הקדמה: פונעם ווידוי ביז דער ישועה
אין דעם טייל פונעם קאַפּיטל גייען מיר ווייטער מיטן מהלך וואָס דער מלבי"ם שטעלט אַוועק: די צרה פון די דריי יאָר טריקעניש, ווען עס זענען נישט געפאַלן קיין רעגנס, דער תענית און דער ווידוי וואָס מען האָט דעמאָלט געטאָן, און די ישועה וואָס איז געקומען גלייך דערנאָך. פון דאַנען גייט דוד המלך ווייטער און לערנט אונדז גרויסע יסודות אין עבודת ה': דער כוח פונעם ווידוי, די הודאה אויפן גוטן וואָס מיר זעען נישט, די הנהגה פונעם מענטש מיטן פערד און רייטער אין זיך, און דער בטחון אין ה' וואָס מאַכט איבער יעדן ווייטיק אויף חסד.
דער ווידוי וואָס האָט געברענגט די ישועה
חַטָּאתִי אוֹדִיעֲךָ וַעֲוֺנִי לֹא־כִסִּיתִי אָמַרְתִּי אוֹדֶה עֲלֵי פְשָׁעַי לַיהֹוָה וְאַתָּה נָשָׂאתָ עֲוֺן חַטָּאתִי סֶלָה׃ (ה) - מיין חטא האָב איך דיר געלאָזט וויסן, און מיין עוון האָב איך נישט פאַרבאָרגן; איך האָב געזאָגט, איך וועל זיך מתוודה זיין אויף מיינע פשעים צום ה', און דו האָסט פאַרגעבן דעם עוון פון מיין חטא פאַר אייביק.
דער מלבי"ם ערקלערט: פונעם מאָמענט וואָס איך האָב מסכים געווען מודיע צו זיין מיין חטא, דאָס הייסט אַז איך בין שוין געווען גרייט זיך מתוודה צו זיין און נישט באַהאַלטן, און מיין עוון האָב איך נישט פאַרדעקט - איז גלייך געקומען די ישועה. "אמרתי אודה עלי פשעי לה'" - און אין יענעם רגע ממש "ואתה נשאת עוון חטאתי", און דער רעגן איז געפאַלן. דאָס איז אַ ראיה אַז דער ווידוי העלפט און דער ווידוי שטילט איין דעם כעס. און דאָס וואָרט "סלה", ווי דער שטייגער פונעם מלבי"ם, ווייזט אַז דאָ האָט זיך דער ענין געענדיקט, און פונעם דאָזיקן אָרט און ווייטער גייט דוד אַריבער צו רעדן פון אַן אַנדער ענין, וואָס איז פֿאַרבונדן מיטן ענין אָבער באַזונדער דערפון.
דער ספורנו טייטשט ווען גענוי דאָס איז געווען: תיכף ווען דוד האָט געזאָגט צו נתן הנביא "חטאתי". נישט ווי שאול, וואָס האָט געפּרוּווט אָנלייגן די שולד אויפן פאָלק און זיך פאַרענטפערן "והבאנו את זה לזבוח לה' אלוקיך" - נאָר דוד האָט גלייך געזאָגט "חטאתי", און דער נביא האָט אים באַלד געענטפערט "גם ה' העביר חטאתך לא תמות". אין יענעם מעמד ממש האָט דער אויבערשטער פאַרגעבן דעם עוון פון זיין חטא.
"אודה עלי פשעי" - און דו וועסט פאַרגעבן דאָס גרינגערע
נאָך אַ פשט אינעם פסוק: "אמרתי אודה עלי פשעי לה'" - איך האָב געזאָגט אין מיין האַרץ אַז איך טו זיך מתוודה זיין אויף די פשעים, וואָס דאָס איז דער מרד, די שווערסטע פון אַלע. "ואתה נשאת עוון חטאתי סלה" - און איך פאַרלאָז זיך אויף דיר אַז דו וועסט נושא זיין די עוונות און די חטאים, וואָס זיי זענען גרינגער פונעם פשע. דאָס הייסט: איך האָב כוח צו טאָן און תשובה טאָן אויף די שווערע זאַכן וואָס איך האָב געטאָן, און אויף די גרינגערע זאַכן בין איך בטוח אַז דער רבונו של עולם וועט מיר שוין מוחל זיין.
בדרך צחות ברענגט דער בעל "מעם לועז" דעם דין פון "קים ליה בדרבה מיניה": ווער עס איז נתחייב געוואָרן צוויי עונשים ווערט געמשפּט אויפן שווערסטן פון זיי, און מיט דעם ווערט ער פטור פונעם גרינגערן. כאָטש אין דיני שמים איז נישט אַזוי, אָבער בדרך רמז קען מען זאָגן: וויבאַלד איך בין זיך מתוודה אויף די שווערע פשעים, ממילא זאָלסטו מיר שוין נושא זיין סיי דעם עוון און סיי די גרינגערע חטאים. "קים ליה בדרבה מיניה" באַטייט: מען שטעלט אים אויפן גרעסערן פון די צוויי.
איבער דעם ענין ווערט דערציילט: דער חזון איש האָט אַמאָל פאַרהערט אין ישיבת תפארת ציון, און האָט געפרעגט איינעם פון די תלמידים וואָס עס באַטייט "קים ליה בדרבה מיניה". יענער בחור איז נישט געווען פון די גרויסע מתמידים, ער האָט געטראַכט אַ פּאָר סעקונדעס און געזאָגט: דאָס מיינט אַז ווען אַ גרויסער מענטש קומט אַריין דאַרף מען אויפשטיין פאַר אים - "קים ליה", שטיין, "בדרבה מיניה", פאַר דעם וואָס איז גרעסער פון אים. מען דערציילט אַז דער חזון איש האָט געשמייכלט און געזאָגט פאַרן מלמד: לערנען האָט ער נישט געלערנט, אָבער מען זעט אַז ער איז אַ גרויסער פיקח. דאָס הייסט, אויפצוקומען אין איין רגע מיט אַן אייגענעם טייטש אויף אַ מאמר חז"ל - צו דעם דאַרף מען האָבן אַ כישרון.
"לעת מצוא" - דער פלייץ וואָס האָט געראַטעוועט
עַל־זֹאת יִתְפַּלֵּל כׇּל־חָסִיד אֵלֶיךָ לְעֵת מְצֹא רַק לְשֵׁטֶף מַיִם רַבִּים אֵלָיו לֹא יַגִּיעוּ׃ (ו) - אויף דעם זאָל זיך יעדער חסיד בעטן צו דיר אין אַ צייט ווען מען געפינט דיר, נאָר צום פלייץ פון פיל וואַסערן זאָלן צו אים נישט דערגרייכן.
דער מלבי"ם שטעלט דעם פסוק אַוועק אויפֿן רעגן וואָס איז געפֿאַלן, וואָס איז געווען אַ פֿלייץ פֿון פֿיל וואַסער און אַ רעגן פֿון ברכה פֿאַר כּלל ישראל. געוויינטלעך, "לעת מצוא" - אין דער צײַט ווען סע געפֿינען זיך פֿיל רייסיקע וואַסערן - דאַוונט דער חסיד אַז די וואַסערן זאָלן צו אים נישט דערגרייכן, ווײַל די וואַסערן שווענקען דאָך אַלץ אונטער. אָבער דאָ איז די זאַך געווען פֿאַרקערט.
אַתָּה סֵתֶר לִי מִצַּר תִּצְּרֵנִי רׇנֵּי פַלֵּט תְּסוֹבְבֵנִי סֶלָה׃ (ז) - דו ביסט אַ באַהעלטעניש פֿאַר מיר, פֿונעם דרוקער [שׂונא] וועסטו מיך היטן, מיט געזאַנגען פֿון רעטונג וועסטו מיך אַרומרינגלען שטענדיק.
זאָגט דער מלבי"ם: דאָ אדרבה, דורכן פֿלייץ אַליין איז געקומען די ישועה, און דערפֿאַר דאַרף דער חסיד נישט דאַוונען אַז דער פֿלייץ זאָל צו אים נישט דערגרייכן, ווײַל דער פֿלייץ איז דאָך געווען גוט פֿאַר אים. דורכן פֿלייץ "מצר תצרני" - האָסטו מיך געהיט פֿונעם שׂונא און פֿײַנט, ווי מיר האָבן פֿריִער געזען, אַז דער רעגן-פֿלייץ האָט אָפּגעהאַלטן די שׂונאים פֿון קומען און צו מיר דערגרייכן. און דורך דעם "רני פלט תסובבני" - כּבֿיכול ס'האָט מיך אַרומגערינגלט אַ גאַנצער מחנה פֿון זינגער וואָס פֿרייען זיך אויף דער פליטה און דער ישועה פֿונעם שׂונא. דאָס וואַסער האָט מיך אַרומגערינגלט כּדי מיך צו ראַטעווען פֿון יעדן צר, און דאָ איז דאָך דאָ רינה און שמחה אויף דעם וואָס איך בין אַנטלאָפֿן פֿון די שׂונאים, ווײַל ווען זיי האָבן געזען אַזאַ גרויסן רעגן און פֿלייץ זענען זיי נישט אַרויסגעגאַנגען מיך צו שעדיקן.
רש"י טײַטשט אויף אַן אַנדער וועג: "לעת מצוא" - ווען דו ביסט בנמצא אנצונעמען זײַן תּפֿילה, אין דער צײַט וואָס דער הקדוש ברוך הוא געפֿינט זיך אנצונעמען די תּפֿילה. און טאַקע סע זענען פֿאַראַן מער מסוגל'דיקע צײַטן, ווי עס שטייט "דרשו ה' בהמצאו קראהו בהיותו קרוב", און חז"ל האָבן געדרשנט אַז דאָס זענען די עשרת ימי תשובה. און וואָס זאָל ער דאַוונען? "רק לשטף מים רבים אליו לא יגיעו" - און דער פֿלייץ פֿון פֿיל וואַסערן זענען די אומות העולם. די גוים זענען צוגעגליכן צום ים נגרש, זיי ווערן גערעכנט "כמר מדלי" און ווי אַ טראָפּן, און וואַסער דריקט אויס גשמיות. דערפֿאַר דאַוונט דער חסיד אַז דער פֿלייץ פֿון די אומות זאָל צו אים נישט דערגרייכן און אים נישט שאַטן. און אַזוי געפֿינען מיר אַז דוד האָט מתפּלל געווען: "נפלה נא ביד ה' כי רבים רחמיו וביד אדם אל אפולה" - דער פֿלייץ פֿון די אומות איז דער סאַמע געפֿערלעכסטער, ווײַל זיי שעדיקן אָן רחמנות; און אויב איך דאַרף שוין לײַדן אַ שאָדן, איז בעסער ס'זאָל קומען פֿון דער האַנט פֿון הקדוש ברוך הוא, און נישט פֿון דער האַנט פֿון אומות וואָס האָבן נישט קיין רחמנות.
דרשות פֿונעם מדרש אויף "לעת מצוא"
דער מדרש רבה דרשנט "לעת מצוא" אויף פֿיל ענינים וואָס בײַ זיי ווערט געזאָגט אַ לשון פֿון מציאה, און אויף זיי אַלע דאַוונט דער חסיד: "לעת מיצוי היום" - און מע קען טײַטשן מיצוי היום אויפֿן לעבן פֿונעם מענטש, און מע קען עס טײַטשן אויף דער צײַט פֿון דער נאַכט, ער זאָל נישט געשעדיקט ווערן בײַ נאַכט; "לעת מיצוי הדין" - אַז דער מענטש זאָל שוין הײַנט דאַוונען אַז דער הקדוש ברוך הוא זאָל מיט אים נישט אויספּינטלען דעם דין אויבן אין הימל; "לעת מיצוי הנפש" - דאָס איז די שעה פֿון דער פטירה; "לעת מיצוי החשבון" - ווען סע קומט די שטופֿע אָפּצוגעבן אַ דין וחשבון. און דער תנחומא זאָגט: לעת מצוא זו זקנה, דאָס איז די עלטער. און אויף יעדן פֿון זיי ברענגט דער מדרש אַ ראיה פֿון אַ פסוק וווּ סע שטייט אַ לשון פֿון מציאה.
און דער מדרש זאָגט: אַ מענטש דאַרף דאַוונען אויף זײַן עלטער, אַז זיינע אויגן זאָלן זען, זײַן מויל זאָל עסן, און זיינע פֿיס זאָלן גיין. און פֿאַרוואָס דאַרף מען דאָס אונטערשטרײַכן? ווײַל אַלץ וואָס מיר האָבן ממילא פֿילן מיר נישט קיין געברויך צו דאַנקען דערויף, און סע זעט אונדז אויס ווי אַ זעלבסטפֿאַרשטענדלעכע זאַך. קומט דער מדרש און זאָגט: ניין, דאַוון דערויף! הײַנט עסטו אָן שוועריקייטן פֿון אַפּעטיט, און אפֿשר גאָר פֿאַרקערט, ס'איז פֿאַראַן איבערגענוג - אָבער סע קען קומען אַ שטופֿע ווען אַ מענטש ווערט מער און מער אײַנגעשרומפּן און ס'איז אים שלעכט, ער האָט נישט קיין אַפּעטיט און עסט נישט. סע קען זײַן אַ מצב וואָס אַ מענטש קען נישט גיין אויף די פֿיס און דאַרף צוקומען צו אַ רעדערשטול, און סע קען זײַן אַ מצב וואָס דאָס ליכט פֿון די אויגן איז פֿינצטער געוואָרן. השם יצילנו - און אויף דעם אַלעס דאַרף מען דאַוונען שוין פֿון איצט אָן, אַז ווען מיר וועלן דערגרייכן צו דער עלטער זאָלן אונדזערע אויגן זען, אונדזער מויל זאָל עסן, און אונדזערע פֿיס זאָלן גיין.
"לעת מצוא זו אשה"
חז"ל דרשנען אַ באַקאַנטע דרשה: "לעת מצוא" זו אשה, ווי סע שטייט "מצא אשה מצא טוב". יעדער חסיד דאַוונט אַז ער זאָל זוכה זײַן אין דער צײַט פֿון געפֿינען צו אַ גוטער פֿרוי, ווײַל אויב נישט, רחמנא ליצלן, קען די פֿרוי אַליין זײַן אַ "שטף מים רבים" וואָס מע דאַרף דאַוונען ס'זאָל נישט דערגרייכן צו אים.
און מע קען פֿאַרטײַטשן "שטף מים רבים" מיט צוויי באַדײַטן. איינס: ווען ער געפֿינט אַ כּשר'ע פֿרוי, דורך איר "שטף מים רבים אליו לא יגיעו" - די תאוות וועלן אים נישט פֿאַרפֿלייצן, ווײַל זײַן ווײַב היט אים אָפּ פֿונעם חטא, ווי מיר האָבן דערמאָנט אין אָנהייב קאַפּיטל. און צווייטנס: שלמה המלך האָט צוגעגליכן אַ שלעכטע פֿרוי צו אַ "דלף טורד ביום סגריר". ווי אַ מענטש וואָס זיצט אין שטוב און אַ דלף טריפֿט אים אויפֿן דאַך טיק-טיק-טיק אָן אַן אויפֿהער - מע קען דאָך אַראָפּ פֿונעם זינען! ס'איז אַפֿילו פֿאַראַן אַ כינעזישע פּײַניקונג, וואָס מע גאָלט אַ מענטשן דעם קאָפּ און מע הענגט העכער אים אַן עמער וואָס טריפֿט אויף אים טראָפּן נאָך טראָפּן, און דאָס פֿירט אים אַרויס פֿונעם שׂכל. דערפֿאַר האָט שלמה געזאָגט: "טוב לשבת על פנת גג מאשת מדנים" - בעסער פֿאַרן מענטש ער זאָל זיך בויען אַ ווינקל אויפֿן דאַך און דאָרט זיצן. און אויף דעם דאַוונט דער חסיד "לעת מצוא", אַז אַ פֿלייץ פֿון פֿיל וואַסערן זאָל צו אים נישט דערגרייכן.
און איך האָב געזען אין די הערות אויפֿן שו"ת "אפרקסתא דעניא" אַ שיינעם ביאור: פֿאַרוואָס שטייט "לעת מצוא" און נישט סתּם "מצוא"? מע וואָלט געקענט זאָגן אַז מע דאַרף געפֿינען די פֿרוי אין דער פּאַסיקער צײַט - ווײַל אויב דו האָסט געפֿונען די בעסטע פֿרוי ווען דו ביסט אַלט פֿערציק יאָר און זי איז נײַן און דרײַסיק, איז דאָס נישט ממש "לעת מצוא"; ס'איז פּאַסיק צו זײַן אין דער צײַט ווען מע איז יונג און דאָס גאַנצע לעבן שטייט פֿאַר זיך. אָבער ער טײַטשט אַנדערש: אַ מענטש דאַרף קובע זײַן עתים לתורה, און "עת" מיינט די צײַט וואָס אַ מענטש שטעלט אַוועק פֿאַר תורה. און ווען איינער וויל חתונה האָבן, דאַרף איינער פֿון די וויכטיקסטע יסודות זײַן אַז זי זאָל אים ערמעגלעכן צו לערנען תורה, זי זאָל אים שיקן אין בית המדרש און זיך אָפּגעבן מיט אַלץ וואָס פֿעלט אויס כּדי ער זאָל קענען עוסק זײַן בתורה. און דאָס איז "לעת מצוא" - ער זאָל געפֿינען די "עת" [די צײַט צום לערנען] דורך דער פֿרוי. און דאָס איז "מצא אשה מצא טוב", און אין טוב אלא תורה. ווײַל סע קען זײַן אַז ער געפֿינט אַ פֿרוי און זאָגט: זי איז וווּנדערבאַר, אָבער איך האָב נישט קיין צײַט צו לערנען; דעם גאַנצן טאָג "איך דאַרף דיך", גיי קויף אײַן, טו דאָס, פּאַס אויף אויף די קינדער - און דאָס איז נישט קיין "טוב".
מע דערציילט אויף איינעם פֿון די גדולי ישראל, דאַכט זיך רבי זושא, אַז אין זײַנע יונגע יאָרן נאָך דער חתונה פֿלעגט ער קומען אַהיים און געפֿינען אַז ס'איז נישטאָ קיין עסן, דאָס הויז איז נישט מסודר און די וועש איז נישט געוואַשן. האָט ער געפֿרעגט: וואָס איז געשען? און ער זעט ווי זײַן ווײַב זיצט מיטן ספר תהילים. האָט זי אים געזאָגט: איך האָב נישט געהאַט קיין צײַט; איך בין אויפֿגעשטאַנען אין דער פֿרי, געדאַוונט שחרית, דערנאָך מעמדות, דערנאָך שיר השירים, דערנאָך צאינה וראינה, דערנאָך דעם טעגלעכן תהלים. קומט אויס אַז לערנען האָט זי געלערנט אַ גאַנצן טאָג, אָבער דאָס הויז איז ווי מהפכת סדום ועמורה. האָט ער געזאָגט: איצט פֿאַרשטיי איך די דרשה פֿון חז"ל אויף "אעשה לו עזר כנגדו" - זכה עזרו, לא זכה כנגדו. דער פּשוטער פֿאַרשטאַנד איז אַז אַלץ וואָס דו טוסט וויל זי פֿאַרקערט, שטענדיק דערקעגן. אָבער מע קען טײַטשן: זכה - דו גייסט אין כולל און זי איז אין שטוב מסדר, רייניקט און גרייט צו אַלץ וואָס פֿעלט אויס. לא זכה - כנגדו ממש: דו זיצט און לערנסט, לערנט זי אויך; דו דאַוונסט, דאַוונט זי אויך. און דאָס הייסט "לא זכה", ווײַל איך דאַרף דאָך אַז דו זאָלסט צוזאַמעננעמען די שטוב זי זאָל זײַן מסודר, און דורך דעם וועל איך קענען עוסק זײַן בתורה.
די הודאה אויף וואָס עס איז נישט געשען
דער אלשיך הקדוש טייטשט אויף "אַתָּה סֵתֶר לִי מִצַּר תִּצְּרֵנִי" אַ וואונדערבאַרן ביאור. עס זענען פאַראַן מענטשן וואָס לויבן נישט דעם אויבערשטן נאָר ווען עס קומט אויף זיי אַ צרה און זיי ווערן געראַטעוועט דערפון: דעמאָלט דאַנקען זיי, מאַכן אַ סעודת הודיה און זאָגן - אָט, עס איז כּמעט געווען אַן אסון און דער הקדוש ברוך הוא האָט מיך געראַטעוועט. למשל, אויב אַ מענטש גייט אין אַ ווייט לאַנד און עס קומען אויף אים רויבער אָנגעגאַרטלט מיט שווערד און שפּיז און ער ווערט געראַטעוועט פון זייער שווערד, וועט ער דאַנקען דעם אויבערשטן און אָנפילן זיין מויל מיט זיין לויב. אָבער ווען ער גייט אויפ'ן וועג און יענעם טאָג האָט אים נישט באַגעגנט קיין רויבער, קיין שטן און קיין פגע רע, און אַלץ איז געגאַנגען כּשורה - זאָגט מען אים: גיב אַ דאַנק דעם אויבערשטן. ענטפערט ער: אַ דאַנק? פאַרוואָס? איך האָב דאָך שוין פאַר אַ חודש באַדאַנקט, דעמאָלט זענען געווען רויבער אויפ'ן וועג און כּפשׂע איז געווען צווישן מיר און דעם טויט; אָבער הײַנט איז דער וועג געווען גלאַט, אַלץ איז געפאָרן רואיג און עס איז נישט געווען קיין שום פּראָבלעם.
און דער שׂכל זאָגט פאַרקערט: דווקא דאָ דאַרפסטו דאַנקען טאָפּלט. ווייל דאָס פריִערדיגע מאָל ביסטו אָנגעקומען צו אַ סכנה און ביסט געווען ווי אַ טריט פונעם טויט און ערשט צום סוף געראַטעוועט געוואָרן, בעת הײַנט ביסטו גאָרנישט געווען אין קיין מצב פון סכנה, אַלץ איז געגאַנגען ווי געהעריג און אפילו קיין דראָונג אויף דיין לעבן איז נישט געווען - ווייל דער הקדוש ברוך הוא האָט דערווייטערט די שׂונאים שוין פון פריִער און האָט געזאָרגט אַז מלכתחילה זאָלן זיי נישט קומען.
און אויף דעם זאָגן מיר "הַלְלוּ אֶת ה' כָּל גּוֹיִם שַׁבְּחוּהוּ כָּל הָאֻמִּים... כִּי גָבַר עָלֵינוּ חַסְדּוֹ". און יעדער פרעגט: די גוים זאָלן אים לויבן? און אויף וואָס זאָלן זיי אים לויבן - אַז זיין חסד איז גובר אויף ישראל? נאָר דער פשט איז וואונדערבאַר: עס זענען דאָ אַ סך אומגליקן און צרות וואָס מיר ווייסן בכלל נישט דערפון. וואָס איז געווען אינעם פּלאַן, וואָס פאַראַ מחשבות זיי האָבן געהאַט, וואָס פאַראַ שלעכטע פּלענער זענען כּמעט אויסגעפירט געוואָרן - מיר האָבן נישט קיין אַנונג. עס זענען דאָ זאַכן וואָס דער שב"כ באַווייזט אויפצודעקן, און אויך דאָס איז חסדי ה', ווייל אויב דער אויבערשטער וויל נישט - ה' ירחם - זענען דאָ אָנפאַלן, צרות און אומגליקן, און ווען דער אויבערשטער וויל גיט ער זיי אין דער האַנט אויפצודעקן אַן אונטערנעמונג. אָבער וויפיל פאַלן זענען געווען וואָס דער שב"כ האָט גאָרנישט אויפגעדעקט, און פונדעסטוועגן איז די זאַך נישט צושטאַנד געקומען? אַלע מינים "פּאַנטשערס" וואָס האָבן זיי פּאַסירט, אַ באָמבע וואָס האָט אויפגעריסן אין זייערע אייגענע הענט - און דו ווייסט גאָרנישט דערפון. ווער ווייסט? נאָר ער אַליין. און דאָס איז וואָס דער גוי וועט לויבן, ווייל נאָר ער ווייסט וואָס פאַראַ פּלענער ער האָט געוואָלט אויספירן און ווי אַזוי צום סוף האָט אונדז דער אויבערשטער געראַטעוועט.
קומט אויס, אַז אויף דעם וואָס אַלץ איז געגאַנגען גלאַט און מלכתחילה איז קיין צרה נישט געווען, דאַרף אַ מענטש דאַנקען פיל מער ווי אויף דעם וואָס ער איז אַריינגעפאַלן אין אַ צרה און אַרויסגעקראָכן דערפון. אַמאָל איז אַ ייִד פון בערך פערציג יאָר געקומען צו אַ רב פרעגן אַ שאלה: כּבוד הרב, חסדי ה' עס איז מיר געבוירן געוואָרן אַ טאָכטער, און מען זאָגט מיר אַז מען דאַרף מאַכן אַ קידוש. ביי אַשכנזים פירט מען זיך אַז ביי דער געבורט פון אַ טאָכטער מאַכט מען אַ קידוש שבת צופרי, מיט קוגל, אַלץ ווי דער מנהג. האָט דער רב געפרעגט: און וואָס איז די שאלה? האָט ער געזאָגט: דאָס איז שוין דאָס אַכטע קינד, און דאָס איז דאָך נישט קיין פולע חובה אפילו לויט מנהג אשכנז; ווער עס האָט געמאַכט - האָט געמאַכט ביים ערשטן, מיט התלהבות. האָט אים דער רב געזאָגט: איך וויל דיר פרעגן אַ שאלה. אויב די דאָזיגע טאָכטער וואָלט דיר געבוירן געוואָרן יעצט, ביי די פערציג יאָר, און זי איז די ערשטע - וואָלסטו געמאַכט אַ קידוש? האָט ער געענטפערט: וואָס איז די שאלה, אַ מענטש וואַרט צוואַנציג יאָר אויף אַ קינד, זיכער וואָלט איך געמאַכט, און נישט אין שול נאָר אין אַ זאַל. האָט דער רב געזאָגט: אויב אַזוי, אַ קל וחומר. אויב דער הקדוש ברוך הוא האָט דיר שוין געגעבן זיבן און אַלץ איז געגאַנגען רואיג און גלאַט און דו האָסט זוכה געווען צו אַ שטוב פול מיט קינדער - איז דאָך אַל אחת כמה וכמה אַז דו דאַרפסט דאַנקען? אויב אויפ'ן ערשטן וואָלסטו געדאַנקט, צי דען אויפ'ן אַכטן זעסטו שוין נישט קיין נויט צו דאַנקען? אַדרבה, פיל מער, ווייל ביז אַהער האָט מיר דער אויבערשטער געגעבן אַ שטוב פול מיט קינדער, און אַלץ איז אַריבער בשלום אָן באַהאַנדלונגען און אָן מכשולים.
און דאָס איז וואָס דער אלשיך זאָגט: אַל אחת כמה וכמה דאַרף מען דאַנקען ווען מען איז געגאַנגען אויפ'ן וועג און גאָרנישט איז נישט געשען. און אויף דעם שטייט "לְעֹשֵׂה נִפְלָאוֹת גְּדֹלוֹת לְבַדּוֹ", און חז"ל האָבן געדרשנט אַז אין בעל הנס מכיר בניסו - ווי די דאָזיגע ביישפּילן וואָס בלויז דער שׂונא ווייסט וואָס ער האָט געפּלאַנט. ווער האָט געטאָן די דאָזיגע וואונדער? דער אויבערשטער אַליין, און דו וועסט קיינמאָל נישט וויסן פון זיי, און דער געראַטעוועטער וועט גאָרנישט וויסן פון זיי. און דערפאַר קומט דוד און זאָגט: רבונו של עולם, "אַתָּה סֵתֶר לִי" - עס איז פאַרהוילן פון מיר, איך זע נישט דעם וואָס טוט מיר שלעכטס, און דערפאַר בעט איך דיך "תִּצְּרֵנִי", פון דעם צווייטן סאָרט: זאָלסט מיך היטן פונעם שׂונא, ער זאָל גאָרנישט דערגרייכן צו מיר און איך זאָל אים בכלל נישט זען. און אויב דו וועסט זאָגן: דאָס איז דאָך ערגער, ווייל ווען מען זעט נישט דעם שׂונא און מען ווערט נישט בפועל געראַטעוועט, וועט מען נישט פילן קיין נויט צו דאַנקען - אויף דעם ענטפערט דוד: איך דאַרף זיך נישט זאָרגן, ווייל איך וועל אָפּגעבן דאַנקען צום אויבערשטן, "רָנֵּי פַלֵּט תְּסוֹבְבֵנִי סֶלָה", איך וועל זינגען לויב ווי כאילו דו האָסט מיך אַרויסגעראַטעוועט פון אַ ממשות'דיגן שׂונא. איך וועל דיר דאַנקען, רבונו של עולם, כאילו איך האָב זיך געשלָאָגן מיטן שׂונא און בין געראַטעוועט געוואָרן. דערפאַר האָב איך ענדערש "מִצַּר תִּצְּרֵנִי", אַז איך זאָל בכלל נישט זען דעם שׂונא און גאָרנישט וויסן אַז עס איז געווען אַ סכנה, און פונדעסטוועגן וועל איך זינגען לויב כאילו דו האָסט מיך געראַטעוועט פון אַ צרה וואָס איז בפועל געווען.
און לויט דעם יסוד קען מען אויך זאָגן ביי די נסיונות פונעם יצר הרע. אַמאָל האָט אַ מענטש אַ נסיון און אַ געראַנגל און ער שטאַרק זיך איבער, און אַמאָל ראַטעוועט אים דער הקדוש ברוך הוא פון פריִער פונעם נסיון און ברענגט אים גאָרנישט צו אַ געראַנגל. זאָגט דוד: איך האָב ענדערש דעם דאָזיגן וועג, אַז דו זאָלסט מיך נישט ברענגען לידי נסיון, ווי מיר דאַוונען יעדן טאָג "וְאַל תְּבִיאֵנוּ לִידֵי נִסָּיוֹן וְלֹא לִידֵי בִזָּיוֹן" - און איך וועל דיר דאַנקען כאילו דו האָסט מיך געברענגט צו אַ נסיון און איך האָב מצליח געווען זיך צו ראַטעווען דערפון. און עס קומט אויס אַז דער פּסוק טײַטשט זיך סיי אויפ'ן גשמיות'דיגן שׂונא און סיי אויפ'ן רוחניות'דיגן שׂונא, וואָס דאָס איז דער יצר הרע.
בעסער השׂכּלה ווי ייסורים
אַשְׂכִּילְךָ וְאוֹרְךָ בְּדֶרֶךְ־זוּ תֵלֵךְ אִיעֲצָה עָלֶיךָ עֵינִי׃ (ח) - איך וועל דיר געבן שׂכל און דיר ווייזן דעם וועג אין וועלכן דו זאָלסט גיין, איך וועל דיר געבן אַן עצה מיט מיין אויג.
לויט'ן מהלך פונעם מלבי"ם, אַז די גאַנצע פרשה דאָ רעדט וועגן דעם וואָס זיי האָבן פאַרשטאַנען אַז זיי האָבן קאַליע געמאַכט און האָבן באַהאַלטן זייערע חטאים און דערנאָך האָבן זיי תשובה געטאָן, זאָגט דוד: אויב אַזוי, איז פיל בעסער אַז אַ מענטש זאָל נישט וואַרטן מיט תשובה ביז דער אויבערשטער וועט אים שלאָגן. דאַרף מען דען דריי יאָר הונגער כּדי זיך אויפצוכאַפּן? ענדערש זאָל דער מענטש זיך דערוועקן פריִער, און זאָל נישט זײַן ווי אַ פערד און אַן אייזל וואָס פאַרקריכן פונעם וועג, וואָס פאַרשטייען נישט אַז זיי האָבן פאַרקראָכן נאָר נאָך עטלעכע גוטע קלעפּ, און ערשט דעמאָלט גלייכן זיי אויס זייער וועג. בעסער איז "אַשְׂכִּילְךָ וְאוֹרְךָ בְּדֶרֶךְ זוּ תֵלֵךְ" - אַז דער אויבערשטער זאָל אונדז פירן אויפ'ן וועג פון שׂכל און פאַרשטאַנד צו וויסן וואָס איז דער ריכטיגער וועג, און נישט דורך קלעפּ, אַז מיר זאָלן בלאָנדזשען פונעם וועג און דאַרפן קומען צו ייסורים כּדי מיר זאָלן פאַרשטיין אַז אונדזער וועג איז אַ פאַלשער.
און אינעם טײַטש פון "אִיעֲצָה עָלֶיךָ עֵינִי" זענען פאַראַן צוויי פירושים. דער מלבי"ם, און אַזוי אויך רש"י, טייטשן מלשון ווינקען מיט'ן אויג: ווי אַ מענטש וואָס פאַרמאַכט אַ ביסל דאָס אויג צו רעמזן פאַר זיין חבר. דאָס הייסט, עס איז מיר גענוג אַז דער אויבערשטער זאָל מיך מעורר זיין בלויז מיט אַ ווינק מיט'ן אויג, אָן דעם וואָס איך זאָל דאַרפן כאַפּן קלעפּ כּדי זיך אויפצוכאַפּן. דער רד"ק ווידערטייטשט מלשון עצה: איך גיב דיר אַן עצה פון דעם וואָס איך האָב געזען מיט מײַנע אייגענע אויגן. און ווער רעדט? דוד המלך. און עס שטייט דאָך אַז דוד האָט נישט געזינדיגט נאָר כּדי צו ווייזן דעם וועג פאַר בעלי תשובה, און דערפאַר זאָגט ער: איך קען דיר געבן אַן עצה פון מיין אייגענער דערפאַרונג, אַז ווען אַ מענטש מאַכט קאַליע און טוט תשובה מוחל אים דער אויבערשטער - נעם אָן פון מיר די דאָזיגע עצה.
זייט נישט ווי אַ פערד און ווי אַ מוילאייזל
אַל־תִּהְיוּ כְּסוּס כְּפֶרֶד אֵין הָבִין בְּמֶתֶג־וָרֶסֶן עֶדְיוֹ לִבְלוֹם בַּל קְרֹב אֵלֶיךָ׃ (ט) - זייט נישט ווי א פערד, ווי א מוילאייזל וואס פארמאגט נישט קיין פארשטאנד, וואס מיט א צאם און א צויג-רימען דארף מען זיין צירונג איינצוהאלטן, כדי ער זאל זיך נישט דערנענטערן צו דיר.
דער אבן עזרא טייטשט: זייט נישט ווי א פערד וואס נויטיגט זיך אין א מתג און א רסן, וואס דאס זענען די כלים פונעם פערד וואס מען בינדט צו צו זיין קאפ אים צוריקצוהאלטן ער זאל נישט יאגן פאראויס. און "עדיו", לויט זיין ביאור, זענען זיינע באקן. און טייל מפרשים טייטשן "עדיו" - זיין מויל; טייל טייטשן מלשון עדי, א צירונג; און טייל טייטשן מלשון אראפנעמען און אפרוקן, אזוי ווי "לא תעדה מיניה", "מעדה בגד" וואס מיינט אראפנעמען דאס קלייד. און מיר וועלן יעצט זען די פירושים.
דער אבן עזרא לייגט צו: "בל קרוב אליך" - מען דארף איינהאלטן דעם פערד כדי ער זאל זיך נישט דערנענטערן צו דיר און דיר שעדיגן. און אין א צווייטן ביאור: "בל קרוב אליך" איז א ווארענונג פארן מענטש, אז די דאזיגע מדה זאל נישט זיין אין דיר און דער ענין זאל זיך נישט דערנענטערן צו דיר - אז דו זאלסט זיך נישט פירן ווי א פערד.
דער רד"ק טייטשט: זייט נישט ווי א בהמה, ווייל א בהמה ווייסט נישט צי זי טוט שלעכטס צי זי טוט גוטס, וויבאלד זי פארמאגט נישט קיין שכל, און דערפאר מוז מען איר צוימען מיט א מתג און א רסן כדי זי זאל זיך נישט דערנענטערן צו דיר צו בייסן. און וויבאלד זי האט נישט קיין תבונה, קען מען איר נישט מוסר'ן מיט ווערטער און מען קען איר נישט מוכיח זיין. אבער איר זאלט נישט זיין אזוי, נאר ווען מען רעדט צו אייך, נעמט אן דעם מוסר און קערט זיך אפ פון אייער שלעכטן וועג. און פארוואס דווקא א סוס און א פרד? ווייל זיי זענען בעלי חיים וואס מען קען איבער זיי הערשן, מען רייט אויף זיי און מען פירט זיי אויפן גראדן וועג. און זע נאר: זיי דארפן אז מען זאל הערשן איבער זיי פון אינדרויסן כדי זיי אפצושטעלן און פארמיידן א היזק, בעת וואס דו פארמאגסט א כח פון שליטה מצד זיך אליין, און דו ביסט בכוח זיך איינצוהאלטן אן דעם וואס א פרעמדער כח זאל דיך צוימען.
אויך דער מלבי"ם גייט אויף דעם וועג: זייט נישט ווי א פערד און ווי א מוילאייזל, וואס כדי זיי צו ווייזן דעם וועג דארף מען א מתג און א רסן. דער מתג און רסן זענען געבינדן פון ביידע זייטן פונעם פערד'ס קאפ און באהאפטן צו זיין מויל; ציט דער רייטער דעם רעכטן רימען - נייגט זיך דער פערד רעכטס, ציט ער דעם לינקן - נייגט ער זיך לינקס. דאס איז געווען דער קער-ראד פון אמאל. און "עדיו לבלום" - לויטן מלבי"ם איז דאס מלשון הסרה, אפקערן: כדי דער פערד זאל זיך נישט אפקערן פונעם וועג, דארף מען אים איינהאלטן מיט א מתג און רסן, און אזוי אויך אים איינצוצוימען "בל קרוב אליך", ער זאל זיך נישט דערנענטערן צו דיר דיר צו שעדיגן. אבער דו - פאר דיר איז גענוג א ווינק מיטן אויג, "איעצה עליך עיני", "אשכילך ואורך", עס איז דיר גענוג די השכלה פונעם שכל, און דו דארפסט נישט קיין יסורים און נישט קיין מתג ורסן כדי מען זאל דיך אויסגלייכן.
דער פערד און דער רייטער אינעם מענטש
און דער מלבי"ם זאגט אז נישט אומזיסט איז געברענגט געווארן דווקא דער משל פונעם פערד, ווייל דער מענטש אליין איז א צונויפשטעל, ווי די קדמונים דרוקן זיך אויס, פון א פערד און א רייטער: דער גראבער, פארגליווערטער חלק אין אים איז דער בהמיות'דיגער חלק, דער פערד, און דער גייסטיגער חלק איז די נשמה. און מיר האבן שוין גערעדט אז אינעם קאנפליקט צווישן דעם פערד און דעם רייטער, האט דאס קריסטנטום "געשליכטעט" די פראבלעם מיטן הרג'ענען דעם פערד. זי שטעלט פעסט אז עס איז נישטא קיין מעגליכקייט צו לעבן בשלום ובשלווה, און דערפאר אויב דו ווילסט זיין אן עובד ה' - זאלסטו ווערן א נזיר, הייראט נישט קיין פרוי, ברענג נישט קיין קינדער, לעב אפגעזונדערט אין א מאנאסטיר און מיש זיך נישט אין קיין ענינים פון עולם הזה. און מיר אלע ווייסן ווי ווייט זיי האבן מצליח געווען מיטן הרג'ענען דעם פערד: פון איין זייט א מאנאסטיר פאר מענער, פון דער צווייטער זייט א מאנאסטיר פאר פרויען, און אינמיטן א בית יתומים, און קיינער ווייסט נישט פון וואנעט זיי זענען געקומען.
קומט אויס אז מען קען נישט הרג'ענען דעם פערד; דער פערד שפארט און בייסט. און וואס טוט די תורה? די תורה גיט פארן רייטער לייצעס. דער פערד יאגט, אבער לויטן ריכטונג וואס מיר פירן אים. די תורה זאגט נישט הייראט נישט קיין פרוי, נאר נעם אן אשה און לעב מיט איר בקדושה. זי זאגט נישט טו נישט קיין מסחר, נאר האנדל אין מסחר און פארמאג אפילו פארמעגנס - רבי איז דאך געווען א גרויסער בעל נכסים - אבי אלעס זאל זיין על פי שולחן ערוך, על פי ההלכה און לויט די גדרים. די תורה קומט נישט זאגן פארן מענטש ער זאל הרג'ענען דעם גוף. דו מוזט עסן. הרב אלישיב האט מעיד געווען אויף זיך אליין אז ער האט קיינמאל נישט פארפעלט קיין איין טאג נישט די סעודה אין איר צייט און נישט דאס שלאפן. א מתמיד איז נישט איינער וואס לערנט לאנגע שעה'ן אן קיין הפסקה, נאר א מענטש וועמענס צייטן זענען אויסגערעכנט און מסודר: זעכציג מינוט אין א שעה לערנט ער, זעכציג סעקונדן אין א מינוט לערנט ער, אבער ווען עס קומט די צייט פון עסן עסט ער, און ווען עס קומט די צייט פון שלאפן שלאפט ער. איז דען דווקא דורכן אויסלאזן מאלצייטן ווערט א מענטש א מתמיד? דער מתמיד פונעם דור האט מעיד געווען פאר אונז אז ער האט קיינמאל נישט איבערגעהיפט קיין מאלצייט, ווייל יעצט דארף מען עסן. דעם גוף קען מען נישט הרג'ענען, און ער דארף זיין חלק - נאר מען דארף אים געבן זיין חלק ווי אזוי די תורה באשטימט, ער זאל זיך נישט נאכשלעפן נאך תאוות. און אפילו ווען ער האט געגעסן, האט ער נישט געגעסן קיין סטעיקס נאר וואס מען דארף צו עסן; מען זאגט נישט אז עס איז דא אן עבירה אין עסן סטעיקס, נאר מען דארף פארשטיין אז דער גוף פאדערט זיינס און מען דארף אים געבן זיין קיום.
און דאס איז וואס דער פסוק זאגט אונז: ווען עס געפינען זיך אינעם מענטש די צוויי חלקים, פונעם פערד און פונעם רייטער, מוז דער רייטער - די נשמה - פירן דעם פערד, און דער גוף דארף האנדלען לויט אירע אנווייזונגען. און ווען דער פערד איז מורד אינעם רייטער און דער גוף ווערט געצויגן נאך די תאוות, דארף די נשמה אים איינצוימען מיט א מתג און רסן, אים אפשטעלן און נישט לאזן נאכגיין זיינע גלוסטינגען. און אמאל גיט מען א זעץ מיטן קאנטשיק אפצושטעלן דעם פערד, און אזוי פייניגט מען אויך דעם גוף, ווי עס שטייט "יסר בנך ויניחך". אויב שטעלסטו אפ די תאוות פונעם גוף - האסטו באקומען שליטה איבער אים; און אויב שטעלסטו אים נישט אפ, זאגט דאך די גמרא "אבר קטן יש בו באדם, משביעו רעב, מרעיבו שבע" - וואס מער מען גייט נאך די תאוות, אלס מער שלעפן זיי דיך. דו גיסט פארן פערד אביסל פרייהייט, און פלוצים שטעלט זיך ארויס אז דער פערד גיט דיר א געזונטן זעץ מיט די הינטערשטע פיס און ווערט דער בעל הבית, דו האסט פארלוירן די שליטה, און די זאך איז שוין מער נישט אין דיינע הענט. דערפאר זאל א מענטש נישט זיין ווי א פערד און ווי א מוילאייזל, און זאל נישט לאזן דעם פערד איבערנעמען די ממשלה, נאר ער אליין זאל הערשן איבערן פערד און רעגירן איבער אים.
און פון דא נעמט זיך אויך, אז אויב עס קומען יסורים, דארף דער מענטש פארשטיין אז זיי זענען צו זיין טובה: פונקט ווי די יסורים פונעם פערד זענען געמאכט כדי די נשמה זאל באקומען שליטה, אזוי אויך ווען דער אויבערשטער ברענגט יסורים - איז דאס אויפן גוף, און די כוונה איז אויפצוהויבן די נפש, אז דער רוחניות'דיגער חלק אינעם מענטש זאל זוכה זיין צו כפרת עוונות, ער זאל איינזען וויפיל דער גוף איז א פארגייענדיגע זאך און וויפיל מען טאר זיך נישט אריינלאזן אין די ענינים פון עולם הזה. דאס אלעס ברענגט דעם מענטש זיך מדבק צו זיין אין אים יתברך.
רבי חיים בן עטר ערקלערט: "אל תהיו כסוס כפרד" - ווייל דער פערד און דער מוילאייזל מיינען אז דער מתג און רסן זענען "עדיו", א צירונג. פארוואס האט מען מיר דאס אנגעטון? מסתמא האט דער בעל הבית געוואלט איך זאל אויסזען שיין, און האט מיר אנגעטון א צירונג. זאגט דער פסוק: א טעות. דער פערד איז א פערד, אבער דו זאלסט נישט זיין ווי א פערד; דו דארפסט פארשטיין אז דאס איז געמאכט צוריקצוהאלטן, ער זאל זיך נישט דערנענטערן צו שעדיגן. דאס הייסט, אלעס וואס דער אויבערשטער טוט מיטן מענטש אויף דער וועלט אים צוריקצוהאלטן פון די הנאות און פון די תאוות - איז געמאכט כדי דער מענטש זאל אויסגלייכן זיינע וועגן און זיינע מדות, און דער גוף זאל זיך נישט צעווילדעווען און טון וואס עס גלוסט זיך אים.
דער "תולדות יעקב יוסף" ברענגט דעם באקאנטן ביאור: "כפרד אין הבין" - זאגן די מקובלים אז דאס גייט אויף דעם וואס לערנט פשט, רמז און דרוש אן קיין סוד. די תורה פארמאגט דאך פרד"ס: פשט, רמז, דרוש, סוד. און דער וואס לערנט בלויז פשט, רמז און דרוש איז דאך א "פרד", און ער איז "אין הבין", ווייל ער פארשטייט נישט באמת די הנהגה פונעם אויבערשטן אויף דער וועלט, און בלויז דער וואס פארטיפט זיך אין תורת הסוד קען פארשטיין די פנימיות פון די זאכן. און איינער האט אמאל געזאגט בדרך צחות: דאס גאנצע ווארט איז דאך פרד"ס, פארוואס הייסן די ספרדישע אידן "ספרד" און נישט "פרדס"? נאר ווייל עס זענען דא פון זיי וואס הייבן אן מיט סוד נאך איידער זיי האבן געלערנט פשט, רמז און דרוש - תיכף הייבט ער דיר אן דערציילן וואס דער זוהר זאגט. און דו פרעגסט אים: גמרא האסטו געלערנט? ש"ס האסטו געענדיגט? משנה ברורה? הלכה קענסטו? און ער האלט שוין ביי סוד. דאס איז "ספרד": קודם סוד, און הערשט דערנאך פשט, רמז און דרוש.
רבים מכאובים לרשע
רַבִּים מַכְאוֹבִים לָרָשָׁע וְהַבּוֹטֵחַ בַּיהֹוָה חֶסֶד יְסוֹבְבֶנּוּ׃ (י) - פֿיל שמערצן זענען דאָ פֿאַר דעם רשע, אָבער דער וואָס האָט בטחון אין ה', וועט חסד אים אַרומרינגלען.
דער אבן עזרא ברענגט בשם רבי משה: אַ מענטש וואָס גייט נישט אויפֿן גלייכן וועג ווערט אָנגערופֿן אַ רשע, און דעריבער זענען זײַנע שמערצן פֿיל - ווײַל דער וואָס גייט אויף אַ קרומען, שטיינערדיקן וועג פֿאַלט, כאַפּט קלעפּ און ווערט געשעדיקט. און דאָס איז די ווירקלעכקייט. קוקט זיך צו: אויף דער וועלט דאַכט זיך אַז עס זענען דאָ מענטשן וואָס האָבן הנאה, פֿײַערן און לעבן זיך גוט, אָבער דאָס איז אַ גאָר קורצע שעה פֿון געלעגנהייט, צווישן צען און פֿופֿצן יאָר: פֿון עלטער פֿופֿצן אָדער זיבעצן יאָר ביז אין די דרײַסיקער יאָרן. נאָכדעם הייבט ער אָן צו פֿאַרשטיין אַז פֿון די אַלע הולטעוועראַציעס קומט גאָרנישט אַרויס, און ווען וועט ער חתונה האָבן און ווען וועט ער ברענגען קינדער? ער טוט אַ שידוך נאָענט צו די פֿערציק, הייבט אָן האָבן קינדער, און ווען ער ווערט זעכציק איז זײַן זון אַ בחור פֿון צוואַנציק יאָר, און ווען ער ווערט פֿינף און זעכציק הייבט דער זון ערשט אָן טראַכטן וועגן חתונה - און וווּ זענען אייניקלעך? ווען וועט ער זיי נאָך באַווײַזן צו זען? אָבער ווען אַ מענטש לעבט על פי תורה, כאָטש עס זעט אויס ווי ער צאַמט זיך אײַן, פֿירט זיך נישט אויף ווי ס'לאָזט זיך און טוט נישט וואָס ס'פֿאַרגלוסט זיך אים, אין דער צײַט וואָס יענער וועט אפֿשר זוכה זײַן צו איין אייניקל, פֿירט מען שוין דאָ חתונה די אייניקלעך, מען האָט אַ הויז פֿול מיט קינדער, ימים טובים, שמחות און אַ שיינע משפּחה, בשעת יענער זוכט נאָך זײַן שידוך. קומט אויס אַז ווער סע זוכט תענוגים אויף דער וועלט האָט קוים צען אָדער פֿופֿצן יאָר וווּ ער קען מיינען אַז ער האָט הנאה, אין אויסברוכן פֿון תאוות; אָבער דער וואָס קוקט אויפֿן גאַנצן לעבן זעט ווער סע האָט באמת הנאה דאָ. דער קדוש ברוך הוא לאָזט נישט אַז ס'זאָל זײַן שלעכט אויף דער וועלט פֿאַר דעם וואָס גייט אין זײַן וועג; פֿאַרקערט, די מציאות איז: דער וואָס גייט אין דרך ה' - זײַן שטוב איז פֿול מיט זין און טעכטער, ער באַקומט כבוד פֿון זײַנע קינדער און זיי שעצן אים ווי עס פּאַסט, נישט ווי איין אָדער צוויי קינדער וואָס באַציִען זיך צו אים ווי צו אַ באַנקאָמאַט, נאָר מיט דרך ארץ און פֿול מיט נחת. טאָ אויב אַזוי, דער רשע מיינט אַז ער וועט גיין אויף זײַן אייגענעם וועג און מצליח זײַן - אָבער באמת זענען "רבים מכאובים לרשע".
חידוש פֿונעם אבן עזרא איבער דאָקטוירים
דאָ זאָגט דער אבן עזרא אַ חידוש'דיקע זאַך, וואָס איז אַ גרויסער חידוש. עס איז באַקאַנט און מפורסם וואָס די תורה זאָגט "ורפא ירפא", מכאן שניתנה רשות לרופא לרפאות - פֿון דאַנען לערנט מען אַז עס איז געגעבן געוואָרן רשות פֿאַר אַ דאָקטער צו היילן; און עס איז אויך באַקאַנט וואָס דער רמב"ן זאָגט, אַז אַ מענטש וואָס איז באמת אַ ירא שמים דאַרף נישט קיין דאָקטוירים, און וואָס זוכן דאָקטוירים אין דער שטוב פֿון עושי רצון ה', און דערפֿאַר איז אסא המלך באַשטראָפֿט געוואָרן ווײַל אין זײַן קרענק האָט ער נישט געזוכט די הילף פֿון ה' נאָר פֿון דאָקטוירים. און דער אבן עזרא דאָ איז מחדש, אַז דאָס וואָס מען האָט געגעבן רשות פֿאַר אַ דאָקטער צו היילן איז בלויז געזאָגט געוואָרן ווען אַ מענטש האָט געליטן אַ שאָדן פֿון אַ מענטש, אָבער אויב דער היזק איז געקומען פֿון ה' - האָט ער נישט קיין רשות זיך צו היילן און ער זאָל נישט גיין צו קיין דאָקטוירים. דאָס הייסט, אַז ווער ס'האָט אַ קראַנקהייט אָדער אַ געזונט-פּראָבלעם, און נישט אַז עמעצער האָט אים געשלאָגן, לויטן אבן עזרא טאָר ער נישט זוכן הילף בײַ דאָקטוירים.
און די זאַך איז אינטערעסאַנט, ווײַל אין זײַן פּירוש אויף דער תורה האָט דער אבן עזרא געשריבן אַן אַנדער חילוק: דאָרט מאַכט ער אַן אונטערשייד צווישן אַן אויסערלעכן היזק און אַן אינערלעכן היזק - ווער ס'איז געשלאָגן געוואָרן אויף דער האַנט און זי האָט זיך געבראָכן, דאָס איז אַן אויסערלעכער שאָדן, זאָל ער גיין צו דאָקטוירים; אָבער ווער ס'האָט אַן אינערלעכן היזק, ווי בויכשמערצן און ענלעכס, זאָל נישט גיין צו דאָקטוירים נאָר ערלעדיקן די זאַך מיטן קדוש ברוך הוא. אָבער מיר זאָלן וויסן אַז להלכה איז נישט ווי דער אבן עזרא, נאָר כּמעט אַלע ראשונים האַלטן אַז "ורפא ירפא", אַז עס איז געגעבן געוואָרן רשות פֿאַר אַ דאָקטער צו היילן, גייט אָן אין אַלע פֿאַלן: סײַ בײַ אַן אינערלעכן היזק און סײַ בײַ אַן אויסערלעכן, סײַ דורך אַ מענטש און סײַ פֿונעם קדוש ברוך הוא. אין יעדן פֿאַל מוז דער מענטש גיין און טאָן וואָס מען קען פֿאַר זײַן רפואה, און אויב ער טוט דאָס נישט - הייסט עס "אך את דמכם לנפשותיכם אדרוש", ער איז ווי אַ מתאבד און מען וועט אים משפּטן אויף דעם אין הימל.
דער חסיד וואָס האָט געדאַנקט פֿאַר דעם קלאַפּ אין פֿוס
דער של"ה הקדוש טײַטשט אָפּ "רבים מכאובים לרשע" און ברענגט אַ מעשה פֿון אַ חסיד וואָס ער האָט באַקומען אַ קלאַפּ אין זײַן פֿוס. האָט אים אַ מענטש געזען און געזאָגט: אוי, איך האָב רחמנות אויף דיר וואָס דו האָסט געכאַפּט אַזאַ שטאַרקן שלאָג אין פֿוס. זאָגט אים דער חסיד: דו האָסט רחמנות אויף מיר? איך דאַנק דעם אויבערשטן אַז דער קלאַפּ איז געווען אין פֿוס און נישט אין אויג! שטעל זיך פֿאָר אַז יענער שטעקן וואָלט געטראָפֿן אין מײַן אויג, וואָלט איך דאָך פֿאַרלוירן דאָס אויג; איז דאָך גוט אַז עס האָט געטראָפֿן אין פֿוס. און דאָס איז דער פּשט "רבים מכאובים לרשע" - אַז אַפֿילו ווען זײַנע שמערצן זענען ווייניק, זענען זיי גרויס און פֿיל אין זײַנע אויגן; אָבער "והבוטח בה' חסד יסובבנו" - אין יעדן ווייטיק זעט ער דעם חסד.
און אַזוי דערקלערט אויך דער מלבי"ם לויט דעם זעלבן יסוד: בלויז פֿאַר דעם רשע זענען דאָ "רבים מכאובים", ווײַל יעדער זאַך וואָס מאַכט זיך בײַ אים איז אַ ווייטיק - קראַנקהייט, הונגער, אַלערליי יסורים, און תמיד שרײַט ער "אוי, רבונו של עולם פֿאַרוואָס?", די גאַנצע צײַט טענות און די גאַנצע צײַט שמערצן. אָבער דער וואָס האָט בטחון אין ה', ווען מען פֿרעגט אים: איך האָב געהערט אַז עס האָט פּאַסירט בײַ דיר אַזוי און אַזוי - ענטפֿערט ער: ס'איז חסד ה' אויף מיר! "והבוטח בה' חסד יסובבנו". און וואָס איז דער חסד? אַז אויב דער אויבערשטער האָט דאָס געטאָן, איז דאָס זיכער אַ חסד, ווײַל דער אויבערשטער וויל דאָס בעסטע פֿאַר מיר. אַלץ וואָס בײַ דעם רשע איז אַ שמערץ, זעט אויס בײַם בוטח בה' ווי זײַן חסד יתברך. און אַדרבה, פֿיל מאָל קומען די שמערצן און יסורים אײַנצוהאַלטן די בהמה אינעם מענטש, ווי מען האָט פֿריִער געזען - כּדי ער זאָל פֿאַרשטיין אַז דער עיקר איז די נשמה, ער זאָל זיך מתגבר זײַן אויף זײַנע יצרים און די בהמיות זאָל נישט אָפּנייגן פֿונעם גלײַכן דרך.
און מען האָט שוין אַמאָל געזאָגט אַז דאָס איז דער צענטראַלער יסוד פֿון אידנטום: דער בטחון אין ה', צו וויסן אַז אַלץ וואָס פּאַסירט מיט אַ מענטש איז פֿונעם אויבערשטן יתברך. און ווער עס לעבט אַזוי - איז זײַן לעבן רויִק; אָבער ווער עס לעבט נישט אַזוי, איז ער אַ נעבעך, ווײַל די גאַנצע צײַט זאָרגט ער: "אוי, וואָס פֿאַר אַ צרה, וואָס וועלן מיר איצט טאָן?". וואָס זאָרגסטו? אַלץ איז פֿון השי"ת און אַלץ איז לטובה! און ווי מען האָט שוין געזאָגט, אַז וואָס הרגעט דעם מענטש? נישט דאָס וואָס ער עסט, נאָר דאָס וואָס עסט אים אויף פֿון אינעווייניק - דאָס פֿאַרקירצט די יאָרן פֿונעם מענטש. אָבער ווען אַ מענטש לעבט אַזוי לעבט ער בשלמות, ער ווייסט אַז אַלץ וואָס דער אויבערשטער טוט איז לטובה, ער ברעכט זיך נישט אונטער, ער דערשרעקט זיך נישט און ער פֿאַרלירט נישט דעם קאָפּ.
סיום: די שמחה פֿון די צדיקים און ישרי לב
שִׂמְחוּ בַיהֹוָה וְגִילוּ צַדִּיקִים וְהַרְנִינוּ כׇּל־יִשְׁרֵי־לֵב׃ (יא) - פֿרייט זיך אין ה' און זײַט פֿריילעך, איר צדיקים, און זאָלט פֿריילעך זינגען, אַלע ערלעכע און אויפֿריכטיקע הערצער.
דוד המלך ענדיגט צו: יענע צדיקים וועלן זיך פרייען און לוסטיג זיין אינעם אויבערשטן, און יענע ישרי לב וועלן זינגען שבח, אויף דעם וואס אלעס וואס דער אויבערשטער טוט איז נאר לטובה. און דעם חילוק צווישן שמחה און גיל האבן מיר שוין געזען, און דער מלבי"ם האט עס עטליכע מאל מסביר געווען: שמחה איז א זאך וואס האלט אן כסדר, בעת גילה איז תמיד אויף א חידוש - ווי א מענטש וואס האט פלוצלונג געוואונען אין א גורל, ער האט א גילה. און דא וועלן די צדיקים האבן א גילה, ווייל דער אויבערשטער וועט שטענדיג באנייען פאר זיי ישועות. "והרנינו כל ישרי לב" - און די דאזיגע זענען גרעסער פון די צדיקים, ווארום דער צדיק האט נאך א יצר הרע און התמודדויות און ער איז מצליח אונטערצויאכן זיין יצר, אבער די ישרי לב, זייער הארץ ציט שוין פון פריער צום יושר, וויבאלד זיי האבן שוין מתקן געווען זייערע מדות און זייער גאנצע שטרעבונג איז צו טון דעם יושר און דעם רצון פון זייער באשעפער, און דאס איז א העכערע מדרגה. און לויטן אבן עזרא גייען די ווערטער צוריק אויף יענע צדיקים וואס ער האט פריער דערמאנט, וואס ווענדן זיך נישט צו קיין דאקטוירים נאר צום אייבערשטן אליין, און זיי פרייען זיך אז עס וועט אויף זיי נישט קומען קיין שום חולי, וויבאלד דער אויבערשטער איז זייער רופא און ער היט זיי און וועט אוועקנעמען פון זיי יעדע מחלה און יעדע שעדליכע זאך, און ביי זיי איז די שמחה גרויס און פאלקאם.
צום סך-הכל: דער חלק פונעם מזמור לערנט אונז איין לאנגע קייט פון עבודת ה': דער אויפריכטיגער ווידוי ברענגט תיכף צו נשיאת עוון און צו ישועה; דער חסיד דאווענט "לעת מצוא" - אויף דער שעת הדין, אויף דער עלטער, אויף אן ערליכע פרוי וואס זאל אים ערמעגליכן קביעות בתורה; און ער דארף דאנקען דעם אויבערשטן נישט בלויז ווען ער ווערט געראטעוועט פון א צרה, נאר א קל וחומר אויף די צרות וואס זענען קיינמאל נישט געקומען צו אים, וואס דאס מיינט דאך "לעושה נפלאות גדולות לבדו". עס איז בעסער פארן מענטש זיך אויפצוקוועקן דורך השכלה און א רמיזה מיט אן אויג און נישט דורך יסורים, און ער זאל נישט זיין ווי א פערד און א אייזל וואס דארפן א מתג און א רסן, נאר דער רייטער אין אים - די נשמה - זאל הערשן איבער דעם פערד אין אים, און ער זאל לעבן א געזונט, באלאנסירט תורה'דיג לעבן. און ווער עס האלט זיך פעסט מיט בטחון אינעם אויבערשטן - ווערט יעדער מכאוב פארוואנדלט אין חסד, און ביים סוף פונעם וועג "שמחו בה' וגילו צדיקים והרנינו כל ישרי לב".