אין דעם טייל פונעם מזמור גייט דוד המלך אריבער פון דער בקשה אויפן וועג און דעם לימוד צו דער בקשה אויף רחמים און סליחה. ער ווענדט זיך צום אויבערשטן און דערמאנט פאר אים די חסדים וואס ער האט באקומען נאך איידער עס איז געווען אין אים סיי וועלכער זכות, און פון דעם ארויס בעט ער אז ער זאל ווייטער משפיע זיין אויף אים גוטס אויך היינט, און ער זאל אים נישט געדענקען זיינע חטאים און פשעים. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים און זען די ביאורים פונעם מלבי"ם, און לעבן דעם די ווערטער פון רש"י, דער רד"ק, דער אבן עזרא, דער רמ"ע מפאנו און דער דובנער מגיד.
זְכֹר רַחֲמֶיךָ יְהֹוָה וַחֲסָדֶיךָ כִּי מֵעוֹלָם הֵמָּה׃ - געדענק דיינע רחמים, ה', און דיינע חסדים, ווארום פון אייביג אן זענען זיי.
זאגט דער מלבי"ם: קומט דוד און זאגט, זע נאר, ביים אנהייב פון מיין באשאפונג ווען דער אייבערשטער האט מיר געגעבן - פאר וואס איז דאס געווען? פאר גארנישט. דער וואס איז נאכנישט געווען אויף דער וועלט האט דאך נאכנישט געדינט דעם אויבערשטן, און מען קען נישט זאגן אז איך האב עס באקומען אלס שכר פאר מיינע מעשים, ווייל איך בין דאך נאך נישט געווען. ווען דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן דעם מענטש, אים אויפגעהאדעוועט אין מוטערס טראכט, אים ארויסגעברענגט אויף דער וועלט, און אים געלאזט וואקסן ביז ער האט באקומען שכל - פון וואו קומט דאס אלעס? אלעס איז חסד ה', אן דעם וואס דער מענטש זאל קענען זאגן "איך האב עפעס געטאן פאר דעם". אויב אזוי, איז אלעס וואס איז אים משפיע געווארן א חסד חינם. בעט דוד: אנא, פיר ווייטער מיט מיר דעם חסד אויך היינט, אפילו איך בין נישט ראוי. געדענק די רחמים וואס דו האסט מיר געשאנקען אין די צייטן ווען עס איז נישט געווען שייך צו זוכן ביי מיר זכויות, און די חסדים וואס דו האסט מיר דעמאלט געגעבן - שענק מיר זיי אויך יעצט.
"זכור רחמיך", זאגט דער מלבי"ם, דאס איז קעגן דעם וואס דער אויבערשטער האט משלים געווען דעם מענטש מיט אלע זיינע גלידער. דאס איז תכלית הרחמים, אין יעדן איינציגן אבר. און באמת דארף דער מענטש קוקן אויף יעדן אבר און אבר פון זיין גוף און זען וויפיל חסד און רחמים דער אייבערשטער האט מיט אים געטאן. נעמט די אויג: שטעלט אייך פאר ווען זי וואלט ארויסגעשטאכן פונעם קערפער - וויפיל פון אונז וואלטן היינט געהאט אויגן? פארוואס האט דער אייבערשטער זי איינגעפלאנצט אינעווייניג אין א פארטיפונג אין די ביינער? כדי יעדע קלאפ זאל טרעפן דעם שארבן און נישט די אויג. די נאז ווידעראום איז א קנארפל און נישט קיין ביין, און אויב זי כאפט א זעץ קומט זי צוריק צו איר פריערדיגן צושטאנד, און זי איז נישט אזוי עמפינדלעך ווי די אויג. און פארוואס צוויי אויגן? כדי מיר זאלן האבן א בליק פון טיפקייט.
און ווער עס טראכט נאר אריין אין דער אויג אליין: זי האט קבועה'דיגע "ווישערס" וואס רייניגן איר שטענדיג, ווייל זי איז דאך זייער צארט און דער שטויב קען איר שאדן. זי האט עפעפיים, אז אויב דו זעסט עפעס וואס איז נישט גוט זאלסטו זיי קענען פארמאכן. זי האט וויעס וואס פארמיידן דאס אריינקומען פון שמוץ. און זי האט ברעמען, אז ווען מען שוויצט זאלן זיי איינזאפן דעם שווייס און עס זאל נישט אריינגיין אין אויג, ווייל דער שווייס איז דאך זאלציג. ווער עס האט אמאל געארבעט אין דער זון און שווייס איז אים אריין אין די אויגן ווייסט ווי אומאנגענעם דאס איז; דעריבער לייגן די טעניס־שפילער א באנד אויפן שטערן איינצוזאפן דעם שווייס. דער קדוש ברוך הוא האט געזארגט פאר דיר און דיר אוועקגעשטעלט ברעמען העכער די אויגן. און אזוי קען מען דורכגיין אבר נאך אבר און זען די חסדי השם אויפן מענטש.
דער חובת הלבבות ברענגט אן ענליכע זאך. מען האט אמאל געפרעגט א מענטש: אויב מען וואלט דיר געגעבן נאך אן אויג, וואו וואלסטו זי געלייגט? האט ער געזאגט: אויפן נאקן, פון הינטן פונעם קאפ. האט א צווייטער אים געזאגט: וואס פלוצלונג, עס מאכט נישט קיין סברא; איך וואלט זי געלייגט אינעם פינגער - וויל מען קוקן אויף צוריק, דרייט מען אויס דעם פינגער אויף צוריק; וויל מען זען וואס ליגט אונטערן טיש, שטעקט מען אריין דעם פינגער; וויל מען זען וואס עס איז דא אינעם טאשקע, שטעקט מען אריין דעם פינגער אין טאשקע אריין. פיל פשוט'ער. אויב אזוי, לכאורה, האט דער אויבערשטער באשאפן דעם מענטש פעלערהאפטיג, ווייל ער וואלט דאך געקענט געבן אן אויג אינעם פינגער.
אבער שטעלט אייך פאר וואס מען וואלט געקענט טאן מיט דער האנט ווען מען האט אן אויג אינעם פינגער. וואלט מען געקענט עפעס אויפהייבן? עפעס שלעפן? די אויג איז דאך אזוי איידל און עמפינדלעך - וואלט מען זיך געקענט אנטאן, צוקנעפלען א קנעפל? וויפיל חסד האט דער אייבערשטער געטאן וואס ער האט אונז נישט געגעבן קיין אויג אינעם פינגער! און אפשר אויפן נאקן? ביסטו דען זיכער אז אלעס מוז מען זען? דער אייבערשטער האט באשאפן אזא מצב אז אויב דו ווילסט נישט - דרייסטו אויס דעם רוקן. און אויב דו וועסט האבן אן אויג אויפן נאקן און שלאפן אויפן רוקן, וואס וועט זיין? און נאך די האר, וואס דו וואלסט געדארפט אפשערן די גאנצע צייט פון איבער דער אויג. בקיצור, וואס דער אויבערשטער האט געטאן איז דאס מערסטע פאלקאם. און דאס איז וואס דוד זאגט: "רחמיך" - וואס דו האסט מיר משלים געווען מיט אלע גלידער.
דער וואס קוקט אויפ'ן פינגער: שטעלט זיך פאר ווען ער וואלט געווען אביסל מער קלעפּיק - יעדע זאך וואס דו כאפּסט וואלט זיך צוגעקלעבט צום האנט; מען נעמט א פאפיר און מען קען עס נישט אפלאזן. און ווען ער וואלט געווען ווייניגער קלעפּיק - פראבירט צו בלעטערן, פראבירט אנצוהאלטן עפעס, אלעס וואלט ארויסגעגליטשט פון דער האנט. דער אויבערשטער האט באשאפן דעם פינגער מיט א פונקטליכער מאס פון קלעפּיגקייט, אזוי גענוי אז עס זאל מיר העלפן אנכאפן זאכן, און פון דער אנדערער זייט נישט מאכן אז מען זאל עס אנכאפן אן קיין מעגליכקייט זיך אפצוטיילן דערפון. קוקט אויף דער לטאה: אין אירע פינגער איז פאראן א פיל גרעסערע קלעפּיגקייט, ווייל זי דארף קריכן אויף ווענט. א מענטש דארף נישט קריכן אויף ווענט, דערפאר האט ער נישט אזא קלעפּיגקייט. יעדע בריאה איז באשאפן געווארן לויט אירע געברויכן.
און אזוי אויך די נעגל: דאס וואס גיט אונז די מעגליכקייט פון א שטארקער אחיזה זענען די ציפורניים, וואס זיי זענען ווי א ביין ביים עק פונעם פינגער און העלפן אונז אנכאפן. און מער פון דעם, ווען א מענטש וויל נעמען א גאר איידעלע און דאנע זאך, כאפּט ער עס מיט'ן שפיץ פון די נעגל. און מיר רעדן נאך נישט פון שיילן א מאראנץ. בקיצור, אין יעדן איינציגן ענין זעט מען דעם חסד השם. דאס איז "רחמיך".
וואס זענען "חסדיך"? זאגט דער מלבי"ם: קעגנאיבער די כוחות פונעם שכל און בינה. דער אויבערשטער האט געטאן מיט אונז א חסד אז מיר זאלן משיג זיין זיין גדלות און אלוקות, אז מיר זאלן האבן א תפיסה און השגה אין אים יתברך, און מיר זאלן נישט זיין "כסוס כפרד אין הבין". און פארוואס הייסט עס "כפרד"? ווייל דער מענטש דארף לערנען פרד"ס - פשט, רמז, דרש, סוד - כדי צו וויסן אויך די גדלות הבורא. ווען ער איז נישט משיג די גדלות הבורא בלייבט ער א "פרד": ער האט פשט, רמז און דרש, אבער דעם סוד האט ער נישט געלערנט.
און איינער האט אמאל געזאגט בדרך צחות: די ספרדים זענען זייער צוגעבונדן צו קבלה, און עס זענען דא וואס הייבן אן לערנען קבלה נאך איידער זיי קענען פשט; ער האט שוין געעפנט "פתח אליהו", ער האט שוין געעפנט "בסטא", ער ווייסט נאך גארנישט אבער ער איז שוין אין די ספירות. פרעג אים: גמרא האסטו געלערנט? ש"ס ופוסקים האסטו אנגעהויבן? ניין, אבער אין קבלה איז ער שוין דארט. וואו איז דאס מרומז? "ספרד" - סוד, פשט, רמז, דרש. מען הייבט אן פונעם סוד און ערשט צום סוף קומט מען צום פשט. אבער באמת דארף עס זיין פארקערט: פרד"ס - פשט, רמז, דרש, און צום סוף קומט מען צום סוד.
עכ"פ, דער סוד איז דער חסד השם וואס האט אונז געעפנט די אויגן משיג צו זיין זיין אלוקות און זיין אמת. דאס איז "חסדיך" - דער שכל און די בינה וואס דו האסט געטאן מיט מיר א חסד כדי איך זאל קענען משיג זיין דיין גדלות. און דער מלבי"ם דערקלערט אז די זאכן זענען מקביל צו די צוויי ענינים וואס דוד האט פריער געזאגט, וואס ביידע זענען איבערגעגעבן צום אויבערשטן: אין די גשמיות'דיגע ענינים - "אלוהי בך בטחתי", און דו האסט מיר געגעבן מיינע אלע גשמיות'דיגע צרכים; און אין די רוחניות'דיגע ענינים - "דרכיך ה' הודיעני", און דו האסט מיר געגעבן מיינע אלע רוחניות'דיגע צרכים, די זכיה דיך צו פארשטיין און דיך צו דערקענען. און אויף דעם אלעם זאגט ער - "כי מעולם המה", שוין פון דער צייט פון דער בריאה האסטו מיר געגעבן. אנא, זיי ווייטער ממשיך און משפיע אויף מיר די כוחות אויך אויף ווייטער.
רש"י ערקלערט "כי מעולם המה" - דער חסד השם איז פון אייביקייט אן, נאך פון די צייטן פון אדם הראשון, וואס דו האסט אים געזאגט "ביום אכולך ממנו מות תמות", און דו האסט אים געגעבן א טאג פון דיינע וואס דאס איז טויזנט יאר. לכאורה וואלט אדם הראשון געדארפט שטארבן אין יענעם זעלבן טאג וואס ער האט געגעסן פון עץ הדעת, און וויאזוי איז ער נישט געשטארבן? זאגן חז"ל אז דער הקדוש ברוך הוא האט אים גערעכנט א טאג ווי זיין אייגענעם טאג, ווי עס שטייט "כי אלף שנים בעיניך כיום אתמול כי יעבור". א טאג פונעם הקדוש ברוך הוא איז טויזנט יאר, און ער האט זיך דערבארעמט אויף אים און אים גערעכנט דעם טאג פון "מות תמות" ווי מיין טאג און נישט ווי דיין טאג. און לסוף האט ער געלעבט ניין הונדערט און דרייסיג יאר, ווייל זיבעציג יאר האט ער אוועקגעגעבן פאר דוד המלך - ווייל דוד איז דאך די נשמה פון אדם הראשון, און אד"ם איז ראשי תיבות אדם, דוד, משיח, וואס דאס איז די זעלבע נשמה. אויב אזוי, שוין דעמאלט האסטו געטאן א חסד, און פון דער צייט פון אדם הראשון האסטו זיך געפירט מיט אזא גרויסן חסד - טא געדענק מיר דאס אויך.
חַטֹּאות נְעוּרַי וּפְשָׁעַי אַל תִּזְכֹּר כְּחַסְדְּךָ זְכׇר לִי אַתָּה לְמַעַן טוּבְךָ יְהֹוָה׃ - די זינד פון מיינע יונגע יארן און מיינע פשעים געדענק נישט, לויט דיין חסד געדענק מיר דו, צוליב דיין גוטסקייט, ה'.
ווען איך בעט אז דו זאלסט געדענקען די חסדים און די רחמים וואס דו האסט געטאן מיט מיר ביז היינט - זאלסטו מיר נישט געדענקען דערקעגן די זינד פון מיינע יונגע יארן און מיינע פשעים. און פארוואס? ווייל אויב דו וועסט געדענקען דאס איינע אין פארגלייך צום צווייטן, וועט דאס פארגרעסערן מיינע זינד און פשעים. וואס דו וועסט דאך זאגן: האסט געבעטן מיר זאלן דיר געדענקען די חסדים? איך געדענק די אלע חסדים וואס איך האב געטאן מיט דיר - אויב אזוי ווי האסטו געקענט טאן אזעלכע עבירות? יעדע עבירה באקומט פלוצלונג א פארגרעסערונגס-גלאז און באקומט א מאס, ווייל לויט דער גרויסקייט פונעם חסד, אזוי גרויס ווערט די תביעה. "כחסדך" מיינט לויט דער מאס פונעם חסד; און אויב דו וועסט מיר געדענקען לויט דער מאס פונעם חסד - אוי וויי וואס וועט בלייבן פון מיר. דערפאר בעט דוד: די חסדים זאלסטו געדענקען, אבער מעסט נישט לויט דער זעלבער מאס אויך מיינע עבירות.
און דאס איז וואס ער זאגט "למען טובך ה'" - היות ווי דו ביסט א רב טוב, ממילא געדענקסטו דאס גוטע און געדענקסט נישט דאס שלעכטע, בבחינת "לא הביט אוון ביעקב", וואס דער הקדוש ברוך הוא טוט כביכול אוועקנעמען די אויגן פון זען דאס שלעכטע. און באמת איז דאס א בקשה וואס האט אין זיך אן ענין פון עזות: געדענק די חסדים וואס דו האסט געטאן און לייג צו צו מיר, אבער פארגלייך נישט צו זיי און קוק נישט איבער מיט דער זעלבער מאס אויך מיינע עבירות. דאס ווילסטו מיר זאלן געדענקען און דאס נישט? אויף דעם זאגט ער "למען טובך ה'": פון א צווייטן וואלט איך דאס נישט געבעטן, אבער פון דיר, וואס דו ביסט דאך א רב טוב, ערלויב איך מיר צו בעטן די דאזיגע בקשה.
וואס מיינט "חַטֹּאות נְעוּרַי וּפְשָׁעַי"? זאגט דער מלבי"ם: א חטא קומט מצד די תאוות פונעם קערפער. און פארוואס? ווייל א חטא איז ווי א שגגה - "נפש כי תחטא בשגגה" - און נישט במזיד; און ווען א מענטש זינדיגט צוליב א תאווה, איז עס נענטער צום גדר פון א שגגה ווי צום גדר פון מזיד, אין דעם זין וואס זיין יצר האט אים איבערגעוואלטיגט. דעריבער איז "חטאות נעורי" מכוון קעגן "רחמיך" וואס מיר האבן פריער געזאגט, אז דו האסט דערפילט און פארפאלקאמט מיין גוף מיט רמ"ח איברים און שס"ה גידים - און קעגן דעם בעט איך אז דו זאלסט נישט געדענקען וואס איך האב געטון מצד די תאוות פונעם גוף.
א פשע דערקעגן איז אינעם גדר פון א מרידה. חז"ל זאגן: פשעים - דאס זענען די מורדים. א מענטש וואס טוט א מעשה בכוונה צו רעבעלירן און מורד זיין אינעם אויבערשטן; דאס איז נישט קיין בלאזער דורכפאל, נאר עפעס וואס קומט מיט מחשבה, א באוואוסטזיניגע כוונה צו מורד זיין. און דאס איז מקביל צו "חסדיך", ווייל דער חסד איז דאס וואס דער אויבערשטער האט באשאפן פאר מיר א נשמה און מיר געגעבן די מעגליכקייט אים צו דערקענען - דאס איז דער שכל. און וואס טוט מען מיט דעם שכל? מען איז מורד אינעם אויבערשטן. נישט קיין זינד פון א תאווה, נאר א גאנצע ריכטונג און שיטה פון מרידה. דערפאר בעט איך: אויך מיינע פשעים זאלסטו נישט געדענקען. און וואס מיינט "כְּחַסְדְּךָ זְכָר לִי אַתָּה"? ערקלערט דער מלבי"ם: נישט אזוי ווי דו געדענקסט וואס דו האסט געטון, זאלסטו געדענקען וואס איך האב געטון. די חסדים וואס דו האסט געטון - זאלסטו געדענקען און ווייטער ממשיך זיין; אבער מיינע פשעים זאלסטו נישט געדענקען. נאר די גוטע זאכן און דעם חסד, און בלויז דו - וואס איך האב געטון, זאלסטו נישט געדענקען.
ערקלערט דער רד"ק: פארוואס ווערן די "חטאות" צוגעבינדן צו "נעוריי"? ווייל וואס א מענטש טוט אין זיינע יוגנט-יארן געהערט מער צום גדר פון א חטא, וויבאלד זיין דעת איז נאך נישט בשלימות און מען קען נישט קומען צו אים מיט א פולער תביעה אויף זיינע מעשים, וויבאלד ער איז נאך נישט גאנץ מיט דעת, בינה און השכל. און אפילו אויב דו וועסט זאגן אז ער האט געמיינט צו מורד זיין - וואס פאר א מרידה איז דאס? ער איז דאך א קינד, וואס פארשטייט ער, וויפיל דעת האט ער? אפילו זיין כוונה פון מרידה ווערט פאררעכנט פאר א מאנגל אין פארשטאנד, און בלייבט נאך אלץ אינעם גדר פון א חטא. דערקעגן ווען א מענטש וואקסט אויס און גייט אריבער די צוואנציג יאר און האט שוין באקומען דעת, אויב ער באגייט אן עבירה איז דאס שוין אינעם גדר פון "פשעי" און נישט אינעם גדר פון א חטא. א חטא האסטו געקענט זאגן ווען דו ביסט געווען א יונג בחור; יעצט ביסטו שוין א בר דעת, און וואס דו טוסט איז אינעם גדר פון א פשע, אינעם בחינה פון א מכיר את ריבונו ומתכוון למרוד אין דעם וואס האט אים געגעבן דעם שכל - און דארט איז די הארבקייט פיל גרעסער.
און וואס מיינט "כְּחַסְדְּךָ זְכָר לִי אַתָּה"? ערקלערט דער רד"ק: געדענק מיר נישט, נישט די חטאות פון מיין יוגנט און נישט מיינע פשעים, נאר געדענק מיר דיינע חסדים, און באצאל מיר לויטן חסד און נישט לויטן משפט. און דאס אלעס "לְמַעַן טוּבְךָ ה'" - ווייל פון מיין אייגענער זייט בין איך נישט ראוי, נאר דיין גוטסקייט פאדערט עס: וויבאלד דו ביסט א רב חסד, צוליב דעם ריבוי החסד און ריבוי הטוב פון דיר יתברך איז פאסיג אזוי צו בעטן.
טוֹב וְיָשָׁר יְהֹוָה עַל כֵּן יוֹרֶה חַטָּאִים בַּדָּרֶךְ׃ - דער אויבערשטער איז גוט און גלייך, דעריבער ווייזט ער די זינדיגע דעם וועג.
מצד דעם וואס דער אויבערשטער איז גוט און גלייך, ווייזט ער די חטאים דעם וועג. "חטאים" - ווי מיר האבן מסביר געווען, א חטא איז א לשון פון שגגה, און דער אויבערשטער ווייזט זיי דעם וועג. רש"י ערקלערט אז די כוונה איז אויפן דרך התשובה. און דער רד"ק איז מדייק אז "בַּדָּרֶךְ" שטייט מיט א פתח, וואס דאס איז ווי א בי"ת הידיעה - אזוי ווי עס איז פאראן אן ה"א הידיעה איז דא א בי"ת הידיעה - און מען מיינט נישט סתם א וועג, נאר דעם באקאנטן וועג. און וואס איז דאס? דער דרך התשובה. און פארוואס הייסט עס דער באקאנטער וועג? ווייל ער איז שוין באקאנט נאך פון די טעג פון אדם הראשון, ווען דער קדוש ברוך הוא האט געוויזן פאר קין דעם דרך התשובה, און אויך אדם הראשון האט תשובה געטון. אויב אזוי, ווייז די זינדיגע דעם וועג וואס איז שוין באקאנט פון דעמאלט אן.
רש"י ברענגט נאך א מדרש: ווען א מענטש האט געהארגעט א נפש בשגגה, האט ער געמוזט לויפן שנעל צו אן עיר מקלט; און אויב ער וואלט נישט אנגעקומען אין צייט, וואלט דער גואל הדם אים געקענט אנרירן און אומברענגען אויפן וועג. דעריבער פלעגט מען שיקן מיט אים תלמידי חכמים וואס זאלן אים באגלייטן, און אויף יעדן ארט און ביי יעדן צעצווייגונג פון די וועגן איז געווען א טאוול: "מקלט מקלט", ער זאל וויסן וואוהין צו גיין און זיך נישט פארזוימען. אין יענע צייטן איז נישט געווען קיין 'וועיז' פאר יעדן, און ער וואלט געקענט בלאנדזשען אויפן וועג, פארלירן דעם ריכטיגן שטעג און נישט וויסן וואו צו גיין - דעריבער האט מען געדארפט א טאוול וואס זאל אים ווייזן: דא איז די עיר מקלט. דאס מיינט "יוֹרֶה חַטָּאִים בַּדָּרֶךְ": ווער עס האט געזינדיגט בשגגה, און געהארגעט בשגגה, פלעגט מען אים אנצייגן דעם וועג, בבחינת "תָּכִין לְךָ הַדֶּרֶךְ". און מצד דעם וואס דער אויבערשטער איז גוט, זאגט דער מלבי"ם, שטעלט ער אויס די חוטאים - די וואס זענען נכשל געווארן בשגגה - און ווייזט זיי דעם ריכטיגן וועג.
יַדְרֵךְ עֲנָוִים בַּמִּשְׁפָּט וִילַמֵּד עֲנָוִים דַּרְכּוֹ׃ - ער פירט די עניוים אינעם משפט, און לערנט די עניוים זיין וועג.
און מצד דעם וואס דער אויבערשטער איז ישר - "ידרך ענווים במשפט וילמד ענווים דרכו". דאס זענען די וואס ווייסן דעם וועג, נאר זיי האבן מניעות און עיכובים צו טון דאס וואס פעלט זיך אויס: למשל, ער האט געברויכן וואס ער דארף, ער איז פארטראגן מיט עניני פרנסה, און זיין הארץ איז נישט פריי משיג צו זיין די דרכי השם. אויף זיי בעט דוד: דו זאלסט זיי פירן זיי זאלן גיין אין דעם דרך המשפט, דאס הייסט אינעם ריכטיגן וועג. און אזוי אויך "ילמד ענווים דרכו" - "דרכו" איז א באזונדערער וועג אייגנארטיג פאר אים יתברך, בבחינת "סוד ה' ליראיו".
און דער מלבי"ם איז מדייק דעם חילוק צווישן "יורה", "ידרך" און "ילמד": אנצווייזן ("להורות") און לערנען ("ללמד") געהערט צו א זאך וואס מען ווייסט נישט, דערפאר ווייזט מען אן און מען לערנט אויס. פירן ("להדריך") געהערט צו איינעם וואס קען נישט - ווי א קרומער מענטש וואס קאנקעט, וואס מען דארף אים געבן א האנט און אים פירן. און לערנען איז גרעסער פון אנצווייזן. דערפאר בעט ער דא אז דער קדוש ברוך הוא זאל לערנען פאר די ענווים זיין וועג: ווער עס שטייט אין דער מדרגה פון ענווה, דארט לערנט אים דער קדוש ברוך הוא זיין אייגענעם וועג, וואס דאס איז דער וועג פון השגת השם און דבקות אין אים - אזוי ווי מיר האבן פריער געזען, די נבואה. דאס איז דער אייגנארטיגער וועג פונעם אויבערשטן יתברך, און ווער עס איז אין גדר פון אן עניו איז זוכה דאס משיג צו זיין. און דער וואס איז געווען "העניו מכל האדם אשר על פני האדמה" - איז זוכה געווען צו דער גרעסטער נבואה.
וואס ווייניגער פלאץ א מענטש פארנעמט פאר זיך, אלס מער פלאץ איז דא פארן אויבערשטן יתברך, און דערפאר קען ער מקבל זיין נבואה אויף א העכערער מדרגה. און וואס מער פלאץ ער פארנעמט, איז נישטא קיין פלאץ פאר דער שכינה זיך מדבק צו זיין אין אים: "אין אני והוא יכולים לדור בכפיפה אחת", "גבה עיניים ורחב לבב אותו לא אוכל". דערפאר ווייזט דער אויבערשטער פאר די ענווים זיין אייגענעם וועג, און דאס איז "ידרך ענווים במשפט" - להבדיל פון די חוטאים וועגן וועלכע מיר האבן פריער געלערנט.
און פארוואס ווערט דער חוטא אנגערופן א חוטא? ערקלערט דער מלבי"ם: א חוטא איז איינער וואס האט נישט געטראפן צום ציל. וויאזוי זאגט מען אויף איינעם וואס האט פארפעלט דעם ציל? "החטיא". החטיא מיינט אז ער האט פארפעלט דעם ריכטיגן וועג און נישט געטראפן צום ציל. דערפאר איז "חטא" מלשון חיסרון, ווי "והייתי אני ובני שלמה חטאים" - דאס הייסט מיר וועלן זיין פארפעלט און פארמינערט, און ווי "קולע אל השערה ולא יחטיא", אז מען וועט נישט פארפעלן דעם ציל. דער חוטא איז מצד שגגה, און היות ער איז נישט אנגעקומען צום ריכטיגן אדרעס, ווייזט אים דער אויבערשטער דעם וועג. און א "דרך" איז דער הויפט וועג, להבדיל פון "אורחות" וואס זענען די שמעלערע און פארצווייגטע וועגן, וואס דארט פאדערט זיך פיל הבחנה. דעם חוטא בשגגה שטעלט מען קודם כל אוועק אויפן הויפט וועג.
כׇּל אׇרְחוֹת יְהֹוָה חֶסֶד וֶאֱמֶת לְנֹצְרֵי בְרִיתוֹ וְעֵדֹתָיו׃ - אלע וועגן פונעם אויבערשטן זענען חסד און אמת פאר די וואס היטן זיין בונד און זיינע עדות.
די "אורחות" ווערן דערמאנט אינעם קומענדיגן פסוק. כאטש אמאל זעען מיר כביכול אז דער אויבערשטער גייט נישט אינעם הויפט וועג נאר אין א באזונדערן "אורח" - א שמאלער וועג וואס פארקריכט פונעם כללות'דיגן וועג - אזוי ווי צדיק ורע לו און רשע וטוב לו, וואס לכאורה איז דאס פארקערט פונעם גראדן, פארלאנגטן וועג, קרומע שטעגן, נישט דער וועג וואס מיר וואלטן ערווארטעט צו זען אין איר אן הנהגה פון צדק, משפט און יושר - אויף דעם זאגט ער: "כל אורחות ה' חסד ואמת". אפילו די דאזיגע אורחות, וואס זעען דיר אויס פארקרומט און ווי אן אפנויג פון צדק ומשפט, זאלסטו וויסן אז זיי זענען חסד ואמת: א חסד פונעם אויבערשטן און אן אמת, ווייל "לא עביד דינא בלא דינא". אויב א מענטש זעט "איך האב געטון גוטס און באקומען שלעכטס", זאלסטו וויסן אז דאס שלעכטע איז צו דיין טובה, און עס איז א באצאלונג אויף אן אנדער חשבון, און מיט דעם האט דיך דער קדוש ברוך הוא געראטעוועט פון א פיל גרעסערער רעה, און עס זענען דא אן א שיעור חשבונות שמים - און דערפאר איז דאס אויך אמת: א חסד האט ער געטון מיט דיר, און דאס איז א דין אמת וצדק.
און דערפאר ווען עס שטארבט ביי א מענטש א נאנטער קרוב, פארלאנגט מען פון אים צו זאגן "ברוך דיין האמת". עס איז זייער שווער, און ס'איז א נאנטער, און אמאל - השם ישמור - קליינע קינדער און שווערע טראגעדיעס; און דאך איז דער אויבערשטער א דיין האמת, און ס'איז נישטא דארט קיין אנדערע ברכה, נאר די זעלבע ברכה: דער אויבערשטער פסק'נט א דין אמת. אויב אזוי, אלע אורחות פונעם אויבערשטן, נישט נאר די אפענע און קלארע וועגן נאר אויך די פארבארגענע וועגן וואו איך זע נישט קיין שום וועג, און פארקערט, איך זע זאכן וואס זעען אויס ווי קעגנזעצליך צו די חסדים פונעם אויבערשטן - אלעס איז בבחינת חסד ואמת. אמאל באקומט דער צדיק דא א קליינע שטראף כדי מוחל צו זיין און ער זאל באקומען זיין שכר בשלימות אויף יענער וועלט; אמאל, מצד דער אמת, פארלענגערט דער אויבערשטער די געדולד צום רשע כדי ער זאל טון תשובה און פאררעכטן זיינע וועגן; און אמאל כדי עס זאל אנגעפילט ווערן זיין מאס און ער זאל פארלירן די עולם הבא.
און דאס אלעס איז באקאנט פאר וועמען? "לנוצרי בריתו ועדותיו". דאס זענען די מענטשן וואס ווייסן באמת אז אלעס איז חסד און אמת. ווער עס היט נישט זיין בונד און זיינע עדות, ווער עס היט נישט זיינע מצוות - האט שטענדיג קושיות און שטענדיג שאלות. אבער גיט אכט: ווען א מענטש הייבט אן מקיים צו זיין מצוות, פלוצלונג האט ער נישט קיין שאלות. מענטשן וואס קומען זיך דערנענטערן - לכתחילה זעסטו זיי אנגעפילט מיט שאלות ווי א מילגרוים; און אויב מען דערנענטערט אים און מען זאגט אים: קום הייב אן מקיים זיין א מצוה, קום הייב אן מיט עפעס - פלוצלונג האט ער נישט קיין שאלות. ווער האט אים זיי פארענטפערט? דאס איז א פלא. ווייל באמת רוב שאלות קומען נישט פון אן עכטער פראגע, נאר זיי זענען א מין תירוצים: איך וויל פארענטפערן פאר זיך אליין פארוואס איך טו נישט, און גלייך הייב איך אן מיט שאלות.
ווי יענער פרומער איד וואס איז פארבייגעגאנגען לעבן א הפגנה פון פרייע. האט אים איין פרוי דערזען און אנגעהויבן שרייען: גיי אין מיליטער! האט ער איר ארויסגענומען א תעודת חוגר און געוויזן: איך האב געדינט דריי יאר אין מיליטער, און נאך געווען אין קבע. האט זי געזאגט: נו, גיי ארבעטן! האט ער ארויסגענומען אן אנדערע תעודה און איר געוויזן אז ער איז א לאנגיעריגער ארבעטער אין א פירמע. וואס איז איר פארבליבן צו זאגן? "נו, גיי צום טייוול!". האט ער איר געזאגט: פארוואס האסטו דאס נישט געזאגט פון פריער? דאס איז דאך וואס דו ווילסט - זאג עס גלייך פון פאראויס; פארוואס דאס איינוויקלען מיט מיליטער און מיט ארבעט? דער גאנצער תכלית איז דאך "גיי צום טייוול", טא צו וואס פעלט אויס די גאנצע התנצלות? אזוי אויך, ווען א מענטש דערנענטערט זיך, זענען פלוצלונג נישטא קיין קושיות. די אלע "פארוואס און פארוואס" זענען נאר תירוצים, ווייל עס איז מיר באקוועם דארט וואו איך בין. אבער נוצרי בריתו ועדותיו ווייסן אז אלע וועגן פונעם אויבערשטן זענען חסד און אמת. הייב אן היטן מצוות - און דו וועסט זען אז דו פארלירסט אלע קושיות.
לְמַעַן שִׁמְךָ יְהֹוָה וְסָלַחְתָּ לַעֲוֺנִי כִּי רַב הוּא׃ - צוליב דיין נאמען, אויבערשטער, פארגעב צו מיין זינד, ווייל גרויס איז זי.
דער פסוק איז זייער שווער צו פארשטיין, און יעדער פון די מפרשים פרובירט אויף זיין אייגענעם אופן אים צו פארענטפערן. ווען א מענטש קומט בעטן מחילה פון זיין חבר, אדרבה - פרובירט ער צו פארקלענערן וואס ער האט געטאן און נישט עס גרעסער מאכן, און דאס איז דאך די סבה צו באקומען מחילה: וויבאלד דער עוון איז נישט געווען אזוי גרויס, זיי מוחל מיר. אבער צו קומען און זאגן "זיי מיר מוחל ווייל דער עוון איז גרויס"? דאס לאזט זיך נישט הערן. "וסלחת לעווני כי רב הוא" - צי ווייל ער איז גרויס דארף איך דיר מוחל זיין? פארקערט, "כי רב הוא" איז דאך א סבה נישט מוחל צו זיין. ווי אזוי קען מען פארשטיין דעם פארלאנג פון דוד המלך?
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער פסוק קערט זיך צוריק צו דער תפילה, און דאס ווארט "למען" דא גייט ארויף אויף דעם וואס ער האט פריער געבעטן "חטאות נעוריי ופשעיי אל תזכור": פארוואס בעט איך אזא זאך? "למען שמך ה'". און זיין חידוש איז אז "כי רב הוא" גייט נישט ארויף אויפ'ן עוון, נאר אויף "שמך ה'": למען שמך ה' בעט איך וסלחת לעווני, ווייל רב וגדול איז דיין נאמען - און אזוי ווי עס איז אזוי, פאסט פאר דיר צו מוחל און סולח זיין. און נישט נאר דאס בעט איך אז דו זאלסט מיר מוחל זיין די פשעים, נאר אויך דעם עוון, וואס איז נאך הארבער. און פארוואס זאלסטו מוחל זיין? וויבאלד דיין נאמען איז רחמים און דו ביסט פול מיט רחמים, און צוליב דעם וואס דיין נאמען איז רב וגדול - ביסטו "רב לסלוח".
און וואס איז אן עוון? ערקלערט דער מלבי"ם אז אן עוון, אנדערש ווי א פשע, איז א זאך וואס ווערט געטאן דורך אן עיוות השכל. ווען א מענטש זינדיגט בטעות - איז דאס א שגגה; און ווען א מענטש איז פושע במזיד - איז דאס נישט בהכרח מתוך רצון להכעיס. אבער ווען א מענטש טוט אן עוון, דאס הייסט במזיד און מיט אן עיוות השכל, האט ער שוין אויסגעבויט א גאנצע אידעאלאגיע פאר זיינע עבירות און געפונען פאר זיי שכל'דיגע אויסריידן, און דאס איז כמעט א מצב פון וואו מען קען זיך נישט אומקערן, ווארום אזוי ווי ער הייבט אן צו געפונען א תירוץ פאר זיינע מעשים, איז זייער שווער אים צוריקצוברענגען בתשובה פון דארט. און אויף דעם בעט ער "וסלחת". און דער לשון פון סליחה, זאגט דער מלבי"ם, איז דער גרעסטער פון אלע לשונות וואס באדייטן פארגעבן א חטא - עס איז דא מחילה, עס איז דא כפרה, און נאך אנדערע אויסדרוקן, און דער גרעסטער פון אלעמען איז סליחה. איך בעט דו זאלסט מיר מוחל זיין בסליחה, דאס הייסט א גענצליכע מחיקה, הגם דאס איז אן עוון פון עיוות השכל - ווייל דיין נאמען איז רב וגדול און דו ביסט א רב חסד.
דער רד"ק ערקלערט: "למען שמך ה'" - וויבאלד דיין נאמען ווערט אנגערופן "טוב וסלח", בעט איך אז דו זאלסט מוחל זיין אויף מיין עוון. און דער רד"ק איז מדייק אז עס שטייט נישט "וסלחת לעוונותיי" נאר "לעווני" - דאס רעדט דאך פון א ספעציפישן חטא, און דאס איז דער גרעסטער פון די חטאים פון דוד, דער עוון פון בת שבע. און דא זאגט דוד: הגם איך האב געבעטן פאר דיר מחילה און סליחה אויף מיינע חטאים און מיינע פשעים, האב איך יעצט א באזונדערע בקשה אויף א באזונדערן עוון וואס איז גרעסער פון אלע עוונות, און אויף אים קער איך זיך צוריק און בעט נאכאמאל. אויב אזוי איז "כי רב הוא" די סבה פארוואס איך שטעל אוועק די בקשה באזונדער פון דער אלגעמיינער בקשה וואס איך האב שוין געבעטן: צוליב דעם וואס עס רעדט זיך פון א גרויסן עוון, דעריבער שטעל איך אויף אים א באזונדערע, ספעציפישע בקשה.
דער אבן עזרא זאגט אז "כי רב הוא" קומט נישט אלס א טעם פאר דער סליחה, נאר אין טייטש פון "אף על פי" און "כאטש" - ווייל דאס ווארט "כי" האט דאך עטליכע באדייטונגען. "וסלחת לעווני" הגם ער איז גרויס: איך בעט אז דו זאלסט מיר פארגעבן כאטש דער עוון איז גרויס און איך ווייס אז זיין כפרה איז שווער. אבער נישט ווייל ער איז גרויס קומט אים סליחה - פארקערט; נאר פארגעב מיר כאטש דער עוון איז גרויס. און אזוי ווי מיר געפונען ביי משה רבינו וואס האט מתפלל געווען און געזאגט "כי עם קשה עורף הוא": פארגעב זיי, דו ווייסט דאך אז זיי זענען אן עם קשה עורף און מורדים - און פונדעסטוועגן זאלסטו זיי מוחל זיין.
דער רמ"ע מפאנו האט דא א וואונדערליכען און בארימטן חידוש. עס איז באקאנט אז דער עיקר תשובה איז דער ווידוי; און נישט בלויז דאס, נאר לויט דער שיטה פונעם רמב"ם איז אין דער תורה בכלל נישט פאראן קיין מצוות עשה פון תשובה, נאר די מצוה פון ווידוי - "והתוודו את חטאתם" איז לויט אים די מצוות עשה פון תשובה. און די הודאה פון "חטאתי" איז דער עיקר, ווארום איידער א מענטש איז זיך מתוודה שטייט דאך "הנני נשפט אותך על אומרך לא חטאתי" - זאגט דער אויבערשטער: איך וועל משפט'ן דיך אויף דעם וואס דו האסט געזאגט "לא חטאתי". און לכאורה, אז זי האט געזינדיגט - משפט זי אויף איר חטא, און פארוואס גאר אויף "אומרך לא חטאתי"? נאר דער ערגסטער פון אלעמען איז צו זאגן "לא חטאתי": ווען א מענטש האט געזינדיגט און ער דערקענט כאטש זיין חטא, קען ער זיך נאך אומקערן בתשובה; אבער אז ער זאגט "ניין" - וועט ער זיך קיינמאל נישט אומקערן. אויב אזוי איז דער ווידוי דער עיקר.
און עס איז ביי אונז דא א הלכה: מודה בקנס פטור. דיני קנסות זענען אלע פעלער וואו מען איז מחוייב צו באצאלן נישט לויט דער מאס פונעם היזק. א גנב באצאלט כפל - און דאס איז נישט לויט דעם היזק, ווייל דער היזק אליין איז דער קרן, און דער צוגעגעבענער תשלום איז א קנס. תשלומי ארבעה וחמישה איז א קנס; אונס ומפתה חמישים כסף און מאה כסף, א קצב'דיגער סכום אין דער תורה און נישט לויט דעם שאדן - איז א קנס; שלושים של עבד - איז א קנס. אלע פעסטגעשטעלטע סכומים אין דער תורה, אדער סכומים וואס זענען נישט לויט דעם ווערט פונעם היזק, זענען קנסות. און אויב א מענטש האט גע'גנב'עט און ער האט געאיילט אין בית דין און געזאגט: רבותי, איך בין מודה, איך האב גע'גנב'עט - זאגט מען אים באצאל דעם קרן, און מודה בקנס פטור. אן איינשטימיגע הלכה, אן קיין מחלוקת, אין בבא קמא דף ע"ד.
און וואס איז דער דין אויב מען האט אים אנגעקלאגט און ער איז געקומען אין בית דין נאכדעם וואס מען האט אים שוין געכאפט אין נעץ, און ערשט דעמאלט האט ער געזאגט: יא, איך בין מודה, איך האב גע'גנב'עט - און זיין גאנצער ווילן איז בלויז פטור צו ווערן פונעם קנס? זאגט מען אים: עס איז צו שפעט. מודה זיין אינעם קנס האסטו געקענט איידער זיי זענען געקומען; יעצט, נאכדעם וואס עס זענען שוין געקומען עדים וואס זאגן עדות קעגן דיר, פעלט שוין נישט אויס דיין הודאה.
און יעצט די מער פארציקלטע שאלה: וואס איז דער דין אויב איך האב מודה געווען אין בית דין אז איך האב געגנבעט, און מען האט מיר געזאגט "מודה בקנס פטור", און נאך צוויי מינוט זענען געקומען עדים און געזאגט: רבותי, זאלט איר וויסן אז פלוני האט געגנבעט און מיר זענען געקומען מעיד זיין דערויף. צי זאגן מיר אז דיין הודאה איז איבריג, ווייל עס זענען דאך דא עדים וואס זענען מעיד אז דו האסט געגנבעט - און דעריבער זאלסטו צאלן אויך דעם קנס? צי זאגן מיר: איך בין געקומען פאר די עדים זענען געקומען, און איך האב מודה געווען אינעם קנס אין א צייט ווען ס'איז נאך נישט געווען קיין עדים, און זיי זענען ערשט געקומען נאך מיר - און אויב אזוי בין איך שוין פטור געווארן? דאס איז די מחלוקת צווישן רב און שמואל: רב זאגט מודה בקנס ואחר כך באו עדים - פטור; און שמואל זאגט מודה בקנס ואחר כך באו עדים - חייב, וויבאלד זיין הודאה איז שוין איבריג און אט זענען דא עדים וואס מאכן אים שולדיג.
קומט דאך אויס, אז דער גאנצער ענין פון תשובה צווישן אונז און דעם מקום קען בלויז עקזיסטירן לויט דער שיטה פון רב און נישט לויט שמואל'ס שיטה. ווארום ווען איך קום און זאג חטאתי, עוויתי, פשעתי - וואס פאסירט דעמאלט? עס קומען מלאכי מרום און זענען אויך מעיד, ווארום די אויגן פונעם אויבערשטן שוועבן איבער דער גאנצער ערד און עס זענען פאראן מלאכים וואס שפאצירן ארום און זעען די מעשים פון די מענטשן און זענען מעיד אויפן מענטש. קומען די מלאכים און זאגן: פלוני האט געטאן אזא און אזא עבירה. זאגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: ער האט שוין מודה געווען. עס זענען געקומען עדים נאכדעם וואס ער האט שוין מודה געווען און זיך מתוודה געווען - און לויט רב'ס שיטה, הודה ואחר כך באו עדים, איז ער פטור פונעם קנס. אבער לויט שמואל'ס שיטה, וואס וועט העלפן דער ווידוי? צום סוף זענען דאך געקומען עדים, און מודה בקנס און דערנאך זענען געקומען עדים - איז מען דאך חייב. קומט אויס אז דער גאנצער ענין פונעם ווידוי העלפט אונז נאר לויט רב'ס שיטה.
און דאס איז וואס דוד המלך זאגט: "וסלחת לעווני כי רב הוא" - רבונו של עולם, זיי מוחל מיין עוון, ווייל די הלכה איז ווי רב. "רב הוא" - די הלכה איז ווי רב, און אויב אזוי זיי מוחל מיין עוון. הפלא ופלא.
און לויט דעם פארטייטשט זיך א מדרש פליאה וואס ווערט געברענגט אין 'דמשק אליעזר', א וואונדערליכער מדרש אזוי ווי זיין נאמען: "אוי מי יחיה משומו אל" - אזוי האט בלעם געזאגט - הדא הוא דכתיב "וסלחת לעווני כי רב הוא". וואס איז דער שייכות צווישן "מי יחיה משומו אל" און "וסלחת לעווני כי רב הוא"? לויט אונזערע רייד ווערט עס פארענטפערט הערליך: "משומו אל" שטייט געשריבן אן א וי"ו, און מען קען עס לייענען כאילו עס שטייט "מי יחיה משמואל" - ווער קען לעבן לויט דער שיטה פון שמואל? ווארום יעדעס מאל ווען איך בין מתוודה קומען דאך מלאכים און זענען מעיד, און דורך דעם ווער איך חייב; ווער קען דען אזוי לעבן? אויף דעם זאגט דער מדרש: אוי מי יחיה משמואל - דאס איז וואס שטייט "וסלחת לעווני כי רב הוא", אז בלויז לויט רב'ס שיטה קען מען איבערלעבן, אז נאר לויט זיין שיטה העלפט מיר די תשובה און דער ווידוי, ווייל אפילו שפעטער זאלן קומען מלאכים און מעיד זיין אויף מיינע עבירות - האב איך דאך שוין פריער מודה געווען, און לויט רב, אז מען איז מודה און דערנאך קומען עדים, קען מען אים מער נישט תובע זיין.
אויך דער מגיד מדובנא ערקלערט די שוועריקייט אויף וואס מיר האבן זיך אפגעשטעלט - צי צוליב דעם וואס דער עוון איז גרויס איז ער ראוי צו סליחה? עס איז דאך פונקט פארקערט. און א משל צו וואס איז דאס ענליך: עס מאכט זיך אז א בעל חוב קומט אן צו פשיטת רגל, און עס ליגן אויף אים גאר שווערע חובות, און מען מאכט דעמאלט א פארזאמלונג פון אלע נושים (מלווים), און דער בעל חוב פרובירט צוצוקומען מיט זיי צו א פשרה און זען וואס מ'קען טאן - טייל וועלן מוותר זיין, טייל וועלן באקומען, טייל א שניט אינעם חוב און נאך פארשידענע וועגן. און אויב ביזטו א פשוט'ער און שווער-הארעוואניעדיגער בירגער וואס לעבט בדוחק און האט ניטאמאל פון וואו צו עסן, זאג א דאנק אויב דו באקומסט עפעס, און אסאך מאל באקומט מען פון אזעלכע בעלי חובות א קצבה פון פערציג שקל א חודש במשך פיר הונדערט יאר; צום סוף וועסטו באקומען דיין גאנץ געלט - אויב נישט דו, דעמאלט דיין אור-אייניקל און אייניקל. מען צעטיילט די חובות אויף שיעורים.
זאגט דער מגיד מדובנא: געווענליך, ווען א מענטש איז שולדיג פאר יענעם, פרובירט ער עס שטענדיג צו מאכן קליין - עס איז א קליינער חוב, זארג נישט, איך וועל דיר באצאלן, ס'איז גארנישט, דו האסט נישט וואס צו זארגן. אבער אין יענעם פאל, ווען מען פארזאמלט אלע נושים, איז דער וועג פונקט פארקערט: רבותי, איך וויל איר זאלט פארשטיין, דאס געשעפט שטייט פאר א צובראכענער קערעטע; עס איז געווען א לעבעדיג געשעפט, און שוין לאנג א טויט געשעפט. און זאלט איר וויסן אז חוץ פון דעם וואס איר ווייסט ליגן אויף מיר נאך חובות: נאך ארנונה פון דרייסיג יאר, און נאך דאס, און בכלל די משכנתא אויף דער דירה איז נאך נישט באצאלט. און פון א חוב וואס מען האט געמיינט איז פינף הונדערט טויזנט דאלאר, שטעלט זיך ארויס אז ס'איז צוואנציג מיליאן. וואס טוט ער? ער בלאזט און בלאזט אויף דעם חוב, כדי מען זאל אים זאגן: גוט, ברענג שוין וויפיל דו האסט, ברענג הונדערט און פופציג דאלאר א חודש, ברענג וואס ס'איז דא - דער עיקר מיר זאלן זען דאס ליכטיקייט ביים עק פונעם טונעל, ברענג עפעס.
און דאס איז פונקט וואס דוד המלך זאגט דא: רבונו של עולם, וואס קענען מיר זאגן פאר דיר? צו טאן א פולקאמע תשובה אויף אלע אונזערע עוונות? אונזערע עבירות האבן דאך איבערגעשטיגן איבער'ן קאפ, דער עוון איז אזוי פיל און אזוי גרויס. אויב אויף יעדן עוון וואלט מען געדארפט פאסטן תעניות לויט דעם חשבון פון תעניות האר"י הקדוש, וואלט א מענטש געלעבט צוויי טויזנט יאר און נישט באוויזן מכפר צו זיין אויף אלע זיינע עוונות. דעריבער, רבונו של עולם, אונזער עוון איז אזוי גרויס - באנוגען זיך מיט א מינימאלע תשובה, מיט עפעס וואס מיר טוען אזוי, מקופיא לצערינו, און נישט באמת א תשובה וואס פאסט פאר יעדן איינציגן עוון. "כי רב הוא" - וויבאלד דער עוון איז אזוי גרויס, באנוגן דיך אפילו מיט א ביסל תשובה און מיר זאלן דערמיט יוצא זיין. אזוי ערקלערט דער מגיד מדובנא, אויך הפלא ופלא.
דוד המלך דערמאנט פארן הקדוש ברוך הוא זיינע חסדים פון אנהייב פון דער בריאה - די רחמים ביים משלים זיין דעם גוף מיט אלע זיינע אברים, און דעם חסד אינעם שכל און בינה צו דערקענען זיין באשעפער - און ער בעט אז דער זעלבער חסד חנם זאל אנגיין אויף אים אויך היינט. ער בעט אז מען זאל נישט געדענקען זיינע חטאות נעורים וואס קומען פון די תאוות פונעם גוף און נישט זיינע פשעים וואס קומען פון מרד, און זיי זאלן נישט געמאסטן ווערן קעגן דעם גרויסן חסד, נאר "למען טובך ה'" וואס קוקט נישט אויף אָוֶן. און וויבאלד דער אויבערשטער איז טוב וישר לערנט ער די חוטאים בשוגג דעם באקאנטן דרך, דעם דרך התשובה, און פירט און לערנט די ענווים זיין באזונדערן דרך; און אלע זיינע וועגן, אויך די פארבארגענע און די וואס זעען אויס פארדרייט, זענען חסד ואמת - און דאס ווייסן נוצרי בריתו ועדותיו. און צום סוף די וואונדערליכע בקשה "וסלחת לעווני כי רב הוא", וואס איז ערקלערט געווארן אויף עטליכע אופנים: ווייל רב און גרויס איז דיין נאמען (מלבי"ם), ווייל דאס איז א באזונדערער עוון וואס פארלאנגט א בקשה פאר זיך (רד"ק), הגם ס'איז גרויס (אבן עזרא), ווייל די הלכה איז ווי רב אז מודה בקנס ואחר כך באו עדים איז פטור (רמ"ע מפאנו), און ווייל פון גרויס פונעם חוב בעטן מיר אז דו זאלסט זיך באנוגענען מיט דעם ביסל תשובה וואס מיר האבן אין דער האנט (דער מגיד מדובנא).