פתיחה: לדוד מזמור - א מזמור פון שכינה
קאפיטל כ"ד אין תהילים הייבט זיך אן מיט "לְדָוִד מִזְמוֹר", און נישט "מִזְמוֹר לְדָוִד". ווי רש"י דערמאנט אויבן, איז פאראן אן אונטערשיד צווישן די צוויי נוסחאות: "מזמור לדוד" אזוי ווי "מזמור לדוד ה' רועי", און "לדוד מזמור" - אז די שכינה האט שוין גערוהט אויף אים, און פון יענער השראת השכינה הייבט ער אן און זינגט.
חז"ל זאגן אז דעם מזמור האט דוד המלך מחבר געווען אויף דער צייט ווען מען וועט אריינברענגען דעם ארון אין בית קדשי הקדשים. הגם אין יענער צייט איז דוד שוין נישט געווען ביים לעבן, אבער ווען שלמה האט געוואלט אריינברענגען דעם ארון האבן זיך די טירן נישט געעפנט, ווי מיר וועלן זען ווייטער אינעם מזמור, און ערשט ווען ער האט דערמאנט "זכרה לחסדי דוד עבדך", ווען ער האט דערמאנט זיין פאטער, האבן זיך די טירן געעפנט. אין יענער שעה זענען די פנימ'ער פון די שונאי דוד שווארץ געווארן ווי די שולי קדירה, ווייל זיי האבן געזען מיט די אייגענע אויגן אז דער ארון גייט נאר אריין אינעווייניג בזכות פון דוד. אלע יענע וואס האבן גערעדט אויף דוד, געזוכט אין אים חסרונות און געטשעפעט אויף אים פאלשע קלאגעס - זענען זייערע פנימ'ער שווארץ געווארן, ווייל זיי האבן געזען זיין גרויסקייט, און מן השמים האט מען מעיד געווען אויף זיין צדקות.
"לה' הארץ ומלואה" - די תכלית הבריאה: א דירה בתחתונים
לְדָוִד מִזְמוֹר לַה' הָאָרֶץ וּמְלוֹאָהּ תֵּבֵל וְיֹשְׁבֵי בָהּ׃ - א מזמור פון דוד: דעם אויבערשטן געהערט די ערד און איר פולקייט, די וועלט און אירע באוואוינער.
דער מלבי"ם לייגט עס אראפ: נאכדעם וואס מיר זעען אז דער אויבערשטער באזונדערט זיין השגחה דא אויף דער ערד, אז דער קדוש ברוך הוא האט איר געגרינדעט און פארוואנדלט אין א פאסיגן וואוינארט פאר מענטשן - זאגט די סברא אז דער אויבערשטער האט דאס געטאן צוליב זיין ליבשאפט און דביקות צו כלל ישראל און צו דער מציאות דא, דער אויבערשטער באגערט אונז. ווארום חז"ל זאגן: פון דעם טאג וואס דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן זיין וועלט האט ער זיך געגלוסט צו האבן א דירה בתחתונים. דאס הייסט אז דער אויבערשטער וויל אראפברענגען זיין שכינה אהער; ער האט נישט סתם אזוי באשאפן די וועלט, נאר ער וויל אונזער דערנענטערונג, און פאר דעם צוועק וויל ער האבן דא א דירה, משכן צו זיין זיין שכינה אינעם בית המקדש.
זאגט דער מלבי"ם: אזוי איז טאקע געווען דער יסוד אינעם פלאן פון דער בריאת העולם, און דערפאר איז לכתחילה אדם הראשון אריינגעלייגט געווארן אינעם שענסטן און העכסטן ארט - אין גן עדן, וואו דער קדוש ברוך הוא געפינט זיך מיט אים און רעדט צו אים. אבער דער חטא פון די דורות האט גורם געווען א ריחוק. זעקס און צוואנציג דורות האבן געלעבט בלויז בחסד השם, קעגן די כ"ו מאל "כי לעולם חסדו" וואס דוד זאגט אין תהילים - זעקס און צוואנציג דורות וואס האבן עקזיסטירט בלויז בחסד און זענען נישט געווען ראוי מצד זיך אליין. די דביקות אז דער אויבערשטער זאל אראפלאזן זיין שכינה צווישן אונז איז בטל געווארן.
ביז עס זענען געקומען די אבות הקדושים און האבן אנגעהויבן ארויפצוגיין אויפן הר ה', ממשיך צו זיין די שכינה און די השגחה אהער אויף דער ערד, צוריקצוברענגען דעם מצב אז דער קדוש ברוך הוא זאל רוהען צווישן אונז. און אזוי איז געווען ביז עס איז געקומען איין גאנצער דור - א דור דעה, א דור וואס ברובו און בכללותו איז ער געווען אין הויכע מדרגות און השגות - און דער דור האט זוכה געווען צו ברענגען דעם תיקון צו זיין שלימות: זיי האבן געבויט א משכן, מקבל געווען די תורה, און דער אויבערשטער האט גערוהט ווידער דא אונטן, ביז די שכינה האט זיך פאראייניגט צו רוהען בכבוד צווישן די פליגלען פון די כרובים.
דער משל פונעם מלך וואס האט געוואלט הייראטן א פרוי פון סוריא
חז"ל זאגן אינעם מדרש א משל צו א מלך וואס האט גזירה'ט אז די איינוואוינער פון רומי זאלן נישט אראפגיין קיין סוריא, און די איינוואוינער פון סוריא זאלן נישט ארויפגיין קיין רומי - די זאלן נישט קומען אהער און יענע זאלן נישט גיין אהין, יעדער זאל בלייבן אויף זיין ארט. מיט דער צייט האט דער מלך, וואס איז געווען פון רומי, געוואלט הייראטן א פרוי פון סוריא. איז ער געשטאנען און מבטל געווען די גזירה. האט ער געזאגט: פון היינט אן מעג יעדער גיין וואוהין ער וויל, און אויך דער מלך אליין האט נישט קיין שום מניעה אראפצוגיין קיין סוריא אדער ברענגען פון דארט.
און וואס איז דער נמשל? לכתחילה שטייט געשריבן "השמים שמים לה' והארץ נתן לבני אדם" - א באזונדערקייט פון רשויות: דער הימל איז פארן אויבערשטן, און די ערד פארן מענטש. ווען עס איז געקומען צו געבן די תורה פאר זיין פאלק ישראל, האט דער קדוש ברוך הוא געזאגט: עס האט זיך געענדיגט די צעטיילונג פון די רשויות. פון היינט און ווייטער וועלן די תחתונים ארויפגיין צו די עליונים, און די עליונים וועלן אראפגיין צו די תחתונים. און פון וועמען הייבט זיך עס אן? איך וועל פריער אראפגיין, ווי עס שטייט "וירד ה' על הר סיני", און צו משה האט ער געזאגט "עלה אל ה'". זעט מען דאך, אז וויבאלד דער אויבערשטער האט געוואלט זיך פארבינדן מיט אונז - אזוי ווי יענער מלך וואס האט געוואלט חתונה האבן מיט א פרוי און האט צוליב דעם מבטל געווען די גזירה - אזוי האט דער אויבערשטער מבטל געווען די גזירה פון "השמים שמים לה' והארץ נתן לבני אדם", און פון יעמאלט אן קען מען אראפגיין פונעם הימל צו דער ערד, און מען קען אויך ארויפגיין אויבן.
דער יסוד הדברים, זאגט דער מלבי"ם: די אבות הקדושים, פון זייער עבודה אן ביז דער צייט פון משה, גייען ארויף און קלעטערן און דערנענטערן זיך צו אים יתברך ביז מען קומט צו דער שלימות. און דורך דער תורה געפינט זיך יענער דור וואס איז דער "דור דורשיו" - א גאנצער דור וואס איז ראוי צו דער זאך, און דעמאלט "ויעלו אל ה' משה ואהרן", און נאכדעם זקני ישראל, און דערנאך האט דער גאנצער דור באקומען א מדרגה פון זיכוך און כתרים פונעם אויבערשטן. און דעמאלט איז דער אויבערשטער אראפגעקומען צו רוהען צווישן זיי ביים הר סיני, און שפעטער אינעם משכן אינעם מדבר.
און דאס איז וואס עס שטייט "לה' הארץ ומלואה" - דער גאנצער כדור הארץ בכללות, "תבל ויושבי בה" - דער באזעצטער טייל וואו מענטשן וואוינען.
"על ימים יסדה" - ווי אזוי די ערד איז געבויט געווארן אלס א באזעצטער ארט
כִּי הוּא עַל יַמִּים יְסָדָהּ וְעַל נְהָרוֹת יְכוֹנְנֶהָ׃ - ווארעם ער האט זי אויף ימען געגרינדעט, און אויף טייכן האט ער זי פעסטגעשטעלט.
קעגן "לה' הארץ ומלואה" זאגט ער "כי הוא על ימים יסדה": לכתחילה איז די גאנצע ערד געווען פארדעקט מיט וואסער, און דער אויבערשטער האט באפוילן אז די וואסערן זאלן זיך צונויפנעמען צו די ימען און דערנאך זאל זיך באווייזן די יבשה. און קעגן "תבל ויושבי בה" זאגט ער "ועל נהרות יכוננה": דער אויבערשטער האט כביכול פארענדיגט דעם בנין פון תבל - וואס זי איז דער פאסיגער ארט פאר מענטשן זיך צו באזעצן. ימען אליין זענען נישט גענוג, ווייל זייערע וואסערן זענען געזאלצן; כדי צו שאפן א מעגלעכקייט פון לעבן, האט דער אויבערשטער געגרינדעט די תבל אויף ערטער פון טייכן. ווי באקאנט, אין די פריערדיגע צייטן האט מען זיך באזעצט אין יעדן ארט וואו עס איז געווען א מקור פון וואסער, און ערטער אן קיין וואסער-קוואלן האט מען זיך נישט באזעצט - ביז היינט איז דער מדבר סהרה נישט באזעצט, ווייל אין אן ארט אן א מקור פון וואסער איז נישט שייך צו עקזיסטירן. און רש"י טייטשט: זיבן ימען רינגלען ארום ארץ ישראל און פיר טייכן - ירדן און ירמוך, כרמיון און פוגה.
"מי יעלה בהר ה'" - די בקשה זאל קומען פון אונטן
מִי יַעֲלֶה בְהַר ה' וּמִי יָקוּם בִּמְקוֹם קׇדְשׁוֹ׃ - ווער וועט ארויפגיין אויפן בארג פון ה', און ווער וועט אויפשטיין אין זיין הייליגן ארט.
דער מלבי"ם ערקלערט: דוד המלך שילדערט אז די השגחה פרטית וואס דער אויבערשטער פירט אויף דער ערד קומט דערפון וואס "לה' הארץ ומלואה" - אלעס געהערט צו אים, און ער האט געוואלט אז ער זאל האבן דא א שכינה און א דיבוק מיט אונז. אבער דערפאר פאדערט זיך אז עמיצער פון דאנעט זאל בעטן, אז איינער פון אונטן זאל שטרעבן. אויף דעם ווערט געזאגט "מי יעלה בהר ה'" - ווער זענען די וואס וועלן קומען און בעטן דעם דאזיגן חיבור, פאר וועמענטס וועגן דער מלך וועט זאגן: איך בטל אפ די גזירה, ס'איז מער נישטא קיין הפרדת רשויות, פון יעצט און ווייטער עליונים גייען אראפ אונטן און תחתונים גייען ארויף אויבן. דאס מוז קומען פון אונז - אינעם משל: אז דער מלך זאל וועלן נעמען א פרוי פון סוריא; און אינעם נמשל: אז מיר זאלן זיין אזעלכע וואס זוכן דעם אויבערשטן, און דעמאלט וועט דער אויבערשטער וועלן אונזער נאענטקייט, און ער וועט צוריקברענגען דעם מצב לקדמותו לויט דעם ערשטן פלאן, צו מאכן פאר אים א דירה בתחתונים.
און פארוואס צוויי לשונות - "יעלה" און "יקום"? אזוי ערקלערן די ספרים הקדושים: דאס זענען צוויי מדרגות. "לעלות בהר ה'" מיינט ארויפצוקלעטערן, זיך אנשטרענגען, משיג זיין אן השגה. "ומי יקום במקום קודשו" איז נאך א העכערע מדרגה, ווייל רוב מענטשן, אפילו אויב זיי האבן זיך ארויפגעארבעט און דערגרייכט עפעס אן השגה, פאלן זיי שפעטער אראפ. לקום מיינט צו בלייבן שטיין אויף זיין פלאץ, ער שטייט פעסט. ארויפגיין - טוען אסאך; אבער ווער וועט זוכה זיין צו שטיין דארט לאנגע יארן אויף דער זעלבער הויכער מדרגה וואס ער האט דערגרייכט?
"ביום מ"י" - א וואונדערבארער רמז צו קבלת התורה
מען געפינט א וואונדערבארן ביאור אין ספר "נחלת יעקב" פונעם אדמו"ר מבויאן. "מי" איז אין גימטריא פופציג. "מי יעלה בהר ה'" - אויפן פופציגסטן טאג, ביום מ"י, איז משה רבינו ארויף אויפן בארג פון השם. ווען איז משה ארויף מקבל זיין די תורה? אויפן פופציגסטן טאג פון יציאת מצרים, ווי עס שטייט "ועלית בבוקר אל הר סיני". און אזוי איז אויך מרומז אינעם פסוק "מי יעלה לנו השמימה" - ביום מ"י וועט משה ארויפגיין פאר אונז צום הימל מקבל זיין די תורה, וישמיענו אותה ונעשנה. און וואס איז "ומי יקום במקום קודשו"? אין וועלכן דאטום אינעם חודש איז געווען מתן תורה? אין ו' סיון. און דאס איז ו' מ"י - אינעם זעקסטן טאג, וואס דאס איז יום טוב שבועות פון מתן תורה, און אויפן פופציגסטן טאג, האט ער שוין געהייסן "יקום במקום קודשו", ער איז שוין זוכה געווען צו שטיין אויפן בארג פון השם.
און ווי אזוי איז מען זוכה צו דעם? דאס איז דער המשך פונעם פסוק: "נקי כפים ובר לבב". ווען האט כלל ישראל געהאט א פראבלעם? ווען זיי זענען געפארן פון רפידים - רפיון ידים. מען דארף זיין א נקי כפים, דאס הייסט אז זיינע הענט זענען ריין און נישט מיט קיין שוואכקייט. "ובר לבב" - ווען זענען זיי זוכה געווען צו באקומען די תורה? ווען זייער הארץ איז געווען ריין און פאראייניגט, אלע כאיש אחד בלב אחד, און דאס איז בר לבב.
"לפני מי אתם מטהרים"
לויט דעם ערקלערט דער "דעת משה" פון באיאן דאס וואס עס שטייט: "לפני מי אתם מטהרים ומי מטהר אתכם - אביכם שבשמיים". דער חלק פון אונזער עבודה איז די ניין און פערציג טעג פון ספירת העומר, פון התעלות, עבודת השם און קרבת אלוקים. דאס איז "לפני מ"י אתם מטהרים" - איידער דו קומסט אן צום "מי" וואס איז דער פופציגסטער טאג, רייניגסטו זיך און שטרענגסט זיך אן אין די ניין און פערציג טעג פון עבודה. "ומ"י מטהר אתכם" - ווען עס קומט דער יום טוב שבועות וואס איז דער פופציגסטער טאג אליין, וועסטו שוין זוכה זיין אז דער אויבערשטער זאל משפיע זיין אויף דיר, שוין "מטהר אתכם אביכם שבשמיים". אינעם יום המ"י שטייט ער שוין אויף און שטייט אין זיין מקום קדשו, און איז זוכה מקבל צו זיין די טהרה און קדושה פון אים יתברך.
אמאל האבן מיר געגעבן נאך אן הסבר אויפן זעלבן מאמר: עס שטייט אז אויב א מענטש איז אנגעקומען צו די נו"ן שערי טומאה, קען ער זיך מער נישט מטהר זיין מצד זיך אליין; נאר דער אויבערשטער קען אים פון דארט ארויסנעמען, ווייל דער אויבערשטער איז כל יכול. אין מ"ט שערים קען דער מענטש נאך. און דאס איז "לפני מ"י אתם מטהרים" - איידער דו קומסט אן צום שער הנו"ן פון טומאה, זענט איר זיך מטהר; "ומ"י" - אויב ביסטו שוין אנגעקומען צום שער הנו"ן, "מטהר אתכם אביכם שבשמיים", נאר דער הקדוש ברוך הוא קען דיך פון דארט ארויסנעמען, נאר אין זיין כח איז צו רייניגן דעם מענטש אפילו פון די נידריגסטע פלעצער.
"נקי כפיים ובר לבב" - די נפש וואס איז נישט אויפגעהויבן געווארן לשווא
נְקִי כַפַּיִם וּבַר לֵבָב אֲשֶׁר לֹא נָשָׂא לַשָּׁוְא נַפְשִׁי וְלֹא נִשְׁבַּע לְמִרְמָה׃ - דער וואס איז ריין פון הענט און לויטער אין הארץ, וואס האט נישט גענומען צו פאלשקייט מיין זעל, און האט נישט געשוואורן מיט באטרוג.
ווער איז דער וואס איז זוכה ארויפצוגיין אויפן בארג פונעם אויבערשטן? "נקי כפיים" - אז זיינע מעשים זענען ריין; דאס איז תמיד אן אויסדרוק אויף דעם אז עס האט זיך אין אים נישט צוגעקלעבט קיין גזל און עס איז אין אים נישטא קיין אומפאסיגער מעשה. "ובר לבב" - אז זיינע מחשבות און דעות זענען זויבער און ריין.
"אשר לא נשא לשווא נפשי" - זאגט דער מלבי"ם: דער הקדוש ברוך הוא האט אריינגעלייגט אינעם מענטש פון אינעווייניג כוחות הנפש וואס זאלן אים ברענגען צו קרבת אלוקים, הכנות וואס זאלן אים ברענגען זיך מדבק צו זיין אין אים יתברך. די ערשטע פון זיי איז די נפש האלוקית וואס ער האט איינגעפלאנצט אין אונז, און דאס ווערט אנגערופן "נפשי" - די געטליכע נפש וואס קומט פון מיר. און דער מענטש "לא נשא לשווא נפשי": וואס מיינט דאס זי טראגן אדער אויפהייבן לשווא? צו באנוצן די נפש האלוקית פאר הבליהם און נארישקייטן - צו מאכן נאך געלט דארט, און אנדרייען א שווינדל דא, און פארדינען פון דארט. א געטליכער כח, און דו האסט אים גענומען לשווא, ווי גלייך דו האסט אים פארשווענדט אומזיסט. זאגט דער אויבערשטער: דער מענטש וועגן וועמען איך רעד, וואס איז א נקי כפיים און בר לבב, האט מיין נפש וואס איך האב אין אים אריינגעלייגט נישט גענומען לשווא, און באנוצט זי נישט פאר זאכן פון שווא והבל.
דאס ליכט אויף זיין קאפ און די שבועה וואס מען באשוועכט אים
נאך א זאך זאגט דער מלבי"ם: די כוחות וואס דער אויבערשטער האט איינגעפלאנצט אינעם מענטש נייגן מערסטנס צום גוטן - דער כח פון חכמה, דער כח פון בינה, דער כח פונעם געוויסן וואס איז דער מאראלישער כח אינעם מענטש. דאס אלעס בינדט דעם מענטש, פארבינדט אים און קניפט אים צו צום גוטן. און דאס איז וואס חז"ל האבן געזאגט, אז ווען דער מענטש ווערט באשאפן ברענט א ליכט אויף זיין קאפ, און ווען ער קומט ארויס אויף דער וועלט באשוועכט מען אים: זיי א צדיק און זיי נישט קיין רשע. וואס איז דאס ליכט? די נשמה אלוקית, דער העכסטער געטליכער כח וואס ער האט איינגעפלאנצט אין אים - "נר אלוקים נשמת אדם". און וואס איז די שבועה? דאס זענען די מאראלישע כוחות וואס ער האט איינגעקריצט אין אים, וואס זאגן אים: דאס איז נישט פאסיג, דאס איז נישט ערליך, דאס איז נישט יושר'דיג. די תבונה, די חכמה און דער שכל וואס זענען איינגעפלאנצט אין דער נפש פונעם מענטש - זיי זענען די וואס בינדן אים צו טון גוטס.
מיר האבן שוין נישט איינמאל גערעדט אז ביי די גרונטליכע מצוות פון לא תגנוב, לא תרצח, לא תנאף, איז נישטא קיין שום פאלק אין דער וועלט וואס איר יסודות'דיגער כלל זאל זיין "גנב'עט" אדער "רצח'עט" אדער "באגיי ניאוף". עס זענען דא פעלקער וואס זענען פרוץ אין ניאוף, עס זענען דא וואס זענען פרוץ אין רציחה, עס זענען דא וואס זענען פרוץ אין גניבה - אבער אז דער געזעץ אליין זאל זאגן "גנב'עט", אזא מציאות עקזיסטירט נישט; און אויב איז אמאל געווען אזא פאלק, האט זיי די מהפכת סדום איבערגעקערט, דאס האט נישט קיין קיום אויף דער וועלט. אויף די יסודות פונעם מוסר איז דא אן הסכמה פון דער גאנצער וועלט, און אלע שטימען איין אז גניבה, רציחה און ניאוף זענען שלעכטע זאכן.
און מיר האבן אמאל דערמאנט וועגן טשאושעסקו, דער הערשער פון רומעניע, וואס איז געווען א גרויסער גנב און האט באגנב'עט זיין גאנצע לאנד. ווען ער האט געוואלט ווייזן אז ער איז א מאן פון יושר, האט ער געמאכט א סטאטוע פון דיאגענעס, דער גריכישער פילאסאף וואס פלעגט זוכן יושר און ארומגיין מיט א לאמטערן בייטאג. האט איינער געזאגט: דיאגענעס אין גריכנלאנד איז געגאנגען מיטן לאמטערן זוכן יושר; ווען ער איז אנגעקומען קיין רומעניע, האט ער אנגעהויבן זוכן דעם לאמטערן - מ'האט אים דאס צוגעגנב'עט. זעט מען אז עס זענען דא פעלקער וואס ביי זיי איז דא גניבה, אבער אז דער געזעץ זאל מחייב זיין צו גנב'ענען - אזא פאלק איז נישטא. קומט אויס אז דער אויבערשטער האט איינגעקריצט אינעם מענטש און אין זיין נפש דעם ווילן צום גוטן, דאס שטרעבן צום גוטן און דאס וויסן וואס איז גוט און וואס איז נישט גוט - און דאס איז די שבועה וואס מען באשוועכט אים נאך אין זיין מאמעס בויך: זיי א צדיק און זיי נישט קיין רשע.
אויף דעם זאגט ער: "אשר לא נשא לשווא נפשי" - דער דאזיגער מענטש האט נישט גענומען לשווא מיין נפש וואס איך האב אים געגעבן, ער נעמט זי נישט אויף הבליהם און נארישקייטן נאר באנוצט זיך מיט מיין הייליגער נפש צו קרבת אלוקים. "ולא נשבע למרמה" - יענע שבועה וואס מען האט אים באשוווירן אין זיין מאמעס בויך, וואס דאס זענען די כוחות הנפש וואס שטרעבן צום גוטן, האט ער נישט געשוואורן מיט שווינדל, נאר באמת איז זיין שטרעבונג און זיין רצון בלויז צו טון גוטס, און זיין געוויסן פירט אים ווייטער און שטעלט אים אויף א גלייכן וועג און צווינגט אים ממש צו טון דאס גוטע און דאס ערליכע. ער שווערט מקיים צו זיין דאס ווארט פונעם אויבערשטן, ווי עס שטייט "נשבעתי ואקיימה לשמור משפטי צדקך", און דאס איז וואס ער טוט און איז מקיים.
"ישא ברכה" - ברכה און צדקה
יִשָּׂא בְרָכָה מֵאֵת ה' וּצְדָקָה מֵאֱלֹהֵי יִשְׁעוֹ׃ - ער וועט נעמען אַ ברכה פֿון ה', און צדקה פֿונעם גאָט פֿון זײַן ישועה.
אַז מען איז זוכה און מען גייט אַרויף אויפֿן באַרג פֿון ה' און מען דערנענטערט זיך צו אים יתברך, נעמט מען אַ ברכה פֿונעם אויבערשטן. אַ ברכה איז שטענדיק אַן אויסדרוק פֿון ריבוי און פֿון שפֿע - "ברוך אתה ה'", דו ביסט דער מקור פֿונעם שפֿע; אַז עס זאָל רוען אַ ברכה אין זײַנע מעשׂה ידיו, אַז עס זאָל זײַן אַ ריבוי אין דער זאַך מיט וואָס ער גיט זיך אָפּ. ער נעמט אַ ברכה מאת ה', דער אויבערשטער העלפֿט אים אַרויס און משפּיע אים כּוח צו דערגרייכן צו אַ העכערער שלמות, אַז ער זאָל זוכה זײַן צו שטײַגן אויפֿן באַרג פֿון ה' צו אַ העכערער מדרגה.
און נישט נאָר דאָס, נאָר אויך "ישׂא צדקה מאלוהי ישעו" - דער אויבערשטער וועט משפּיע זײַן אויף אים פֿון דער העכסטער צדקה. אַ ברכה איז לויט ווי עס קומט זיך, לויט דער מיה און דעם באַמיאונג; אָבער צדקה גיט מען פֿאַר דעם וואָס עס קומט זיך אים נישט - איך בין דיר נישט שולדיק, און איך גיב דיר דאָס פֿון חסד. עס איז פֿאַראַן אַ שפֿע וואָס איז בבחינת צדקה מאלוהי ישעו, און די צדקה קוקט נישט צי ראוי צי נישט ראוי, צי ערלעך צי נישט ערלעך, נאָר זי ווערט געגעבן מיט דעם חסד פֿונעם אויבערשטן אויף אים. אַזוי ווי עס שטייט: "ידעתיך בשם וגם מצאת חן בעיניי" - נישט לויט די מעשׂים, נאָר מצד מציאת חן.
"זה דור דורשיו" - דער דור פֿון יציאת מצרים און די מדרגה פֿון יעקב
זֶה דּוֹר דֹּרְשָׁו מְבַקְשֵׁי פָנֶיךָ יַעֲקֹב סֶלָה׃ - דאָס איז דער דור פֿון די וואָס זוכן אים, די וואָס בעטן דײַן פּנים, יעקבֿ סלה.
כאָטש עס זעט אונדז אויס זייער ווײַט - "מי יעלה בהר ה' ומי יקום במקום קדשו", ווײַל לאַנגע טעג און יאָרן און פֿילע דורות זענען נישט אָנגעקומען צו דער דאָזיקער מדרגה - זאָגט דוד: זע נאָר, עס איז געקומען דער דאָזיקער דור, "דור דורשיו". און ווער איז ער? דאָס איז דער דור פֿון יציאת מצרים, וואָס במשך פֿון נײַן און פֿערציק טעג זענען זיי דורכגעגאַנגען איין זיכוך נאָכן צווייטן, נאָך דעם גאַנצן זיכוך וואָס זיי זענען דורכגעגאַנגען אין מצרים, און איצט שטײַגן זיי אַלע אויפֿן באַרג פֿון ה'.
און וואָס איז דאָ דער ענין פֿון יעקבֿ? זאָגט דער מלבי"ם: יענער גאַנצער דור זענען געווען ווי אין דער מדרגה פֿון יעקבֿ. וואָס האָט יעקבֿ געזען אינעם סולם? "מלאכי אלקים עולים ויורדים" - יעקבֿ האָט משיג געווען אַז עס איז פֿאַראַן אַ חיבור און אַן עלייה פֿון אונטן אויפֿן אויבן און אַ ירידה פֿון אויבן אַראָפּ, און דאָס איז דאָך דער תכלית און דער ציל פֿון דער בריאה וואָס מיר האָבן דערמאָנט, אַז דער אויבערשטער זאָל אַראָפּקומען און רוען אין די תחתונים. יעקבֿ האָט משיג געווען די דאָזיקע מדרגה און האָט געזען די דאָזיקע מציאות, און דאָ האָט דער גאַנצער דור דאָס משיג געווען: "דור דורשיו, מבקשי פניך" - אַזוי ווי יעקבֿ, אין דער זעלבער בחינה פֿון שטײַגן אויפֿן לייטער צו די עליונים און זוכה זײַן אַראָפּצוברענגען דעם שפֿע פֿון אים יתברך. דער אויבערשטער קומט אַראָפּ אויפֿן הר סיני, און צו יענעם דור אַנטפּלעקט זיך דער אויבערשטער, ווײַל דאָס איז געווען אַ דור פֿון מבקשי ה'.
"שאו שערים ראשיכם" - פֿעפֿענונג פֿון די טויערן פֿונעם בית המקדש
שְׂאוּ שְׁעָרִים רָאשֵׁיכֶם וְהִנָּשְׂאוּ פִּתְחֵי עוֹלָם וְיָבוֹא מֶלֶךְ הַכָּבוֹד׃ - הייבט אויף, טויערן, אײַערע קעפּ, און הייבט זיך אויף, אייביקע טירן, און עס זאָל אַרײַנקומען דער קעניג פֿון כּבֿוד.
ווי רש"י דערמאָנט דאָ: אין די טעג פֿון שלמה המלך, ווען מען איז געקומען אַרײַנצופֿירן דעם ארון אינעם בית קדשי הקדשים, האָבן זיך די טויערן צוגעקלעפּט איינע צו דער צווייטער. שלמה האָט געזאָגט פֿיר און צוואַנציק רננות און איז נישט געענטפֿערט געוואָרן - און פֿונעם אָנהייב פֿון ספר תהלים ביז אַהער זענען דאָס פֿיר און צוואַנציק רננות - און דעמאָלט האָט ער געזאָגט דעם דאָזיקן מזמור, קאַפּיטל כ"ד, "אל תשב פני משיחך זכרה לחסדי דוד עבדך", און ער האָט צו זיי געזאָגט "שאו שערים ראשיכם", און דעמאָלט האָבן זיך די טויערן געעפֿנט און ער האָט אַרײַנגעפֿירט דעם ארון.
זאָגט דער מלבי"ם: דער פּסוק קומט באַשרײַבן דעם מצב נאָכדעם וואָס די גזירה איז שוין בטל געוואָרן. "דור דורשיו" איז געווען אַ דור וואָס האָט געפֿאָרשט און געזוכט דעם אויבערשטן און איז זוכה געווען צו שטײַגן אויף זײַן הייליקן באַרג, און צוליב דעם ברענגט דער אויבערשטער אַראָפּ זײַן שכינה אַהער אַראָפּ. איצט געפֿינט זיך אַ הייליקער דור וואָס שטײַגט פֿון איין מדרגה צו דער צווייטער, און דאָס פֿאָדערט אַז פֿון אויבן זאָל מען אַראָפּלאָזן שפֿע - ווײַל ווען מיר שטײַגן און בעטן, לאָזט דער אויבערשטער אַראָפּ. און דעמאָלט וועט דער מלך הכבוד קומען רוען אין זײַן היכל אונטער די פֿליגלען פֿון די כּרובים, וואָס דאָס איז דער אָרט פֿון השראת השכינה.
לויט דעם ווענדט ער זיך צו די טויערן פֿונעם בית המקדש: הייבט אויף אײַערע קעפּ, און אויך "הנשׂאו פתחי עולם" - די עפֿענונגען דורך וועלכע מען גייט אַרײַן פֿון איין וועלט צו דער צווייטער, פֿון דער אונטערשטער וועלט צו דער אויבערשטער וועלט, די עפֿענונגען דורך וועלכע מען קומט אָן אויבן, זאָלן זיך עפֿענען און דער מלך הכבוד זאָל אַרײַנקומען. "מלך הכבוד" - דער אויבערשטער איז אַ מלך איבער דעם כּבֿוד, וואָס דער גאַנצער כּבֿוד אין דער וועלט איז פֿאַר זײַן הייליקן נאָמען, "כל הנברא בשמי ולכבודי בראתיו יצרתיו אף עשיתיו". דער גאַנצער כּבֿוד וואָס געפֿינט זיך אין דער בריאה - אַלץ איז פֿון אים און מלכותו בכל משלה.
און גיט אַכט אויפ'ן לשון: "וְהִנָּשְׂאוּ" אין בנין נפעל, און נישט "שאו". דאָס באַטײַט אַז זיי עפענען זיך מחמת אַ הכרח, אַז עמיצער לייגט אַרויף אויף זיי כוח און עפנט זיי ווי קעגן זייער ווילן. און דאָס איז מצד דעם וואָס דער הקדוש ברוך הוא איז דער בעל המלוכה און בעל הממשלה, וואָס אין זײַן כוח איז צו געבן שכר פאר ווער ס'טוט זײַן רצון און עונש פאר ווער ס'איז ממרה זײַן מויל. די טויערן עפענען זיך גלייך ווי פון אימת השם און פון זײַן כוח.
"ה' עִזוּז וְגִבּוֹר" - עצמיות'דיגע גבורה און גבורת מלחמה
מִי זֶה מֶלֶךְ הַכָּבוֹד ה' עִזּוּז וְגִבּוֹר ה' גִּבּוֹר מִלְחָמָה׃ - ווער איז דאָס דער מלך הכבוד? ה' איז מעכטיג און שטאַרק, ה' איז אַ גיבור מלחמה.
ווער איז דער מלך הכבוד צוליב וועמען די טויערן זאָלן זיך הייבן, דאָס הייסט, אַז פון זײַן מורא און שרעק זאָלן זיי זיך עפענען? ווײַל דער אויבערשטער איז "עִזוּז וְגִבּוֹר", און "ה' גִּבּוֹר מִלְחָמָה". זאָגט דער מלבי"ם: "גיבור" מיינט מצד זײַן כוח העצמי, און "גיבור מלחמה" מיינט אַז ער איז נישט בלויז אַ בעל כוח, נאָר ער פארמאָגט תכסיסי מלחמה און קען די כללי הקרב. דער אויבערשטער איז אַ גיבור מצד זיך אליין - ווען ער וויל, בײַט ער אויס די גאַנצע סדרי הטבע. אויב לויט די סדרי הטבע גייען די עליונים נישט אַראָפּ און די תחתונים גייען נישט אַרויף, איז דאָך אין זײַן כוח משדד צו זײַן די מערכות הטבע און באַשאַפֿן אַ נײַע מציאות: אַז דער אויבערשטער זאָל אַראָפּלאָזן זײַן שכינה אונטן און כלל ישראל זאָלן זיך הייבן אויבן, און משה זאָל אַרויפגיין מקבל זײַן די תורה. און דער אויבערשטער איז אויך אַ גיבור מלחמה - אויסצושטעלן אַלע צבאות הטבע לויט זײַן רצון כדי צו קעמפן ווי ער וויל, ווי ס'שטייט "ה' כַּגִּבּוֹר יֵצֵא כְּאִישׁ מִלְחָמוֹת יָעִיר קִנְאָה". און דורך דעם וועלן זיך הייבן די פִּתְחֵי עוֹלָם צוליב זײַן כוח און גבורה וואָס האָבן נישט קיין תכלית, משדד צו זײַן די מערכות הטבע לויט זײַן ווילן, אַראָפּצוברענגען די שכינה ווען ער וויל און אויפהייבן די תחתונים למעלה - כאָטש דאָס איז ווי קעגן דעם טבע, ווײַל דער אויבערשטער פירט ווי אַ מלחמה מיט'ן טבע, וויבאַלד ער אַליין האָט דאָך באַשאַפֿן דעם טבע.
דער רד"ק ערקלערט אַז "מִי זֶה מֶלֶךְ הַכָּבוֹד" איז אַ פראַגע וואָס די טויערן פרעגן, און דער ענטפער וואָס ווערט זיי געגעבן איז: "ה' עִזּוּז וְגִבּוֹר ה' גִּבּוֹר מִלְחָמָה". און פאַרוואָס ווערט דאָ דערמאָנט דער ענין פון מלחמה? ווײַל ווען זיי האָבן געהאַט אַ קריג פלעגן זיי אַרויסנעמען דעם ארון מיט זיך - ווי מיר האָבן געזען אַז צוליב דעם איז דער ארון השם פארכאַפּט געוואָרן ווען מען האָט אים אַרויסגענומען אין דער מלחמה מיט די פלשתים - און דערפאַר אין שייכות מיט'ן ארון דערמאָנט ער "ה' גִּבּוֹר מִלְחָמָה".
די כפילות: "וּשְׂאוּ פִּתְחֵי עוֹלָם" - יראת הרוממות
שְׂאוּ שְׁעָרִים רָאשֵׁיכֶם וּשְׂאוּ פִּתְחֵי עוֹלָם וְיָבֹא מֶלֶךְ הַכָּבוֹד׃ - הייבט אויף, טויערן, אײַערע קעפּ, און הייבט זיך, אייביגע עפענונגען, כדי ס'זאָל אַרײַנקומען דער מלך הכבוד.
אַלע שטעלן זיך דאָ אָפּ אויף דער פראַגע: פאַרוואָס איז דאָ אַזאַ כפילות? ס'איז דאָך שוין געזאָגט געוואָרן "שְׂאוּ שְׁעָרִים רָאשֵׁיכֶם וְהִנָּשְׂאוּ פִּתְחֵי עוֹלָם". שרײַבט דער אבן עזרא אַז דער צווייטער פסוק איז אַ רמז אויף שוב הכבוד און ביאת הגואל - דאָס הייסט אויף דער צוקונפט, אויפ'ן בית השלישי. און אויב דו וועסט זאָגן אפשר מיינט דאָס דעם בית שני? זאָגט דער אבן עזרא: אין בית שני איז דער כבוד נישט געווען, וואָרום איינע פון די זאַכן וואָס האָבן דאָרט געפעלט איז געווען אַז די שכינה האָט דאָרט נישט גערוהט. אויב אַזוי וועט "שְׂאוּ שְׁעָרִים רָאשֵׁיכֶם וּשְׂאוּ פִּתְחֵי עוֹלָם" זײַן ביים בית השלישי, און דערפאַר דאָפּלט דער פסוק די ווערטער. און דער רד"ק באַמערקט לויט'ן אבן עזרא, אַז וויבאַלד בײַ "וּשְׂאוּ פִּתְחֵי עוֹלָם" שטייט נישט "רָאשֵׁיכֶם", גייט דער ערשטער "רָאשֵׁיכֶם" אויך אַרויף אויפ'ן צווייטן: הייבט אויף טויערן אײַערע קעפּ, און הייבט אויף איר, אייביגע עפענונגען, אײַערע קעפּ - עפנט זיי אויף, די פתחי עולם, כדי ס'זאָל אַרײַנגיין דער מלך הכבוד.
זאָגט דער מלבי"ם: גיט אַכט אַז פריער איז געזאָגט געוואָרן "וְהִנָּשְׂאוּ", וואָס מיר האָבן ערקלערט אַז דאָס איז נישט פון זייער אייגענעם ווילן נאָר פון אַן אַנדער כוח וואָס ווירקט אויף זיי; אָבער דאָ זאָגט ער אַז ס'איז פּאַסיג אַז די טויערן זאָלן הייבן זייער קאָפּ פון זיך אַליין - "וּשְׂאוּ פִּתְחֵי עוֹלָם", אָן דעם וואָס עמיצער זאָל זיי צווינגען. נישט צוליב שרעק, וואָס דאָס איז יראת העונש, נאָר מצד יראת הרוממות, גדלות השם, וואָס ברענגט אַ נאַטירליכע הכנעה כלפי קודשא בריך הוא - און דאָס איז אַ העכערע מדרגה.
"ה' צְבָאוֹת הוּא מֶלֶךְ הַכָּבוֹד סֶלָה"
מִי הוּא זֶה מֶלֶךְ הַכָּבוֹד ה' צְבָאוֹת הוּא מֶלֶךְ הַכָּבוֹד סֶלָה׃ - ווער איז דאָס דער מלך הכבוד? ה' צבאות, ער איז דער מלך הכבוד אייביג.
דער אבן עזרא ערקלערט די הוספה וואָס שטייט דאָ: פאַרוואָס צום ערשטן מאָל איז בלויז געזאָגט געוואָרן "ה' עִזּוּז וְגִבּוֹר ה' גִּבּוֹר מִלְחָמָה", בעת דאָ איז צוגעקומען "ה' צְבָאוֹת הוּא מֶלֶךְ הַכָּבוֹד סֶלָה"? ווײַל לכתחילה האָט מען גערעדט פונעם בית המקדש פון שלמה המלך, וואָס איז נישט געווען אייביג נאָר צײַטווײַליג - פיר הונדערט און צען יאָר און ער איז חרובֿ געוואָרן - און דערפאַר האָט ער דאָרט נישט דערמאָנט "מֶלֶךְ הַכָּבוֹד סֶלָה", אָבער יאָ דערמאָנט "גִּבּוֹר מִלְחָמָה", ווײַל דעמאָלט זענען נאָך געווען מלחמות. ווידער ביים בית השלישי וועלן שוין מער נישט זײַן קיין מלחמות, וואָרום לעתיד לבוא וועט זײַן "וְכִתְּתוּ חַרְבוֹתָם לְאִתִּים", און דערפאַר ווערט דאָ נישט דערמאָנט "גִּבּוֹר מִלְחָמָה".
עמעצער האט אמאל געזאגט אז היינטיגע צייטן ווערט מקוים "וכיתתו חרבותם לאתים": ווען די קאלטע קריג מיט סיריע האט זיך געענדיגט, און אינעם וואפן-אפמאך האט מען ארויסגענומען דעם מאטעריאל פון די ראקעטן, האט מען פונעם זעלבן מאטעריאל פאבריצירט טייערע פעדערס פון טיטאניום. פון די ראקעטן האט מען געמאכט א פעדער. עכ"פ, אין יענער צוקונפטיגער צייט וועט שוין מער נישט אויספעלן קיין מלחמות, און די וועלט וועט רוען פון קריג. און דעמאלט וועט מען זאגן "ה' צבאות", ווייל אלע מענטשן פון יענעם דור וועלן זיין ווי מלאכי השם, ווי א חלק פונעם צבא פונעם הייליגן באשעפער.
און דער מלבי"ם ערקלערט: "מי הוא זה מלך הכבוד" - ווער איז דער מלך הכבוד וואס די טויערן הייבן שוין אויף פון זיך אליין די קעפ אים מקבל צו זיין, צוליב יראת הרוממות און נישט צוליב יראת העונש? דער ענטפער איז: "ה' צבאות". עס איז באקאנט אז "צבאות" מיינט אז אלע צבאות זענען זיינע, אז אלעס וואס געפינט זיך אין דער בריאה געהערט צו אים, און מכוח דעם איז ער דער מלך הכבוד. ער איז דאך נישט ווי א מלך בשר ודם, וואס זיין כבוד איז נישט קיין עצמיות'דיגער נאר איז תלוי דערין וואס מען איז אים מכבד, און אין דעם מאמענט וואס מען הערט אויף אים צו מכבד זיין האט ער שוין מער קיין כבוד. אבער דער אייבערשטער האט דאך געקעניגט נאך איידער עס איז באשאפן געווארן סיי וועלכע באשעפעניש, און ביי אים איז דער כבוד עצמי און נישט תלוי צי מען איז אים מכבד צי נישט. און וויבאלד אלע צבאות זענען זיינע, פארמאגט ער כבוד מצד זיך אליין, און דערפאר ווערט ער אנגערופן "מלך הכבוד סלה" - דער מלך הכבוד אויף אן אייביגן אופן; אדער לויטן מהלך פונעם מלבי"ם, באדייט "סלה" אז דערמיט איז דער ענין געענדיגט.
צום סך-הכל:
דער קאפיטל הייבט אן מיט דעם אז לה' הארץ ומלואה, און ער האט זי געגרינדעט אויף ימים און באפעסטיגט אויף טייכן כדי זי זאל זיין ראוי צו באוואוינען - אלעס צוליב דעם וואס דער הייליגער באשעפער האט נתאווה געווען צו האבן א דירה בתחתונים. דער חטא פון די דורות האט דאס דערווייטערט, די אבות הקדושים האבן אנגעהויבן עולה צו זיין אויפן הר ה', און דער דור המדבר - "דור דורשיו" - האט משלים געווען דעם תיקון, ביז עס איז נתבטל געווארן די גזירה פון "השמים שמים לה'", און דער אייבערשטער איז אראפגענידערט אויף הר סיני און משה רבינו איז ארויפגעגאנגען צו אים. ווער איז זוכה דערצו? "נקי כפים ובר לבב" - דער וואס זיינע מעשים זענען ריין און זיינע מחשבות זענען לויטער, וואס נעמט נישט אויף לריק די נפש אלוקית וואס זיין באשעפער האט איינגעפלאנצט אין אים און ברעכט נישט די שבועה וואס מען האט אים משביע געווען אין זיין מוטער'ס בויך, און ער טראגט א ברכה מאת ה' און צדקה מאלוקי ישעו. און פון דא גייט מען צו די שערים: לכתחילה "הנשאו" מכוח דער אימה פון ה' עזוז וגבור, און צום סוף "שאו" פון זיך אליין, צוליב יראת הרוממות, מקבל צו זיין דעם ה' צבאות וואס ער איז דער מלך הכבוד - וואס זיין כבוד איז עצמי און אייביג, און לעתיד לבוא וועט ער צוריקקומען און נתגלה ווערן אינעם בית השלישי, במהרה בימינו.