אויבערשטן דורך זאַכן וואָס זענען קעגן די שאַנסן און קעגן שׂכל, און דאָך איז דאָס דער רצון פֿונעם בורא יתברך. עס איז באַקאַנט אַ מעשׂה וואָס איז געשען אין בּרַכפֿעלד. נאָך אין יענע יאָרן ווען די געגנט איז געווען אין די בוי-פּראָצעסן, און מען האָט שוין אָנגעהויבן באַוואוינען אַ טייל פֿון די דירות, איז אַ פֿרוי געפֿאָרן אין אַ טאַקסי מיט אירע קינדער און אַ קינדער-וועגעלע פֿון הינטן, און זי האָט געבעטן פֿונעם שאָפֿער ער זאָל זיך אָפּשטעלן בײַ אַ געוויסער אַדרעס. דער שאָפֿער האָט זיך אָפּגעשטעלט איין אָדער צוויי בנינים פֿריִער. האָט זי צו אים געזאָגט: עס איז מיר שווער, דו זעסט דאָך אַז איך בין מיט די קינדער און מיטן וועגעלע, פֿאַרוואָס קענסטו זיך נישט אָפּשטעלן פּונקט וווּ איך האָב געבעטן? דער שאָפֿער איז געפֿאָרן ווײַטער און זיך אָפּגעשטעלט איין בנין נאָכדעם. האָט זי ווידער געזאָגט: מען קען זיך נישט אָפּשטעלן פּונקט וווּ איך האָב געבעטן? אַ רגע דערנאָך האָט מען געהערט אַ שרעקלעכן קראַך. עס האָט זיך אַרויסגעשטעלט אַז אַ קראַן וואָס האָט געאַרבעט דאָרטן אויבן האָט געהויבן אַ שווערע משׂא - כמדומני פֿון ציגלשטיינער - און די משׂא האָט זיך אַראָפּגעגליטשט, איז געפֿאַלן אויף אַ באַלקאָן, דער באַלקאָן איז אײַנגעפֿאַלן, און אַלץ איז אַראָפּגעקראַכט פּונקט אויפֿן אָרט וווּ דער טאַקסי האָט געזאָלט שטיין. אויפֿן זעלבן אָרט ממש - און בדרך מקרה איז דער אויטאָ געשטאַנען דרײַ מעטער ווײַטער.
דאָס הייסט, זאַכן וואָס דו מיינסט אַז זיי זענען געשען סתּם אַזוי בדרך מקרה - זענען גאָרנישט קיין מקרה, זיי זענען געפּלאַנט פֿון אויבן. נישט סתּם אַזוי איז דאָס פֿערד געלאָפֿן פֿאָראויס. און אַ מאָל איז עס פֿאַרקערט: מען דערציילט אויפֿן שׂר דאָן יצחק אַבאַרבאַנעל אַז ער איז אַ מאָל געווען אין אַ מלחמה פֿאַרן קעניג פֿון שפּאַניע, און ער האָט פֿאַרמאָגט אַ זײַער געטרײַ פֿערד. ער האָט אים אָנגעטריבן ער זאָל גאַלאָפּירן פֿאָראויס, אָבער דאָס פֿערד האָט זיך אָפּגעשטעלט און איז נישט געווען גרייט זיך צו רירן. אַ רגע דערנאָך איז אַ פֿײַל דורכגעפֿלויגן פּונקט אין יענעם אָרט וווּ ער האָט געזאָלט אָנקומען. ווען דאָס פֿערד זאָל גיין פֿאָראויס, וואָלט ער געטראָפֿן געוואָרן פֿונעם פֿײַל און וואָלט אומגעקומען; און מיט די חסדי ה' אַז דאָס פֿערד האָט זיך אָפּגעשטעלט, איז דער פֿײַל דורכגעפֿלויגן פֿאַר אים און אים נישט געטראָפֿן. דאָס איז "שקר הסוס": אַ מאָל באַפֿעלסטו דעם פֿערד עפּעס צו טאָן און עס הערט נישט אויס און טוט נישט ווי דײַן רצון - צי ער לויפֿט פֿאָראויס ווען דו הייסט אים זיך אָפּשטעלן, צי ער שטעלט זיך אָפּ ווען דו הייסט אים לויפֿן - און דוקא דאָס אַליין ברענגט די ישועה, ווי דער ווילן פֿונעם בורא יתברך אַרויסצוברענגען זײַן פּלאַן מכּוחַ אל הפּועל.
עין ה' אל יראיו
הִנֵּה עֵין יְהֹוָה אֶל יְרֵאָיו לַמְיַחֲלִים לְחַסְדּוֹ׃ - זע, דאָס אויג פֿון ה' איז אויף זײַנע יראים, צו די וואָס האָפֿן אויף זײַן חסד.
קוק און גיב אַ קוק ווי דאָס אויג פֿונעם הקדוש ברוך הוא איז צו זײַנע יראים, און דאָס באַטײַט אַז דער אויבערשטער פֿירט די מלחמה פֿאַרן מענטש. ווי עס שטייט "הובישו רוכבי סוסים": יענע פֿערד-רײַטער וואָס האָבן כּביכול געדאַרפֿט זיגן אין קריג - זיי וועלן האָבן בושות און חרפּות, און זיי וועלן נישט מצליח זײַן. און ווי דוד המלך זאָגט "אתה סתר לי מצר תצרני". און די דאָזיקע השגחה, פֿאַרטײַטשט דער מלבי"ם, איז צוליב צוויי טעמים: איינס - ווײַל זיי זענען זײַנע יראים, און ווער עס איז אַ ירא ה' איז ראָוי צו באַקומען השגחה פֿון אים יתברך; און צווייטנס - פֿון דעם וואָס זיי האָפֿן אויף זײַן חסד, ווײַל דער הקדוש ברוך הוא העלפֿט דעם וואָס שוצט זיך אין אים.
מען האָט שוין אַ מאָל מבאר געווען די ווערטער פֿונעם גר"א אויף "טוב לחסות בה' מבטוח באדם, טוב לחסות בה' מבטוח בנדיבים". וואָס איז דער חילוק צווישן "לחסות" און "לבטוח"? זאָגט דער גר"א: "לבטוח" הייסט ווען מען האָט באַקומען אַן הבטחה - מען האָט מיר צוגעזאָגט. "לחסות" הייסט ווען קיינער האָט דיר גאָרנישט צוגעזאָגט: עס איז דאָ אַן אַטאַקע פֿון ראַקעטן און מען שוצט זיך אינעם שאָטן פֿון אַ באַשיצטער געבײַדע - האָט זי דען דיר עפּעס צוגעזאָגט? ניין, מען שוצט זיך פּשוט אין איר שאָטן, מען באַהאַלט זיך אין איר. און דער פּסוק זאָגט: אפֿילו ווען יענער זאָגט דיר צו און זאָגט "איך נעם אַחריות, איך זאָרג פֿאַר דיר, האָסט גאָרנישט וואָס צו זאָרגן" - פֿונדעסטוועגן איז נאָך אַלץ בעסער צו שוצן זיך אינעם אויבערשטן. דער אויבערשטער האָט מיר גאָרנישט פֿאַרזיכערט, און פֿאָרט איז פֿיל בעסער צו חוסה זײַן אין אים ווי צו בטוח זײַן אין אַ מענטש. און וואָס אַז יענער האָט צוגעזאָגט? לאָז אָפּ זײַנע הבטחות; מיר ווייסן דאָך וויפֿיל מען קען זיך פֿאַרלאָזן אויף די הבטחות פֿון בשר ודם, און וויפֿיל עס גילט דער "אל תבטחו בנדיבים בבן אדם שאין לו תשועה". קומט אויס אַז עס איז בעסער צו חוסה זײַן, הגם עס איז נאָר אַ חסייה אָן קיין צוזאָג, איידער זיך צו פֿאַרלאָזן אויף דעם וואָס האָט צוגעזאָגט אָבער ער איז סך הכּל אַ בשר ודם. און דאָס מיינט "למיחלים לחסדו": דאָס אויג פֿונעם אויבערשטן איז אויף דעם וואָס האָפֿט אויף זײַן חסד, און דער אויבערשטער ראַטעוועט דעם וואָס פֿאַרלאָזט זיך אויף אים.
לְהַצִּיל מִמָּוֶת נַפְשָׁם וּלְחַיּוֹתָם בָּרָעָב׃ - צו ראַטעווען זייער זעל פֿון טויט, און זיי צו דערהאַלטן בײַם לעבן אין הונגער.
דעם וואָס שוצט זיך און פֿאַרלאָזט זיך אויפֿן אויבערשטן, ראַטעוועט דער אויבערשטער זײַן נפש פֿון טויט, זיי זאָלן נישט אומקומען דורך דעם שׂונא וואָס דריקט זיי; "ולחיותם ברעב" - אַז אויך אין אַ צײַט פֿון הונגער ראַטעוועט ער זיי פֿונעם הונגער. און דאָס איז נישט געשריבן דאָ סתּם אַזוי, זאָגט דער מלבי"ם, וואָרעם ווי מיר האָבן מסביר געווען איז אונדזער קאַפּיטל אַ המשך צום פֿריִערדיקן קאַפּיטל. דאָרטן האָבן מיר געזען אַ מצב פֿון דרײַ יאָר הונגער, און דער הקדוש ברוך הוא האָט געברענגט רעגנס, און אין יענע רעגנס איז אויך געווען אַ פֿלייץ וואָס האָט פֿאַרשוועמט די שׂונאים וואָס זענען אויפֿגעשטאַנען אויף זיי. געפֿינט זיך דאָ אַ טאָפּלטע ישועה: פֿון איין זײַט זענען זיי געראַטעוועט געוואָרן פֿונעם הונגער, און פֿון דער צווייטער זײַט זענען זיי געראַטעוועט געוואָרן פֿון די שׂונאים. "להציל ממות נפשם" - דורך דעם פֿלייץ וואָס האָט פֿאַרשוועמט די שׂונאים; "ולחיותם ברעב" - אַז די זעלבע רעגנס, נאָך דרײַ יאָר פֿון טריקעניש, האָבן זיי געגעבן וואַסער צו טרינקען און צו באַאַרבעטן זייערע פֿעלדער, און האָבן זיי געראַטעוועט פֿונעם הונגער.
נפשנו חיכתה לה'
נַפְשֵׁנוּ חִכְּתָה לַיהֹוָה עֶזְרֵנוּ וּמָגִנֵּנוּ הוּא׃ - אונדזער זעל האָט געהאָפֿט צום ה', אונדזער הילף און אונדזער שילד איז ער.
די גמרא ברענגט דעם דאזיקן פסוק אלס א ביישפיל פאר א מענטש וואס טוישט חי"תין מיט ה"הין און ה"הין מיט חי"תין. ווען ער זאגט "נפשנו חיכתה לה'" און ער טוישט דעם חי"ת מיט א ה"א - קומט דאך אויס אז מ'לעסטערט חלילה? רחמנא ליצלן.
און דער מלבי"ם ערקלערט: "נפשנו חיכתה לה'" - כאטש די ישועה איז נישט געקומען תיכף ומיד. און מיר האבן שוין געזען "בלו עצמי בשאגתי כל היום", ער שרייט א גאנצן טאג און די ישועה פארזוימט זיך. נפשנו חיכתה, מ'האט געדארפט ווארטן אויף דער ישועה; און מיט דעם אלעם "עזרנו ומגננו הוא" - קום און זע אז דער אויבערשטער האט אונז געהאלפן פונעם הונגער און אונז באשיצט קעגן דעם שונא. און דער לשון "חיכתה" באדייט א האפענונג, א לשון פון ווארטן.
כִּי בוֹ יִשְׂמַח לִבֵּנוּ כִּי בְשֵׁם קׇדְשׁוֹ בָטָחְנוּ׃ - ווארעם אין אים וועט זיך פרייען אונזער הארץ, ווייל אויף זיין הייליגן נאמען האבן מיר געטרויט.
זאגט דער מלבי"ם: די האפענונג וואס א מענטש האפט צום קדוש ברוך הוא איז גארנישט ענליך צו דער האפענונג וואס א מענטש האפט אויף דער ישועה פון א בשר ודם. ווען א מענטש האפט אויף דער ישועה פון זיין חבר און יענער פארזוימט זיך - ער האט צוגעזאגט צו העלפן, אבער די זאכן קומען נישט פאָר - ווערט ער פארטרויערט. "מיר דאכט זיך אז מ'האט שוין גארנישט וואס צו ערווארטן פון אים; ער האט טאקע געזאגט אז ער וועט העלפן, אבער איך ווארט שוין צוויי טעג און ער האט אפילו נישט אויפגעהויבן דעם טעלעפאן". דער מענטש פאלט אריין אין א דרוק און פארשטייט אז די ישועה אויף וועלכער ער האט געהאפט וועט מסתמא נישט קומען. און ס'איז מעגליך אז זיין חבר האט חרטה באקומען, און ס'איז מעגליך אז ער האט נישט חרטה באקומען נאר ער קען פשוט נישט העלפן: ער האט געמיינט אז ער וועט קענען איבעררעדן און משפיע זיין, און ער זעט אז ס'איז נישט אין זיינע כוחות. מיט פשוטע ווערטער, ווען דו פארלאזט זיך אויף א מענטש, ברענגט די דאזיקע ערווארטונג אפטמאל צו עצבות. אבער דער וואס איז בוטח בה' - איז ביי אים יתברך דאך נישט פאראן קיין שום חיסרון יכולת און קיין חיסרון רצון. דערפאר "נפשנו חיכתה לה'" און דאך "בו ישמח לבנו", און נישט ווי ביי א בשר ודם וואס דער עיכוב ברענגט צו עצבות. כאטש מיר האבן געווארט, בטח איך אין דער ישועת ה' אפילו אויב זי קומט נישט תיכף ומיד - "כי בשם קדשו בטחנו", אן אבסאלוטער ביטחון אז אוודאי וועט אונז דער אויבערשטער מושיע זיין, ווייל זיין הייליגער נאמען איז דאך נקרא עלינו, ווי ס'שטייט "ושמך עלינו נקרא אל תניחנו".
עס איז פאראן אין דעם א הערליכער ביאור (עס איז נישט פארצייכנט אין וועמענס נאמען): דער נאמען פונעם אויבערשטן איז נקרא עלינו - וואו דען? אינעם נאמען "ישראל", וואס אין דעם איז פאראן "אל". לא עשה כן לכל גוי. און גלייך פרעגט זיך די קשיא: עס איז דאך אויך ביי "ישמעאל" פאראן דער שם אל? נאר גיב אכטונג - דארט ווערט דער שם ה' נישט ארויסגעליינט, ווייל דער אל"ף ווערט נישט ארויסגערעדט נאר איז אן אות נחה: מ'זאגט "ישמעל", און נישט "ישמע-אל". ווידער ביי אונז ווערט געליינט און געזאגט "ישראל", "אל" בפירוש. דער שם ה' איז נישט נקרא אויף זיי; בלויז אויף אונז - "ושמך עלינו נקרא אל תניחנו".
יְהִי חַסְדְּךָ יְהֹוָה עָלֵינוּ כַּאֲשֶׁר יִחַלְנוּ לָךְ׃ - זאל זיין דיין חסד, ה', אויף אונז, אזוי ווי מיר האבן געהאפט צו דיר.
על כל פנים זאגט דוד המלך: איך בעט אז אויף ווייטער זאלן מיר נישט דארפן ווארטן און ארויסקוקן א לאנגע צייט אויפן חסד ה', נאר "יהי חסדך ה' עלינו" תיכף ומיד. "כאשר יחלנו לך" - תיכף ווען מיר האפן צו דיר, זאלסטו אונז ראטעווען און זיך נישט פארזוימען מיט דער ישועה. און כאטש נפשנו חיכתה לה', און כאטש בו ישמח לבנו ווייל מיר זענען זיכער אז די ישועה וועט זיכער קומען, דאך זאל דיין חסד רוען אויף אונז גלייך, אן קיין שום פארזוימונג פון דער ישועה.
צום סך הכל: דער קאפיטל לערנט אונז צוויי הנהגות: "משמים הביט ה'" - די הנהגה פון טבע און די מערכה, וואו דער קדוש ברוך הוא ווייסט אלעס פאראויס און האט באשאפן די וועלט לויט די באדערפענישן פון זיינע באשעפענישן; און "ממכון שבתו השגיח" - השגחה פרטית אויף יעדן דור און דור און אויף יעדן מענטש באזונדער לויט זיינע מעשים. זיין וויסן ווערט נישט באנייט און פארמערט זיך נישט, ווייל ער איז דאך "היוצר יחד לבם" און צוליב דעם "המבין אל כל מעשיהם", ווי דער זייגער-מאכער און דער שרייבער פון א פראגראם וואס ווייסט פאראויס אלע אירע פעולות; און פונדעסטוועגן איז די בחירה אין אונזערע הענט, ווייל "אין ידיעתנו כידיעתו". און פון דעם קומט אויס אז קיין מלך ווערט נישט געהאלפן מיט א גרויס חיל און קיין גיבור ווערט נישט געראטעוועט מיט אסאך כוח, און אפילו דער פערד קען פאלש זיין - און פונקט זיין ליגן וועט זיין צו דער ישועה, לויט ווי דער בורא וויל. "הנה עין ה' אל יראיו למיחלים לחסדו": טוב לחסות בה' מבטוח באדם, און דער וואס איז בוטח אין אים ווערט נישט פארטרויערט אפילו ווען די ישועה פארזוימט זיך, ווייל ביי אים יתברך איז נישט פאראן קיין חיסרון יכולת און קיין חיסרון רצון. און דערפאר שליסט דוד מיט א תפילה: "יהי חסדך ה' עלינו כאשר יחלנו לך" - אז די ישועה זאל קומען תיכף, אן קיין שום עיכוב.