לַמְנַצֵּחַ מִזְמוֹר לְדָוִד׃ - פארן מנצח, א מזמור פון דוד.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער מזמור איז געבויט אויף דוד'ס אנטלויפן פון שאול. דוד איז אנטלאפן לויט א נבואה וואס ער האט באקומען פון גד החוזה, און דערנאך האט ער אויך באקומען אן אנווייזונג דורך די אורים ותומים צו ראטעווען כלל ישראל פון די פלשתים. מיר וועלן אין קורצן איבערגיין די פסוקים אין ספר שמואל כדי זיך דערמאנען וואס עס איז דארט פארגעקומען - מיר האבן דאס געלערנט באריכות אין די שיעורים אויף ספר שמואל, אבער מיר וועלן אויפפרישן די מעשה.
שאול האט חושד געווען דוד'ן אז ער וויל צונעמען פון אים די מלוכה, און דעריבער האט ער אים נאכגעיאגט. "וילך דוד משם וימלט אל מערת עדולם, וישמעו אחיו וכל בית אביו וירדו אליו שמה. ויתקבצו אליו כל איש מצוק וכל איש אשר לו נושה" - דאס הייסט א בעל חוב - "וכל איש מר נפש, ויהי עליהם לשר, ויהיו עמו כארבע מאות איש". פון דארט איז דוד געגאנגען קיין מצפה מואב און האט געבעטן פונעם מלך מואב: "יצא נא אבי ואמי אתכם עד אשר אדע מה יעשה לי אלוקים", און זיי האבן געוואוינט ביי אים די גאנצע צייט וואס דוד איז געווען אין דער מצודה. חז"ל זאגן אז צום סוף האט זיי דער מלך מואב געהרג'עט, און דעריבער האט דוד זיך שפעטער אפגערעכנט מיט מואב: "וימדד שני חבלים להמית וחבל אחד להחיות".
און דעמאלט: "ויאמר גד הנביא אל דוד לא תשב במצודה, לך ובאת לך ארץ יהודה. וילך דוד ויבוא יער חרת". דאס איז דער ענין וואס דער מלבי"ם דערמאנט: גד הנביא זאגט פאר דוד אז דאס פלאץ איז א סכנה פאר אים, און ער דארף אריבערגיין קיין ארץ יהודה.
אין פרק כ"ג אין שמואל א' ווערט דערציילט: "ויגידו לדוד לאמור הנה פלשתים נלחמים בקעילה והם שוסים את הגרנות". דוד אליין איז אין יענער צייט געווען א נרדף, און דאך הערט ער וועגן דער צרה פון אידן און פרעגט זיך אן ביים אויבערשטן צי ער זאל גיין זיי ראטעווען. "ויאמר ה' אל דוד לך והכית בפלשתים והושעת את קעילה". זיינע מענטשן האבן אים געזאגט: "הנה אנחנו פה ביהודה יראים, ואף כי נלך קעילה אל מערכות פלשתים" - דא אין יהודה האבן מיר מורא, און דו ווילסט מיר זאלן ארויסגיין אין מלחמה? דעריבער האט דוד געפרעגט נאכאמאל, כדי צו זיין זיכער קעגן די וואס האבן געפרעגט ביי אים, און מען האט אים געענטפערט: "קום רד קעילה כי אני נותן את פלשתים בידך". דוד איז אראפגעגאנגען, האט געשלאגן די פלשתים מיט א גרויסער מפלה, "ויושע דוד את יושבי קעילה". אין דער זעלבער צייט איז צו אים אנטלאפן אביתר בן אחימלך מיט אן אפוד אין דער האנט - נאכדעם וואס דואג האדומי האט געמסר'ט אויף דוד און צוליב דעם זענען געהרג'עט געווארן די גאנצע שטאט נוב עיר הכהנים, און אביתר איז געווען דער איינציגער וואס איז געבליבן לעבן.
"ויוגד לשאול כי בא דוד קעילה, ויאמר שאול ניכר אותו אלוקים בידי כי נסגר לבוא בעיר דלתיים ובריח". שאול האט זיך געפרייט: קעילה איז א שטאט מיט א מויער, און יעצט וועט דוד נישט קענען אנטלויפן. דוד האט געבעטן פון אביתר מקרב צו זיין דעם אפוד און ער האט געפרעגט צוויי שאלות: צי שאול וועט אראפקומען, און צי די בעלי קעילה וועלן אים אויסליפערן. אן ענטפער האט מען אים געגעבן בלויז אויף איין שאלה - "ויאמר ה' ירד" - ווייל אין די אורים ותומים ענטפערט מען בלויז איין תשובה אויפאמאל, און דעריבער האט ער איבערגעפרעגט: "היסגירו בעלי קעילה אותי ואת אנשיי ביד שאול", "ויאמר ה' יסגירו". די זעלבע מענטשן וואס דוד האט געראטעוועט - זיי וואלטן אים אויסגעליפערט.
"ויקם דוד ואנשיו כשש מאות איש ויצאו מקעילה ויתהלכו באשר יתהלכו. ולשאול הוגד כי נמלט דוד מקעילה ויחדל לצאת". שאול האט פארשטאנען אז עס איז נישטא קיין זין אים נאכצוגיין. דוד איז געזעסן אין מדבר אין פעסטונגען און אויפן בארג אין מדבר זיף, און שאול האט אים געזוכט אלע טעג "ולא נתנו אלוקים בידו". אויך די זיפים האבן אים נאכגעשפירט און זענען געגאנגען דערציילן פאר שאול "הלא דוד מסתתר עמנו". צום סוף זענען די זאכן געקומען ביזן סלע המחלקות, א פלאץ וואו שאול'ס מענטשן האבן שוין ארומגערינגלט דוד'ן פון אלע זייטן. דארט האט דוד געזאגט "כל האדם כוזב" - דאס הייסט איך גיי שוין שטארבן, און אויב אזוי איז דאס וואס שמואל האט געזאגט אז איך וועל זיין קעניג א ליגנט. און דעמאלט איז אנגעקומען א שליח און מודיע געווען אז פלשתים האבן ווידער באפאלן דאס לאנד; שאול האט אפגעלאזט דוד'ן און איז געלאפן ראטעווען כלל ישראל, און דאס איז געווען דוד'ס ישועה.
בְּךָ־יְהֹוָה חָסִיתִי אַל־אֵבוֹשָׁה לְעוֹלָם בְּצִדְקָתְךָ פַלְּטֵנִי׃ - אין דיר ה' האב איך זיך געשיצט, זאל איך קיינמאל נישט פארשעמט ווערן, מיט דיין צדקה ראטעווע מיך.
דער מלבי"ם ערקלערט: דאס וואס דוד איז צוריקגעקומען קיין ארץ יהודה איז געווען על פי ה', לויט די ווערטער פון גד הנביא. און דעריבער זאגט דוד - אזוי ווי איך שוץ זיך אין דיר און איך פאלג די אנווייזונגען וואס איך באקום פון דיר, בין איך זיכער אז איך וועל נישט דורכפאלן און איך וועל זיך נישט שעמען מיט מיין באשלוס. ווייל ווען א מענטש מאכט א באשלוס און פאלט דורך דערמיט, האט ער א בושה; אבער דער וואס שוצט זיך אינעם אויבערשטן איז פארזיכערט מיט "אל אבושה לעולם". און אויב איך בין נישט ראוי לויט מיינע מעשים - "בצדקתך פלטני", מיט דיין גרויס רחמנות און חסד אויף מיר ראטעווע מיך און שיץ מיין לעבן.
דער רד"ק ערקלערט אז די ווערטער זענען א נתינת טעם: פארוואס "אל אבושה"? ווייל "בך ה' חסיתי". און דאס איז ענליך צו דעם וואס דער בעל חובות הלבבות שרייבט אין דער הקדמה צו שער הבטחון: ווען א מענטש שוצט זיך און פארלאזט זיך אויף א צווייטן חוץ פון אים יתברך, לאזט אים דער אויבערשטער איבער אין דער האנט פון דעם אויף וועמען ער האט זיך פארלאזט; אבער ווען ער פארלאזט זיך אויפן אויבערשטן - נעמט דער אויבערשטער כביכול אחריות און זארגט פאר אים. זאגט דוד: היות ווי אין דיר פארלאז איך זיך, איז מיר קלאר אז דו וועסט מיך ראטעווען, ווייל דער אויבערשטער ראטעוועט די וואס שוצן זיך אין אים.
הַטֵּה אֵלַי אׇזְנְךָ מְהֵרָה הַצִּילֵנִי הֱיֵה לִי לְצוּר־מָעוֹז לְבֵית מְצוּדוֹת לְהוֹשִׁיעֵנִי׃ - נייג צו מיר דיין אויער, ראטעווע מיך שנעל, זאלסטו מיר זיין פאר א שטארקן פעלדז, פאר א הויז פון פעסטונגען מיך צו ישועה'ן.
"הטה אלי אזנך" - זאלסט באלד אויסהערן מיין תפילה. דער אבן עזרא באטאנט אז די תורה רעדט דא כלשון בני אדם, ווייל ביים הקדוש ברוך הוא איז דאך נישט פארהאן קיין אויער, נישט קיין האנט און נישט קיין פוס; "הנוטע אוזן" הערט אן אן אויער - דער וואס האט איינגעפלאנצט אינעם מענטש אן אויער דארף נישט קיין אויערן כדי צו הערן. און נאך בעט דוד "מהרה הצילני", ראטעווע מיך שנעל, ווייל די צייט דריקט.
און אט גייט דוד יעצט ארויס פון א באפעסטיגטן ארט און א מעוז - ער איז געזעסן אין די מצודות, און גד הנביא האט אים געהייסן בשם ה' ארויסצוגיין פון דארט. דאס איז א סכנה: ער פארלאזט א פעסטונג און גייט ארויס אין מדבר. אויף דעם זאגט ער: איך האב נישט קיין מורא, "היה לי לצור מעוז" - דו זאלסט מיר זיין פאר א צור, פאר א שטארקן און פעסטן פעלדז, און פאר א מקום מבטח. איך פארליר די פעסטונגען אבער איך באקום דיך, ריבונו של עולם, און דו ביסט מיר בעסער פונעם מעוז און פון די מצודות.
כִּי־סַלְעִי וּמְצוּדָתִי אָתָּה וּלְמַעַן שִׁמְךָ תַּנְחֵנִי וּתְנַהֲלֵנִי׃ תּוֹצִיאֵנִי מֵרֶשֶׁת זוּ טָמְנוּ לִי כִּי־אַתָּה מָעוּזִּי׃ - ווארום דו ביסט מיין פעלדז און מיין פעסטונג, און צוליב דיין נאמען וועסטו מיך פירן און לייטן; זאלסט מיך ארויסנעמען פון דער דאזיגער נעץ וואס זיי האבן פאר מיר באהאלטן, ווייל דו ביסט מיין שטארקייט.
דוד פארלאזט זיך נישט אויף דער פעסטונג, נאר "סלעי ומצודתי אתה" - די פעסטונג אויף וועלכער איך פארלאז זיך ביסטו, ריבונו של עולם, און דו ביסט דער פעלדז אויף וועמען איך שטיץ זיך אונטער. און כאטש איך וועל וואנדערן אין מדבר, וואס לכאורה איז עס א נישט-באשיצט ארט, אזוי ווי דו ביסט דער וואס היט און פירט מיך - וועסטו מיך ארויסנעמען פון דער נעץ וואס מען האט פאר מיר אויסגעשפרייט. און וואס איז די נעץ? דאס זענען אנשי קעילה אדער אנשי זיף, וואס האבן געמסר'ט און געלויערט אויף אים.
וואס מיינט "למען שמך"? ערקלערט דער מלבי"ם: היות ווי דיין נאמען איז גערופן געווארן אויף מיר, אז דו ביסט מיין מעוז און שטארקייט, טו למען כבודך. ווידער זעען מיר אז דוד תולה נישט בזכות עצמו נאר בכבוד שמים: אויב דוד פאלט איז דא אין דעם א חילול השם, און דערפאר "למען שמך" - כדי עס זאל נתקדש ווערן דיין נאמען - ראטעווע מיך. און דאס גייט סיי אויף דער הצלה אליין, סיי אויף דער פירונג אינעם מדבר צו פלעצער וואו די האנט פון שאול וועט אים נישט דערגרייכן, און סיי אויפן ארויסגיין פון דער נעץ וואס מען האט פאר אים באהאלטן.
אגב, דער אויסדרוק "רשת זו טמנו לי" באקומט אין אונזערע טעג נאך א באדייטונג, ווייל די באוואוסטע און פארשפרייטע נעץ - די אינטערנעט נעץ - רבים חללים הפילה, זי האט ליידער אראפגעווארפן אומצאליגע קרבנות. דאס איז באמת א נעץ וואס איז א פאסטקע און א פארבארגענער פאל: א מענטש מיינט אז ער דארף עס נאר פאר דעם ענין און נאר פאר יענעם ענין, און גייט צו דערצו כביכול לויט דער נויט, אבער ער זארגט נישט פאר קיין געהעריגן סינון און היט זיך נישט - און דאס איז ממש "רשת זו טמנו לי".
און וואס איז דער חילוק צווישן "תנחני" און "תנהלני"? זאגט דער מלבי"ם אז ביידע זענען אן אויסדרוק פון א הנהגה מיט נחת - להבדיל פון "להנהיג", וואס איז א לשון פון קראפט און כוח. דער חילוק צווישן זיי איז: דאס ווארט "לנהל" באשרייבט דאס פירן פון איינעם וואס נויטיגט זיך אין הילף. "להנחות" (פירן) קען מען אויך א בעל כוח; אבער "לנהל" מיינט ווען דער מענטש איז מיד און האט נישט קיין כוח, און דעמאלט טוט מען אים לייטן און שטיצן. און ווי עס שטייט "וינהלם בחמורים לכל כושל" - וויבאלד ער איז א כושל דארף ער מען זאל אים פירן; און אזוי אויך "עלות ינהל", וואס מיינט די יונגע שעפסעלעך; און אזוי אויך "נחית בחסדך... ניהלת בעוזך" - נישט בלויז נחית, נאר אויך די שוואכע און כושלים האסטו געפירט מיט דיין כוח. זאגט דוד: למען שמך תנחני, און נישט דאס אליין, נאר אפילו אין א מצב וואס איך בין שוואך און אן כוחות - תנהלני, זאלסטו מיך פירן און שטיצן.
בְּיָדְךָ אַפְקִיד רוּחִי פָּדִיתָ אוֹתִי יְהֹוָה אֵל אֱמֶת׃ - אין דיין האנט פארטרוי איך מיין גייסט, דו האסט מיך אויסגעלייזט, ה', ג-ט פון אמת.
זאָגט דוד: לכתחילה האָב איך זיך פֿאַרלאָזט אויף די אנשי קעילה - איך האָב זיי דאָך געראַטעוועט, און זיי זענען מיר פֿאַרפֿליכטעט, און זיכער וועלן זיי מיך פֿאַרטיידיקן און ראַטעווען. אָבער איך האָב איינגעזען אַז דאָס וואָס איך האָב אָנפֿאַרטרויט מיין רוח אין זייערע הענט איז געווען אַ טעות: זיי האָבן זיך נישט אויפֿגעפֿירט מיט מיר ערלעך, וועלנדיק מיך איבערגעבן, און זיי זענען נישט קיין אנשי אמת. און איצט בין איך באַרויִקט, ווײַל מיין רוח האָב איך נישט אָנפֿאַרטרויט אין די הענט פֿון אַ בשר ודם, נאָר "בידך אפקיד רוחי". און באמת איז דער אויבערשטער געטרײַ - "פדית אותי ה' אל אמת", אַז ווען דער קדוש ברוך הוא זאָגט צו אַ זאַך שטייט ער הינטער דעם, נישט ווי די אנשי קעילה, וואָס ס'איז גאָר נישט געווען כדאי אויסצוקוקן און זיך פֿאַרלאָזן אויף זיי.
דער דאָזיקער פסוק ווערט געבראַכט צו זאָגן ווען אַ מענטש גייט שלאָפֿן: "בידך אפקיד רוחי פדית אותי ה' אל אמת". און ווען ער שטייט אויף אינדערפֿרי זאָגט ער "מודה אני לפניך מלך חי וקיים שהחזרת בי נשמתי בחמלה, רבה אמונתך". גיט אַכטונג: בײַ נאַכט "אל אמת", און אינדערפֿרי "אמונתך" - און אמונה איז אמת. דער באַטײַט איז: גרויס איז דיין געטרײַשאַפֿט מיר צוריקצוגעבן די נשמה אין דער פֿרי פֿונעם טאָג, ווײַל אין דיין האַנט האָב איך אָנפֿאַרטרויט מיין רוח.
און ס'איז דאָ דאָ נאָך אַ גרויסער סוד. דער הייליקער אריז"ל זאָגט (ווי ס'איז געבראַכט אין משנת הגלגולים) אַז ווען אַ מענטש ווערט מְגוּלגָל, קען ער לכתחילה מתקן זײַן נפש, רוח און נשמה אויף איינמאָל; אָבער אויב ער האָט זיי נישט מתקן געווען לכתחילה, באַקומט ער מער נישט אַלע קומות צוזאַמען. אויב ער האָט באַקומען די נפש צום תיקון און האָט משלים געווען איר תיקון, באַקומט ער נישט גלײַך די רוח, נאָר ער גייט אַוועק פֿון דער וועלט און קומט צוריק מיט נפש און רוח; און אַזוי אויך אויב ער האָט מתקן געווען די רוח, גייט ער אַוועק און קומט צוריק מיט נפש, רוח און נשמה. אָבער דער הייליקער אריז"ל האָט אַנטפּלעקט אַ סוד: ווער עס זאָגט דעם פסוק פֿאַרן שלאָפֿן און איז מכוון אינעם הייליקן נאָמען בא"ר - ב' א' ר', ראשי תיבות "בידך אפקיד רוחי" - וועט זוכה זײַן אַז אויב ער איז שוין ראוי צו באַקומען די קומענדיקע קומה, וועט מען אים דאָס געבן נאָך בחיים חיותו צום תיקון, און ער וועט נישט דאַרפֿן שטאַרבן פֿריִער.
שָׂנֵאתִי הַשֹּׁמְרִים הַבְלֵי־שָׁוְא וַאֲנִי אֶל־יְהֹוָה בָּטָחְתִּי׃ - איך האָב פֿײַנט די וואָס וואַרטן אויף נישטיקע נארישקייטן, און איך האָב זיך אויפֿן אויבערשטן פֿאַרלאָזט.
"שומרים" דאָ מיינט אַ קוק טאָן און וואַרטן, ווי "ואביו שמר את הדבר", און ווי "משומרים לבוקר" - די וואָס קוקן אַרויס און וואַרטן אויפֿן פֿרימאָרגן. און אויב אַזוי מיינט "שנאתי השומרים הבלי שווא" - די יעניקע מענטשן וואָס וואַרטן און פֿאַרלאָזן זיך אויף בני אדם, וועמענס צוזאָג איז הבל וריק. זאָגט דוד: מיין וועג איז נישט מיט זיי. וואָראם קוקט וואָס איז געשען מיט די אנשי קעילה - מען האָט געמיינט אַז מען קען זיך פֿאַרלאָזן אויף זיי, און עס האָט זיך אַרויסגעשטעלט אינגאַנצן פֿאַרקערט. "ואני אל ה' בטחתי" - מיין בטחון איז פֿאָלקאָם אַז דער אויבערשטער וועט מיר העלפֿן און מיך ראַטעווען.
דער אבן עזרא טײַטשט אַז "השומרים הבלי שווא" זענען די וואָס געבן זיך אָפּ מיט ניחוש און קסמים: מענטשן וואָס פֿלעגן ניצן אַלע מינים כּישופֿישע זאַכן צו וויסן צי הײַנט איז פּאַסיק אַרויסצוגיין אין מלחמה, צי די שעה איז געפֿערלעך צי גוט, אַ "שוואַרצע לבנה" און ענלעכע נאַרישקייטן. זאָגט דוד: מיין וועג איז נישט מיט זיי, איך האָב זיך אויפֿן אויבערשטן פֿאַרלאָזט. און דאָס איז וואָס עס שטייט "הולך בתום ילך בטח", און עס שטייט "תמים תהיה עם ה' אלוקיך" - אויך בנוגע אַלע מינים דאַטעס וואָס מען זאָגט אויף זיי אַז זיי זענען נישט גוט חתונה צו האָבן אָדער צו טאָן אין זיי אַזוי צי אַזוי. און ווער עס קוקט נישט אין דעם אַרײַן און גיט זיך נישט אָפּ מיט דעם, נאָר זאָגט: איך פֿאַרלאָז מיך אויפֿן אויבערשטן אַז ער וועט מיר באַשערן די בעסטע צײַט - וועט ער האָבן אַ ישועה און מצליח זײַן אין אַלע זיינע ענינים.
אָגִילָה וְאֶשְׂמְחָה בְּחַסְדֶּךָ אֲשֶׁר רָאִיתָ אֶת־עׇנְיִי יָדַעְתָּ בְּצָרוֹת נַפְשִׁי׃ וְלֹא הִסְגַּרְתַּנִי בְּיַד־אוֹיֵב הֶעֱמַדְתָּ בַמֶּרְחָב רַגְלָי׃ - איך וועל יוֹבלען און זיך פֿרייען אין דיין חסד, וואָס דו האָסט געזען מיין פּײַן, דו האָסט געוווּסט פֿון די צרות פֿון מיין נשמה; און האָסט מיך נישט איבערגעגעבן אין דער האַנט פֿונעם פֿײַנט, דו האָסט געשטעלט אין אַ ברייטן אָרט מיינע פֿיס.
דער מלבי"ם שטעלט דאָ אַוועק פּאַראַלעלע מאמרים - פֿיר רצופֿדיקע זאַצן, וואָס דער המשך פֿונעם ערשטן איז דער דריטער און דער המשך פֿונעם צווייטן איז דער פֿערטער. "אשר ראית את עניי" - און וווּ קומט דאָס צום אויסדרוק? "ולא הסגרתני ביד אויב", וואָס מען האָט אים נישט איבערגעגעבן אין שאול'ס האַנט ווען ער איז געווען אין קעילה. "ידעת בצרות נפשי" - און דער המשך דערפֿון איז "העמדת במרחב רגלי". ווען? ווען שאול'ס מענטשן האָבן אים אַרומגערינגלט בײַם סלע המחלקות, דוד פֿון איין זײַט באַרג און שאול פֿון דער אַנדערער זײַט באַרג, און דער באַרג האָט פֿאַרריגלט פֿאַר אים און ער האָט נישט געקענט אַנטלויפֿן; דאָס איז געווען אַ גרויסע צרה. און דאַן איז אָנגעקומען דער שליח צו שאול און האָט געמאָלדן וועגן דער מלחמה, שאול האָט אַלץ איבערגעלאָזט, און דוד'ס פֿוס וואָס איז געווען אין אַן ענגן אָרט איז געשטאַנען אין אַ ברייטקייט.
וואָס איז דער חילוק צווישן "אגילה" און "אשמחה"? דאָס איז אַ זאַך וואָס דער מלבי"ם חזר'ט איבער פֿיל מאָל: גיל איז תמיד אויף אַ זאַך וואָס באַנײַט זיך, און שמחה איז שטענדיק און ציט זיך אויף ווײַטער. אַ מענטש וואָס האָט איצט געוווּנען אין אַ גורל - זאָגט מען נישט אויף אים "שמח", נאָר ער האָט אַ גילה, ווײַל דאָס איז אַ נײַע זאַך; אָבער אַ מענטש וואָס איז שטענדיק אָפּטימיסטיש - אויף אים זאָגט מען אַז ער איז אַ מענטש בשמחה. זאָגט דוד: ווען דו וועסט מיך ראַטעווען, "אגילה" אויף דער הצלה אַליין, "ואשמחה" - אַז דערנאָך וועט דאָס זײַן אַ שמחה תמידית וואָס ציט זיך אויף ווײַטער.
און וואָס איז דער חילוק צווישן "ראית את עניי" און "ידעת בצרות נפשי"? ערקלערט דער מלבי"ם: דער עוני (די פּײַן) איז אַ זאַך וואָס איז אָפֿן און קענטיק - מיין זײַן אַ נרדף און אַ שווערד אויפֿן האַלדז; אָבער "צרות נפשי" זענען אינעווייניקסטע ענינים, וואָס ס'גייט אַדורך אויף דער נפש פֿון אינעווייניק, די נפשישע באַקלעמעניש און דער שרעקלעכער פחד, וואָס זענען נישט קענטיק פֿון אויבנאויף. דערפֿאַר בנוגע דעם עוני, וואָס איז קענטיק פֿאַר יעדנס אויגן, שטייט "ראית"; און בנוגע די צרות פֿון דער נפש, וואָס זענען אינעווייניקסט, שטייט "ידעת" - נאָר דו, וואָס ווייסט די אינעווייניקסטע געדאַנקען פֿונעם מענטש, ווייסט דאָס. הפֿלא ופֿלא.
חׇנֵּנִי יְהֹוָה כִּי צַר־לִי עָשְׁשָׁה בְכַעַס עֵינִי נַפְשִׁי וּבִטְנִי׃ - דערבארעם דיך אויף מיר, ה', ווייל עס איז מיר ענג; פֿאַרגאַנגען פון כעס איז מיין אויג, מיין נפש און מיין בויך.
"כי צר לי" - דער שונא דרוקט מיר בפועל. און נאָך מער: "עששה בכעס עיני, נפשי ובטני". דער מלבי"ם טייטשט "עששה" מלשון נרקבה (פארפוילט), און אזוי ערקלערן נאך ראשונים: אלעס וואס זיי טוען מיר, זיי רייצן מיר אויף און שילטן און לעסטערן, ברענגט דערצו אז מיין אויג, מיין נפש און מיין בויך זענען ווי פארפוילט פון גרויס ווייטאג און גרויס צער. רש"י טייטשט "עששה" מלשון כהתה (פארטונקלט), מלשון עששית - אז ווען א מענטש קוקט דורך א גלאז, ובפרט אין יענע צייטן ווען דאס גלאז איז נישט געווען גלאנציג און דורכזיכטיג, איז דער בליק נישט קלאר, ווי אן אספקלריא שאינה מאירה. דאס הייסט, אויף מיינע אויגן איז דא ווי א מין עששית וואס פארשטעלט מיין ראיה, און דאס איז אן אויסדרוק אויפן גרויסן צער און נויט אין וועלכן איך געפין זיך.
כִּי כָלוּ בְיָגוֹן חַיַּי וּשְׁנוֹתַי בַּאֲנָחָה כָּשַׁל בַּעֲוֺנִי כֹחִי וַעֲצָמַי עָשֵׁשׁוּ׃ מִכׇּל־צֹרְרַי הָיִיתִי חֶרְפָּה וְלִשְׁכֵנַי מְאֹד וּפַחַד לִמְיֻדָּעָי רֹאַי בַּחוּץ נָדְדוּ מִמֶּנִּי׃ - ווייל עס האבן זיך געענדיגט אין טרויער מיינע לעבנס־טעג און מיינע יארן אין קרעכצן, עס איז געפאלן צוליב מיין זינד מיין כוח און מיינע ביינער זענען אפגעשוואכט געווארן. פון אלע מיינע דרוקער בין איך געווארן א חרפה, און צו מיינע שכנים גאר שטארק, און א שרעק פאר מיינע באקאנטע; די וואס זעען מיר אינדרויסן זענען אנטלאפן פון מיר.
קעגן דעם וואס ער האט געזאגט "כי צר לי", לייגט דוד פאר די פרטים: "כלו ביגון חיי ושנותי באנחה" - פון רוב צרות זענען אלע מיינע טעג אין טרויער, און אלע מיינע טעג קרעכץ איך אויף די רדיפות. און ווער עס ווייסט - שוין פון ווען דוד איז געבוירן געווארן איז ער געווען אין א גרויסער צרה, מען האט אים חושד געווען אין ממזרות, מען האט אים געשיקט צו די שאף צו זיין א פאסטוך, מען האט אים דערווייטערט פון זיין שטוב, און דערנאך איז ער געווען גערודפט זיין גאנץ לעבן: "ואת אשר לא גזלתי אשלם", מען האט אים באשולדיגט און אנגעווארפן אויף אים יעדן שווערן בלבול.
און קעגן דעם וואס ער האט געזאגט "עששה בכעס עיני", זאגט ער יעצט "כשל בעווני כוחי" און "מכל צורריי הייתי חרפה" - מיינע דרוקער שילטן מיר און זאגן אז צוליב מיינע עבירות איז מיין כוח געפאלן און מיינע ביינער זענען איינגעשרומפן. דאס איז געווען די שטענדיגע חרפה קעגן דוד'ן: דוד מאכט זיך נאר ווי א צדיק, אבער באמת איז ער א רשע; קוק אויפן מעשה פון בת שבע, קוק ווי עס איז ארויסגעקומען שלעכטס פון זיין שטוב, קוק אז ער בויט נישט דעם בית המקדש - א סימן אז ער איז א רשע. די גאנצע צייט האט מען באשולדיגט דוד'ן אין רשעות. און דערפאר, ווי מיר האבן מסביר געווען, ווען די טירן פונעם היכל האבן זיך נישט געעפנט און ערשט ביי "זכרה לחסדי דוד עבדך" איז דער ארון אריין - זענען די פנימ'ער פון דוד'ס שונאים געווארן שווארץ ווי דער דופן פון א טאפ, ווייל דאס האט געוויזן דעם פונקטליכן פארקערטן: דוד איז א צדיק, און אין זיין זכות האבן זיך געעפנט די טירן פונעם היכל, און דער גאנצער יסוד פאר וואס מען האט אים גערודפט איז איבערגעדרייט געווארן.
און נישט דאס אליין, נאר "ולשכניי מאוד" - יעדער וואס האט געוואלט מיר לעסטערן האט ארויסגעברענגט מיין שלעכטן נאמען ביי מיינע שכנים, צו זאגן פאר זיי: וויסט אייך, איר האט א שכן א גרויסן עבריין, א מענטש פול מיט עבירות און זינד. און נישט דאס אליין, נאר "ופחד למיודעיי" - די וואס קענען מיר האבן שוין מורא געהאט זיך צו דערנענטערן צו מיר צוליב פחד פון מיינע פיינט, ווייל אויב מען דערנענטערט זיך צו דוד'ן וועט מען זיי אויך רודפ'ן. "רואיי בחוץ נדדו ממני" - די וואס האבן מיר געזען אין גאס זענען אנטלאפן פון מיר, ווייל איך בין געווארן אין זייערע אויגן ווי א מצורע וואס יעדער וואס רירט אים אן ווערט געשעדיגט.
דער מלבי"ם איז מדייק: וואס איז דער חילוק צווישן יגון און אנחה, און וואס איז דער חילוק צווישן חיים און שנים? יגון איז אינעם הארץ, און אן אנחה איז בפועל - אויך אין אונזער שפראך היינט זאגט מען אויף איינעם וועמענס צער איז אין הארצן אז ער האט א יגון אין הארץ, בעת די אנחה (דער קרעכץ) גייט ארויס אינדרויסן. און חיים זענען די אינערליכע לעבן, די רוחניות'דיגע חיות פונעם מענטש, בעת שנים איז די צייט וואס גייט אריבער אויף אים - עס קען זיין אז א מענטש עקזיסטירט דא לאנגע יארן אבער לעבט נאר ווייניג יארן, ווייל נאר אין ווייניג יארן האט ער געדינט דעם אויבערשטן און געטאן זיין רצון. דערפאר "כלו ביגון חיי" - אינערליכע לעבן קעגן יגון וואס איז אינערליך; "ושנותי באנחה" - דרויסנדיגע יארן קעגן אן אנחה וואס איז דרויסנדיג.
דער רד"ק ערקלערט פון ווען אן עס האבן זיך געענדיגט זיינע לעבנס־טעג אין יגון: פון דעם טאג וואס דוד האט געשלאגן דעם פלשתי און די פרויען וואס האבן געשפילט האבן געזאגט "הכה שאול באלפיו ודוד ברבבותיו", ווי עס שטייט "ויהי שאול עוין את דוד מהיום ההוא והלאה". און מיר האבן שוין מסביר געווען אין דער פארגאנגענהייט אז דאס איז נישט געווען קיין חוצפה אזוי צו זאגן פארן מלך, נאר שאול האט נישט ריכטיג פארשטאנען זייער כוונה: זיי האבן געזאגט אז שאול שלאגט זיינע שונאים בלויז מיט טויזנטער, בעת דוד דארף א מיליטער פון צענדליגער טויזנטער - דאס הייסט אז שאול'ס מצב איז בעסער און דוד איז שוואכער פון אים. אבער שאול האט פארשטאנען פארקערט, אז שאול איז מסוגל צו שלאגן טויזנטער און דוד שלאגט צענדליגער טויזנטער, און פון יענעם טאג אן האט ער פיינט באקומען דוד'ן. און פון יענעם טאג, זאגט דער רד"ק, איז דוד געווען אין יגון און אין אן אנחה, בלויז איין טריט צווישן אים און דעם טויט.
און וואס מיינט "כשל בעווני כוחי"? זאגט דער רד"ק אז דאס איז באהאפטן צו וואס עס שטייט פריער - "ושנותי באנחה, כשל... כוחי" - כאילו עס שטייט: דורך דער אנחה איז מיין כוח געפאלן. און דאס שטימט מיט דעם וואס חז"ל זאגן אין ברכות נ"ח, אז גרויס איז אן אנחה וואס ברעכט דעם גוף פונעם מענטש. און אויב אזוי, פארוואס דערמאנט ער זיין עבירה? דאס איז ווי א מענטש וואס זאגט "בעוונותיי איז מיר געשען אזוי און אזוי" - א באקאנטער אויסדרוק, אז ווען עס קומט אויף אים א נייע צרה זאגט ער "בעוונותיי". אזוי האט דוד געזאגט: בעוונותיי איז מיין כוח געפאלן, און מיינע ביינער, וואס זיי זענען דער כוח פונעם מענטש און אויף זיי איז געבויט דער גוף, זענען ווי פארפוילט געווארן - "עששו".
נִשְׁכַּחְתִּי כְּמֵת מִלֵּב הָיִיתִי כִּכְלִי אֹבֵד׃ - איך בין פאַרגעסן געוואָרן פון האַרצן ווי אַ מת, איך בין געווען ווי אַ פאַרלוירענע כלי.
דער מלבי"ם ערקלערט: הגם איך לעב נאָך, בין איך אין זייערע אויגן געווען ווי אַ פאַרלוירענע כלי. אַלע מיינע קרובים האָבן זיך דערווייטערט פון מיר, מען קען נישט דוד'ן און מען וויל מיר אפילו נישט באַגעגענען, כּדי מען זאָל נישט זאָגן אַז זיי האָבן אַ שייכות מיט אים און מען זאָל זיי אויך רודפ'ן. לויט זיי בין איך שוין פאַרמעקט, פאַרגעסן פונעם האַרצן ווי אַ מת.
און עס איז פאַראַן אַ מדרש חכמים וואָס דער מעם לועז ברענגט: זאָגט דוד, כאָטש זיי האָבן מיר פאַרגעסן ווייל זיי האָבן געמיינט אַז איך בין אַ מת, אָבער באמת בין איך בלויז געווען ווי אַ כלי אובד - און אַ כלי אובד וואָס עס איז פאַראַן דערין אַ סימן וועט נאָך צוריקקומען, מה שאין כן אַ מת וואָס קערט זיך נישט צוריק. ביי אַ כלי אובד איז נאָך דאָ אַ שאנס אַז מען זאָל עס געפינען. ובפרט אויב עס איז פאַרלוירן געוואָרן אין בני ברק: אַמאָל האָט מען געמאַכט אַ פּראָבע און צעוואָרפן צען בייטלעך אין תל אביב און אין בני ברק - אין תל אביב האָט מען צוריקגעקערט איין בייטל, און אין בני ברק האָט מען צוריקגעקערט אַכט. מכל מקום פאַרשטייען מיר די מציאות אַז אַ זאַך וואָס איז פאַרלוירן קען אויך געפונען ווערן, און אַזוי האָט דוד געזאָגט: זיי האָבן געמיינט אַז איך בין ווי אַ מת, אָבער באמת בין איך ווי אַ כלי אובד וואָס צום סוף וועט ער געפונען ווערן.
דער מעם לועז ברענגט נאָך אַ ביאור בשם איגרת הטיול. חז"ל לערנען פון דאַנען דעם עניין פון שכחה וואָס איז צוועלף חדשים: אויף אַ כלי פון אַבידה מכריז מען צוועלף חדשים, און אַזוי אויך איז אַ גזירה על המת שישתכח מן הלב נאָך צוועלף חדשים. און דאָס איז "נשכחתי כמת מלב" - ווען? נאָך צוועלף חדשים; "הייתי ככלי אובד" - וואָס אויך אויף אים מכריז מען צוועלף חדשים.
און פאַרוואָס דווקא צוועלף חדשים? הערט אַ וואונדערבאַרן ביאור. ווען ביי אַ מענטש ווערט נפטר אַ קרוב, עס קומט דער ליל הסדר און ער דערמאַנט זיך: דער טאַטע איז געווען מיט אונדז, דער טאַטע פלעגט פירן דעם סדר און טיילן די מצות. עס קומט דער יום טוב שבועות - דערמאַנט ער זיך ווידער. עס קומט בין הזמנים - דער טאַטע איז געווען מיט אונדז, מיר פלעגן גיין אויף שפּאַצירן. ביי יעדן צייכן און וועגווייזער במשך פונעם יאָר דערמאַנט ער זיך אינעם טאַטן. אָבער נאָכדעם וואָס עס איז פאַרגאַנגען אַ גאַנץ יאָר, האָבן זיך שוין די צייכנס געענדיקט: אינעם קומענדיקן פסח זאָגט ער שוין "וועגן דעם האָבן מיר גערעדט פאַראַיאָר". קומט אויס אַז בלויז איין יאָר האָט דער מענטש זיך צו דערמאַנען, און דערנאָך פאַרגעסט ער.
און אַזוי אויך ביי אַ כלי, וואָס מען מכריז דערויף דריי רגלים: די כלי איז דאָך געוויס געווען באַשטימט צו דינען דעם בעל הבית אין יעדער צייט פון די צייטן פונעם יאָר - איצט צום יום טוב, דערנאָך פאַר אַן אַנדער באַדערפעניש. און אויב עס איז פאַריבער דאָס גאַנצע יאָר און דער בעל הבית האָט זיך בכלל נישט דערמאַנט אַז ער האָט פאַרלוירן זיין כלי, און איז נישט געקומען עס זוכן הגם ער האָט געהאַט פיל געלעגנהייטן עס צו באַנוצן - איז דאָך אַ סימן אַז ער האָט זיך מייאש געווען דערפון. וואָרום עס איז מעגלעך אַז די כלי איז אים פאַרלוירן געגאַנגען גלייך נאָך פסח און מען נוצט עס בלויז אויף פסח, און דערפאַר האָט ער עס נישט געזוכט דאָס גאַנצע יאָר; אָבער ווען עס וועט קומען פסח און ער וועט פרעגן "וואו איז די כלי, איך קען עס נישט געפינען" - האָט ער זיך נאָך נישט מייאש געווען. דעריבער מוזן פאַרגיין אויף אים אַלע מאורעות פונעם יאָר, וואָס דעמאָלט קענען מיר זאָגן: ער האָט געהאַט דריי הונדערט און פינף און זעכציק טעג זיך צו דערמאַנען, אַלע מעגלעכע געשעענישן מיט דער כלי זענען שוין פאַריבער, און פונדעסטוועגן האָט ער זיך נישט דערמאַנט - איז דאָס ווי אַ מת, און ער האָט זיך שוין מייאש געווען. אַ וואונדערבאַרער געדאַנק צו פאַרשטיין די זאַך.
און עס איז דאָ אין דעם אויך אַ שיינער רמז. דער פסוק "הייתי ככלי אובד" קומט נאָכן פסוק "מכל צורריי הייתי חרפה ולשכניי מאוד ופחד למיודעיי" - ציילט דאָרט די ווערטער און איר וועט געפינען צוועלף ווערטער, כנגד די צוועלף חדשים. און אַזוי אויך די ווערטער "נשכחתי כמת מלב" - ציילט זייערע אותיות און איר וועט זען אַז די דריי ווערטער אַנטהאַלטן צוועלף אותיות. זעט מען ווידער דעם עניין פון די צוועלף וואָס איז מרמז אויף דער זאַך.
דער מזמור איז געזאָגט געוואָרן אויפן הינטערגרונט פון דוד'ס אנטלויפן פון שאול, ווען ער פאַרלאָזט לויט דער נבואה פון גד די מצודה און גייט אַרויס קיין ארץ יהודה און צום מדבר, און נאָכדעם וואָס די לייט פון קעילה וואָס ער האָט זיי געראַטעוועט האָבן אים געוואָלט אויסליפערן. דוד לערנט אונדז דעם יסוד פון בטחון: "בך ה' חסיתי" - און ווער עס שטיצט זיך אויפן אייבערשטן וועט נישט פאַרשעמט ווערן; "סלעי ומצודתי אתה" - נישט די פעסטונג באַשיצט נאָר דער הקדוש ברוך הוא; "בידך אפקיד רוחי" - און נישט אין דער האַנט פון אַ בשר ודם, וואָס זענען נישט קיין אנשי אמת; "שנאתי השומרים הבלי שווא" - אָן קיין ניחושים און קסמים, נאָר "תמים תהיה עם ה' אלוקיך". און כאָטש דוד באַשרייבט טיפע צרות - יאָרן וואָס זענען אויסגעגאַנגען אין טרויער, חרפות פון שונאים, שכנים און באַקאַנטע וואָס האָבן זיך דערווייטערט פון אים ביז ער איז פאַרגעסן געוואָרן ווי אַ מת פונעם האַרצן - ווייסט ער דאָך אַז "ראית את עניי" און "ידעת בצרות נפשי", אַז דער אייבערשטער זעט דאָס אַנטפּלעקטע און ווייסט דאָס פאַרהוילענע, און צום סוף "אגילה ואשמחה בחסדך": אַן הצלה וואָס איז אַ גילה בשעת מעשה און אַ שמחה אויף אייביק. און אפילו אין אַ מצב פון "ככלי אובד" - אַ כלי אובד האָט דאָך אַ סימן און וועט סוף-כל-סוף געפונען ווערן.