קאפיטל קמ"ז איז א קאפיטל פון הלל און הודאה, וואו עס ווערט באשריבן די הנהגה פונעם אויבערשטן אין זיין וועלט: פון דער השגחה אויף די שטערנס און אויף די בהמות השדה, ביז זיין באזונדערער השגחה אויף ירושלים און אויף עם ישראל. אין דעם חלק פונעם קאפיטל קומען מיר צו דער פראגע: אין וועמען שטעלט דער אויבערשטער זיין אויסוואל און אין וואס באגערט ער? און פון דארט צום שבח פון ירושלים, צו דער הנהגת הטבע אין שניי און אין פראסט, און צו דער גרויסער מתנה וואס איז געגעבן געווארן בלויז פאר כלל ישראל - די תורה הקדושה.
לֹא בִגְבוּרַת הַסּוּס יֶחְפָּץ לֹא בְשׁוֹקֵי הָאִישׁ יִרְצֶה׃ - נישט אין דער גבורה פונעם פערד באגערט ער, נישט אין די פיס פונעם מענטש געפעלט אים.
רוֹצֶה יְהֹוָה אֶת יְרֵאָיו אֶת הַמְיַחֲלִים לְחַסְדּוֹ׃ - דער אויבערשטער באגערט זיינע יראים, די וואס האפן אויף זיין חסד.
וועמען וויל דער אויבערשטער? נישט די גבורה פונעם פערד און נישט די פיס פונעם מענטש, נאר זיינע יראים. די וואס האפן אויף זיין חסד, וואס ווארטן אויפ'ן חסד ה'. זיי פארלאזן זיך נישט אויף דער גבורה פונעם פערד און נישט אויף זייער אייגענער כח, נאר אויפ'ן אויבערשטן אליין, אז ער איז דער וואס וועט זיי ברענגען זייער שפייז מצד זיין גרויסן חסד. זאגט דער מלבי"ם: זיי טוען גארנישט קיין השתדלות, נאר זיי האפן בלויז אויפ'ן חסד ה'.
נאר מען דארף וויסן, אז דער ענין פון גארנישט טון קיין השתדלות איז אפהענגיק אין מדריגות. אזוי ווי דער חזון איש זאגט, אז נאר מענטשן מיט א גאר הויכער מדריגה קענען זאגן אז זיי וועלן גארנישט טון קיין השתדלות און דער הקדוש ברוך הוא וועט זיי צושטעלן און מפרנס זיין.
און ווי די מעשה איז געווען מיטן אלשיך הקדוש און א פשוט'ן איד. דער רב האט געדרשנט, אז ווער עס האט בטחון אינעם אויבערשטן, שטעלט אים דער אויבערשטער צו זיין פרנסה אן דעם וואס ער זאל זיך דארפן פלאגן. יענער איד האט אפגעמאכט אז ער גייט מער נישט ארויס צו דער ארבעט. האט אים זיין ווייב געפרעגט וואס איז געשען, האט ער איר געזאגט: דער רב האט געזאגט, אז ווער עס זיצט אינדערהיים, לערנט תורה און זאגט תהילים, שטעלט אים דער אויבערשטער צו זיין פרנסה. אזוי איז ער געזעסן א וואך און צוויי וואכן, געזאגט תהילים, ביז עס איז אויסגעגאנגען דאס ברויט אין שטוב. ס'איז נישט געווען קיין ברירה, און ער איז געווען געצוואונגען צו פארקויפן דעם אייזל און דעם וואגן מיט וועלכע ער פלעגט שניידן האלצקוילן פונעם וואלד. ער האט זיי פארקויפט, און געהאט זיך צו שפייזן נאך עטליכע וואכן. עס זענען אריבער עטליכע וואכן, און די לעצטע פרוטה איז אויסגעגאנגען פונעם טאש. זאגט אים זיין ווייב: וואס וועט זיין? וואס וועלן מיר עסן? דו זיצסט דאך אין שטוב און לערנסט תורה, און מיר האבן נישט וואס צו עסן.
פלוצלונג הערט מען דעם אייזל שרייען פון אינדרויסן. האבן זיי געטראכט: מסתמא דער אייזל, וואס איז שוין געווען געוואוינט דא צען יאר, איז צוריקגעקומען בטעות צום הויז פון זיין אלטן בעל הבית. זענען זיי ארויסגעגאנגען צו אים, און אט קומט דער וואגן אן פיל מיט ערד. ער האט אנגעהויבן זוכן אין דער ערד, און ער האט אנטדעקט אז אונטער דער ערד איז אלעס פול מיט גאלדענע רנדלעך, און פון אויבן איז אלעס פארדעקט מיט ערד. איז ער געגאנגען אין וואלד זוכן דעם אראבער וואס האט אפגעקויפט פון אים דעם אייזל און דעם וואגן, וואו מען פלעגט שניידן קוילן. ער קומט אן אין וואלד, און ער זעט פיס שטעקן זיך ארויס פון דער ערד. עס האט זיך אויסגעשטעלט אז יענער אראבער, בשעת ער האט געגראבן נאך קוילן, האט ער געפונען אן אוצר. ער האט אנגעהויבן ארויסנעמען דעם אוצר און עס אנלאדענען אויפ'ן וואגן, און כדי מען זאל עס נישט זען, האט ער צוגעדעקט דעם וואגן מיט ערד. ער איז אראפגעגאנגען נאך טיפער ווייטער ארויסצונעמען, און עס זעט אויס אז א בארג ערד איז אראפגעפאלן אויף אים און אים באגראבן דארט. קיינער האט נישט געוואוסט פון דעם אוצר, און דער הקדוש ברוך הוא האט אים צוגעשטעלט א גאנצן אוצר פאר זיין בטחון אינעם אויבערשטן.
זענען געקומען די תלמידים און געפרעגט דעם אלשיך הקדוש: רבינו, ווי אזוי האט ער זוכה געווען צו דעם, און מיר האבן דאך אויך געהאט בטחון אינעם אויבערשטן און מיר האבן נישט זוכה געווען? האט ער זיי געזאגט: ער האט געהאט בטחון אינעם אויבערשטן מיט אן אמת, אויף א פאלקאמען אופן. איר זאגט: "איך האף אז דער אויבערשטער וועט העלפן, און אויב נישט - האב איך נאך אן אנדערע מעגליכקייט", און איר שפילט זיך מיט מעגליכקייטן. אבער ווער עס פארלאזט זיך אויפ'ן אויבערשטן אויף אן אבסאלוטן אופן, שטעלט אים דער אויבערשטער צו. יענער איד איז געווען א פשוט'ער מענטש, א דארפסמאן, אן קיין קרומע חכמות: אזוי האט דער רבי געזאגט, אזוי זאגט דער אויבערשטער, אזוי גלייב איך, און אזוי פארלאז איך זיך.
ווער עס געפינט זיך באמת אויף דער דאזיקער מדריגה, קען זיך פארלאזן דערויף. אבער ווער עס איז נישט אויף דער מדריגה, מוז טון עפעס אן השתדלות, און דורך יענער השתדלות וועט אים דער הקדוש ברוך הוא צושטעלן זיין פרנסה. און אזוי ווי דער מסילת ישרים זאגט, אז נישט די השתדלות איז די וואס העלפט, נאר די השתדלות איז א זאך וואס מען איז מחוייב צו טון; און אז מען האט שוין עפעס געטון אן השתדלות פאר פרנסה, איז מען שוין יוצא דערמיט. דער ענין פון השתדלות איז א קנס וואס דער הקדוש ברוך הוא האט געקנסט דעם גאנצן מענטשליכן געשלעכט: "בזעת אפיך תאכל לחם". אבער עס שטייט נישט אז וואס מער מען שוויצט אלץ מער עסט מען. מען דארף שוויצן, זיך פלאגן אביסל - האסט זיך געפלאגט, ביסטו שוין יוצא ידי חובה.
שַׁבְּחִי יְרוּשָׁלַ͏ִם אֶת יְהֹוָה הַלְלִי אֱלֹהַיִךְ צִיּוֹן׃ - לויב, ירושלים, דעם אויבערשטן; רים דיין גאט, ציון.
זאָגט דער רד"ק: די כוונה איז נישט צו דער שטאָט ירושלים אַליין, נאָר צו די תושבים פון ירושלים, און דאָס איז בדרך משל. ירושלים און אירע איינוואוינער, איר וואָס האָט בטחון אין השי"ת - לויבט אייער גאָט, ציון. און לויטן רד"ק זענען ירושלים און ציון אַ כפל העניין מיט אַנדערע ווערטער. אָבער דער מלבי"ם, ווי זיין שטייגער, לערנט אַז עס איז נישטאָ קיין כפילות סתם אַזוי, און אַ כפילות האָט תמיד אַ באַדייטונג.
דער מלבי"ם באַמערקט דריי חילוקים: צווישן "שבחי" און "הללי", צווישן "ירושלים" און "ציון", און צווישן שם הוי"ה און "אלוקייך". "שבח" מיינט תמיד צו פאַרבעסערן און משביח זיין אַ זאַך - עס איז געווען ביי אים אַ געוויסע טובה, און מען מאַכט עס מער משובח. דאָס הייסט: פאַרגרעסער דעם לויב פון השי"ת מער ווי ער ווערט געלויבט ביי אַלע פעלקער. שם הוי"ה ווייזט אויף דער הנהגה כללית, מצד וואָס דער באַשעפער האָט באַשאַפֿן זיין וועלט, בעת "אלוקייך" ווייזט אויף השגחה פרטית - דער באַשעפער וואָס איז מיוחד פאַר אונדז, וואָס היט מיט אַן השגחה פרטית אויף עם ישראל און אויף די צדיקים. און דאָס אַליין איז דער חילוק צווישן די אומות און ישראל: אויף די אומות איז די השגחה אַ כלליות'דיגע, און הקב"ה פירט זיי בדרך הטבע; און אויף ישראל איז דאָ השגחה פרטית, וואָס ווייזט אויף אַן הנהגה פון ניסים, אַן הנהגה העכער דעם טבע.
און אַזוי אויך איז פאַראַן אַ חילוק צווישן ציון און ירושלים: אין ציון זענען געזעסן די חכמים און די שרים, דאָס איז דער צענטער פון ירושלים און דער חשוב'סטער אָרט דערין, און דאָרט לויבט מען דעם אויבערשטן מצד דער וואונדערלעכער השגחה (השגחה פלאית). בעת אין ירושלים איז געזעסן דער המון עם, און זיי לויבן דעם באַשעפער מצד דער אַלגעמיינער השגחה, די הנהגה כללית מיט וועלכער הקב"ה פירט זיין פאָלק. די חכמים און צדיקים, אויף וועמען עס איז דאָ די השגחה פרטית און וואונדערלעכע פירונג, זיי לויבן "אלוקייך" - דער גאָט וואָס איז מיוחד צו דיר בהשגחה פרטית, ציון, וואָס זי איז אויף אַ העכערער מדרגה ווי ירושלים.
און דאָך, לייגט צו דער מלבי"ם, איז ירושלים אויך אויף אַ העכערער מדרגה ווי די אומות. ווייל די השגחה אויף די אומות איז זייער אַלגעמיין, בעת ירושלים - כאָטש דאָס זענען נישט די צדיקים וואָס אין ציון - איז זי דאָך פונעם עם ישראל, און די הנהגה איבער איר ווערט מיוחס צום שם הוי"ה ברוך הוא, וואָס דאָס איז אַ מער דערהויבענע הנהגה ווי די וואָס אויף די אומות.
כִּי חִזַּק בְּרִיחֵי שְׁעָרָיִךְ בֵּרַךְ בָּנַיִךְ בְּקִרְבֵּךְ׃ - וואָרעם ער האָט שטאַרק געמאַכט די ריגלען פון דיינע טויערן, ער האָט געבענטשט דיינע קינדער אין דיין אינווייניגסטן.
זאָגט דער רד"ק: ירושלים וועט נישט מורא האָבן און וועט קיינמאָל נישט זאָרגן אַז עס וועט קומען אויף איר אַ שונא, ווייל השי"ת וועט איר היטן גלייך ווי זי וואָלט געהאַט שטאַרקע ריגלען, און ווי עס שטייט "על חומותייך ירושלים הפקדתי שומרים". זיי וועלן לעבן אָן שרעק, גלייך ווי עס שטייען וועכטער אויף די מויערן.
אָבער גיט אַכט: לעבן אין אַ געטאָ, לעבן מיט פאַרמאַכטע מויערן - אַזוי לעבט געוויינטלעך דער וואָס האָט מורא. און דער שונא פאַרשטייט אַז מען האָט מורא, און דעמאָלט קען חלילה קומען אַ זיבעטער אָקטאָבער. ווען אַ מענטש רינגלט זיך אַרום מיט מויערן, איז דאָס נישט דער וועג. דער וועג איז זיך צו פאַרשטאַרקן, און אויב עמיצער וועט וועלן אָנרירן, וועט ער כאַפּן אין קאָפּ; און דעמאָלט, אפילו אַלץ איז אָפֿן, וועט ער זיך נישט דערוועגן צו דערנענטערן, ווייל ער האָט מורא. דעריבער, פון גרויס בטחון און פרידן וועלן די טויערן שטענדיג זיין אָפֿן, און ווי עס שטייט אויף ירושלים: "ופתחו שערייך תמיד יומם ולילה לא יסגרו" - מען וועט נישט דאַרפֿן מורא האָבן פון די שונאים, און דאָס ווייזט אויף אַ פולקאָמען בטחון. "חיזק בריחי שערייך" איז דעריבער אַ מעטאַפאָרישער אויסדרוק: הקדוש ברוך הוא וועט אונדז געבן אַזאַ כוח און שטאַרקייט אַז מען וועט בכלל נישט מורא האָבן פון די שונאים, און מען וועט זיין געהיט און געשיצט אפילו אָן קיין ריגלען, אפילו ווען די טויערן זענען תמיד אָפֿן, ווייל די שונאים וועלן ציטערן זיך צו דערנענטערן אפילו אָן באַזונדערע שמירה. אונדזער שמירה וועט זיין מאת ה', אפילו אָן טויערן.
"בירך בנייך בקרבך" - אַז זיי זאָלן זיין געבענטשט מיט פרי בטנם, געבענטשט אין זייערע האַנט-אַרבעט, אין שטוב און אין פעלד, אַזוי ערקלערט דער רד"ק.
און דער מלבי"ם ערקלערט: "כי חיזק בריחי שערייך" - אַז דער שונא וועט זיך נישט קענען דערנענטערן צו אונדז; "בירך בנייך בקרבך" - מען וועט נישט דאַרפֿן די כוחות פונעם פערד צו מלחמה (גבורת הסוס), ווייל עס וועט בכלל נישט זיין ווער עס זאָל קומען קריגן מיט אונדז. און דאָס איז דער טייטש פון "וכיתתו חרבותם לאיתים", אַז מען וועט מאַכן פון די שווערדן גראָב-אייזנס.
און דאָס דערמאָנט, אַז אין יענער צייט ווען מען האָט באַשלאָסן אָפּצושטעלן די קאַלטע מלחמה צווישן די פאַראייניקטע שטאַטן און רוסלאַנד, האָט מען באַשלאָסן צו צענעמען די באַוואָפֿענונג פון פילע ראַקעטן. עס איז דאָרט געווען טיטאַניום, און מען האָט עס גענומען צו פּראָדוצירן פעדערן צום שרייבן - ווער עס געדענקט, אַמאָל פלעגט מען שרייבן מיט אַ פעדער און טינט. איז דאָך שוין מקוים געוואָרן די נבואה פון "וכיתתו חרבותם לאיתים": מען האָט גענומען די שווערדן, די ראַקעטן, מען האָט זיי צעשלאָגן און אָנגעהויבן מאַכן פונעם טיטאַניום פעדערן.
און דער מלבי"ם פירט אויס: "בירך בנייך בקרבך" - דיינע קינדער וועלן נישט דאַרפֿן די גבורה פונעם פערד צו מלחמה, ווייל עס וועלן נישט זיין קיין שונאים וואָס זאָלן קעמפֿן קעגן אונדז; און זיי וועלן נישט דאַרפֿן צו "שוקי האיש", וואָס דאָס איז דער וועג צו שאַפֿן עסן און פרנסה אין ווייטע לענדער. וואָרעם די ברכה וועט זיין דאָ, בקרבך, און מען וועט נישט דאַרפֿן נאָכלאָפֿן נאָך איר אין פרעמדע מקומות.
און אין תהילות מהרי"ץ ערקלערט ער אז הא בהא תליא: ווען מען שטארקט די ריגלען פון דער מויער פון דת און חינוך, דעמאלט איז "בֵּרַךְ בָּנַיִךְ בְּקִרְבֵּךְ". עס זענען דא אזעלכע וואס מיינען אז יעדע פארשריט און טעכנאלאגיע וואס קומט דארף מען תיכף אננעמען, תיכף אריינברענגען, תיכף לערנען און פארשפרייטן; און ליידער גאר שנעל, נאכדעם וואס מען קומט צו זיך, פארשטייט מען שוין ווי דער גולם איז אויפגעשטאנען אויף זיין באשאפער, און וויפיל צרות, קלקולים און ירידות זענען ארויסגעקומען פון יענער טעכנאלאגישער פארשריט. אבער דער וואס פארשטארקט די בריחים פון די טויערן, וואס יאגט זיך נישט אריינצוברענגען יעדן פארשריט בלויז ווייל יעדער טוט אזוי, נאר פרעגט: ווער זאגט אז דאס איז גוט? וואס וועט עס געבן? וועט עס מיר צוגעבן התמדה, יראת שמים, ניצול הזמן? - דורך דעם איז "בֵּרַךְ בָּנַיִךְ בְּקִרְבֵּךְ", מען היט אפ די קינדער אז זיי זאלן זיין געבענטשט און הייליג. און אויב מען ברענגט אריין יעדן טעכנאלאגישן חידוש, זאל מען זיך נישט וואונדערן אויב מען זעט זיי שפעטער גליטשן אראפ.
הַשָּׂם גְּבוּלֵךְ שָׁלוֹם חֵלֶב חִטִּים יַשְׂבִּיעֵךְ׃ - דער וואס מאכט דיין גרעניץ מיט שלום, מיטן בעסטן פון ווייץ וועט ער דיך זעטיגן.
זאגט דער רד"ק: איר וועט זיין געבענטשט סיי אינדרויסן - מיט שלום, און סיי אין די פירות פון דער ערד - מיט חלב חטים. "חלב" איז א לשון פון משובח, אזוי ווי "כָּל חֵלֶב לַה'", און "חֵלֶב חִטִּים" מיינט דאס שענסטע און בעסטע פון די ווייץ, און ווי עס שטייט "וְכָל חֵלֶב תִּירוֹשׁ וְדָגָן".
און דער מלבי"ם ערקלערט: "הַשָּׂם גְּבוּלֵךְ שָׁלוֹם" - אז דער שונא זאל נישט קומען אין אונזערע טויערן; און כנגד "בֵּרַךְ בָּנַיִךְ בְּקִרְבֵּךְ" - וועט זיי זיין דא א ברכה, ווייל "חֵלֶב חִטִּים יַשְׂבִּיעֵךְ". ממילא וועט מען נישט דארפן קיין פערד צו גיין און נאכיאגן די שונאים, און עס וועט אויך זיין פרנסה דא אויפן פלאץ און מען וועט נישט דארפן ארויסגיין צוליב דעם.
הַשֹּׁלֵחַ אִמְרָתוֹ אָרֶץ עַד מְהֵרָה יָרוּץ דְּבָרוֹ׃ - דער וואס שיקט זיין רייד צו דער ערד, גאר שנעל לויפט זיין ווארט.
"הַשֹּׁלֵחַ אִמְרָתוֹ אָרֶץ" - דאס איז דער רעגן, וואס קומט מיט דער אמירה און מיטן ווארט פונעם הקדוש ברוך הוא. זאגט דער רד"ק: דער אויבערשטער שיקט אים שנעל, ווי א קנעכט וואס לויפט צו טאן דעם רצון פון זיין האר; "אִמְרָתוֹ" מיינט זיין רייד, דער רצון פונעם בורא יתברך. און פארוואס דערמאנט ער דא די זאך פון רעגן און שניי? ווייל ער האט פריער דערמאנט "חֵלֶב חִטִּים יַשְׂבִּיעֵךְ", און אין יענע צייטן ווען עס איז געווען רעגן איז געווען שפע, און ווען ס'איז נישט געווען קיין רעגן איז געווען מאנגל, הונגער און קראנקייט. אלעס איז געווען געוואנדן צי עס איז געווען אסאך רעגן צי ווייניג - נישט אזוי ווי היינט וואס מען קען פירן וואסער פון איין פלאץ צום צווייטן און עס זענען דא מעגליכקייטן פון אנטזאלצן וואסער. דעמאלט איז אלעס געווען אנגעהאנגען אינעם רעגן וואס איז געפאלן אויף יענעם פלאץ, און דאס האט באשטימט צי עס וועט זיין א יאר פון טרוקעניש אדער א געבענטשט יאר.
און דער מלבי"ם טייטשט "אִמְרָתוֹ" מלשון אמירה: אמאל גזר'ט דער הקדוש ברוך הוא א שלעכטע גזירה, און פונדעסטוועגן ציט זיך די גזירה נישט אויף א לאנגע צייט - "עַד מְהֵרָה יָרוּץ דְּבָרוֹ", גאר שנעל לויפט זיין דיבור אפצושטעלן די שלעכטע אמירה און מבטל צו זיין די גזירה. כביכול עס איז געווען א שלעכטע אמירה, ווי א שליח וואס קומט זאגן א שלעכטע זאך, און דערנאך שיקט דער אויבערשטער זיין ווארט, א צווייטן שליח, מבטל צו זיין יענע אמירה. און דאס איז וואס חז"ל האבן געזאגט: גזירה עבידא דבטלא - א שלעכטע זאך ציט זיך נישט אויף אייביג, זי איז עתיד בטל צו ווערן.
הַנֹּתֵן שֶׁלֶג כַּצָּמֶר כְּפוֹר כָּאֵפֶר יְפַזֵּר׃ - דער וואס גיט שניי ווי וואל, פראסט צעשפרייט ער ווי אש.
דער שניי איז ווייס ווי די ווייסע וואל, אזוי ווי עס שטייט "כַּצֶּמֶר יִהְיוּ". לכאורה איז דא אין דעם א וואונדער: וואס איז מער ווייס, דער שניי אדער די וואל? פארשטייט זיך דער שניי, ווייל ס'איז נישטא קיין זאך אזוי ווייס ווי די ווייסלאכקייט פונעם שניי, און וואל איז דאך נישט אינגאנצן ריין ווייס. נאר דער רד"ק פארענטפערט, אז ער האט נישט געהאט מיט וואס אים צו פארגלייכן, ווייל ס'איז נישטא קיין זאך וואס איז ווייסער פון אים, דערפאר האט ער געזאגט "הַנֹּתֵן שֶׁלֶג כַּצָּמֶר". "כְּפוֹר כָּאֵפֶר יְפַזֵּר" - דער פראסט וואס פאלט אינדערפרי אין די קאלטע טעג ווערט פארגליכן צו אש, ווייל עס איז צעשפרייט. דאס איז וואס מען זעט אמאל אויף די שפיצן פון די בערג, אדער אין די קאלוזשעס ווען מען שטייט אויף אינדערפרי אין קאלטע פלעצער, א פארגליווערונג פון אייז. און וויבאלד עס איז נישט אזוי ווייס ווי שניי, פארגלייכט ער דאס צו אש, ווייל אש איז מער גרוי.
און דער אמרי אמת ערקלערט, און דאס איז אויך באזירט אויף די ווערטער פון רש"י, וואס איז דער שייכות צווישן שניי און וואל, און צווישן פראָסט און אש, און דאס איז א גאר באוואוסטער פשט: דא ווייזט מען אונז די גרויסקייט פון די רחמים פונעם אויבערשטן, אז ער ברענגט נישט אויפן מענטש קיין נסיון מער ווי ער קען ביישטיין. דער אויבערשטער גיסט אראפ לויט ווי דער מענטש קען זיך ספראווען. וויפיל שניי גיט דער אויבערשטער? לויט דער מאָס וואל וואס דער מענטש פארמאגט - "הנותן שלג כצמר". אויב דו האסט נישט גענוג וואל זיך צודעקן, וועט דער אויבערשטער דיר נישט געבן א צו גרויסע מאָס שניי אז ס'זאל דיר זיין צו קאלט. און אזוי אויך "כפור כאפר יפזר" - וויפיל פראָסט גיט דער אויבערשטער? לויט דער מאָס פונעם אש, דאס הייסט לויט וויפיל מ'האט אינעם אויוון צו הייצן און זיך ווארעמען. דער אויבערשטער גיט פאר דער וועלט זאכן אין א מאָס וואס די וועלט קען אויסהאלטן און זיך מתמודד זיין דערמיט, און יעדער נסיון וואס דער אויבערשטער פרובירט דיר אויס איז לויט דער מאָס פון די כוחות וואס דו האסט דאס אויסצוהאלטן.
מַשְׁלִיךְ קַרְחוֹ כְפִתִּים לִפְנֵי קָרָתוֹ מִי יַעֲמֹד׃ - ער ווארפט זיין אייז ווי שטיקלעך, פאר זיין קעלט, ווער קען באשטיין?
רש"י טייטשט: דאס וואסער פרירט איין און ווערט פתיתין פתיתין, שטיקלעך אייז ווי קרישעלעך. און דער מדרש אגדה זאגט: "כפיתים" - אין קליינע שטיקלעך, אלעס לויטן כוח פון די באשעפענישן; אויפן ארימאן, לויט זיין מאנגל אין בגדים, פארגרינגערט ער. דאס איז דער זעלבער יסוד וואס מיר האבן דערמאנט פריער, וואס ליגט מרומז דא אינעם מדרש אגדה: "הכל לפי משא הבריות" - פארן ארימאן, לויט זיין חסרון אין קליידער און דער שיעור וואל וואס ער פארמאגט, לויט דעם ווארפט ער אויף אים די שטיקלעך אייז און די קעלט.
"לפני קרתו מי יעמוד" - די קעלט פונעם אויבערשטן, ווען דער אויבערשטער ברענגט א קעלט, ווער קען קעגן דעם באשטיין? און אזוי האט אליהוא געזאגט: "מנשמת אל יתן קרח". און פונקט ווי דער רעגן קומט אראפ מיט רחמים פאר דער נויט פון די באשעפענישן, און אמאל קומט דער רעגן אלס אן עונש פאר די עבירות - א רעגן וואס שוועמט אוועק און ברעכט ביימער - אזוי אויך דער שניי און דער פראָסט: געוויינטלעך זענען זיי צום נוץ פון די זריעות און ביימער, אבער ווען זיי זענען צו שווער, אדרבה, הרג'ענען זיי די פלאנצונגען און די ביימער, און זיי קומען מיט א משפט זיך אפצורעכענען מיטן פאלק און מיט די יושבי הארץ. דער מענטש דארף זען ווי דער אויבערשטער פירט זיין וועלט מיט די אלע הנהגות: ער ברענגט שפע פון איין זייט, און פון דער צווייטער זייט ברענגט ער חלילה א צרה ווען מ'פארקריכט פונעם וועג.
און דער מלבי"ם לייגט צו א וואונדערליכן ביאור: ער פארגלייכט דעם דיבור וואס דער אויבערשטער האט געשיקט לרעה צום בילד פון שניי, פראָסט און אייז, וואס קומען און פרירן איין דאס וואסער - אזוי פרירט די מידת הדין איין די וואסערן פון חסד, און שטעלט אפ דעם שפע וואס פליסט פון די קוועלער פון ישועה. "השולח אמרתו ארץ" איז דער שלעכטער דיבור, און דער משל דערצו איז דער שניי און דער פראָסט וואס פרירן איין דאס וואסער; און וואסער איז דאך חסדים און רחמים, און ווען דער שניי און פראָסט קומען ווערט כביכול אפגעשטעלט דאס פליסן פון די ישועה-וואסערן און די חסדים פליסן נישט. און הגם דער אויבערשטער שיקט שלג כצמר, און שפרייט כפור כאפר, און ווארפט זיין קרח כפיתים ביז "לפני קרתו מי יעמוד", און קיינער קען נישט ביישטיין פאר דער דאזיגער צרה - מיט דעם אלעם, "עד מהרה ירוץ דברו".
יִשְׁלַח דְּבָרוֹ וְיַמְסֵם יַשֵּׁב רוּחוֹ יִזְּלוּ מָיִם׃ - ער וועט שיקן זיין ווארט און זיי צולאזן, ער וועט בלאזן זיין ווינט, עס וועלן פליסן וואסערן.
דאס איז "עד מהרה ירוץ דברו", דער דיבור וואס בטל'ט אפ די רעה. און וואס איז דאס? "ישלח דברו וימסם" - די היץ פון דער זון אדער דער רעגן לאזט צעגיין דאס אייז און דעם שניי. "ישב רוחו יזלו מים" - מיטן בלאזן פונעם ווינט קומט דער רעגן און לאזט אלעס צעגיין; אדער איז דער פשט אז ער וועט בלאזן זיין ווינט אויף זיי, "ישב" מיינט ער וועט בלאזן, און ווען ער וועט בלאזן זיין גייסט אויף זיי, וועלן יענע אייז און יענער פראָסט, וואס זענען כביכול די גזירה רעה, צוריק אנהייבן פליסן ווי וואסער - און דאס וואסער, ווי געזאגט, איז בחינת חסדים.
מַגִּיד דְּבָרָו לְיַעֲקֹב חֻקָּיו וּמִשְׁפָּטָיו לְיִשְׂרָאֵל׃ - ער דערציילט זיינע רייד פאר יעקב, זיינע געזעצן און זיינע משפטים פאר ישראל.
ווען איר דערציילט די גבורות פונעם באשעפער, דערציילט אז ער האט זיך באוויזן צו אייך בכבודו ובעצמו און אייך פון פריער געזאגט זיינע רייד, זיינע חוקים און זיינע משפטים. און די כוונה איז אויף דעם וואס כלל ישראל האט זוכה געווען און קיין שום אומה אין דער וועלט האט נישט זוכה געווען - מתן תורה. דער אויבערשטער האט איבערגעגעבן דעם דיבור אלוקי, די תורה וואס איז געווען באהאלטן ביי אים תתקע"ד דורות. "הנהיה כדבר הגדול הזה או הנשמע כמוהו, השמע עם קול אלוקים מדבר מתוך האש כאשר שמעת אתה ויחי" - דער אויבערשטער האט געזאגט זיינע ווערטער בלויז פאר יעקב, און קיין שום פאלק האט נישט באקומען קיין תורה פונעם אויבערשטן. דאס זאלסטו דערציילן, און זען ווי נאנט דער אויבערשטער איז צו אונז.
און דער מלבי"ם פארבינדט דאס צום פריערדיגן ענין: דער אויבערשטער ברענגט א גזירה רעה און דערנאך "ישב רוחו", "יזלו מים", און דער אויבערשטער בטל'ט אפ די גזירה - און דאס אלעס לאזט ער וויסן פון פריער דורך די נביאים. ווען דער אויבערשטער שיקט ירמיהו הנביא מודיע צו זיין אז עס וועט זיין א גלות, לאזט ער דאך וויסן פון פריער אז עס וועט קומען א צרה, און ער לאזט אויך וויסן דורך די נביאים ווען עס וועט זיין די ישועה. און דאס איז "מגיד דבריו ליעקב" - ער לאזט זיי וויסן דורך די נביאים די גזירה וואס ער וויל גזירה'נען, און ווען זיי טוען תשובה ראטעוועט ער זיי פון יענער גזירה. "יעקב" איז די נידעריגערע מדרגה, מלשון עקב, כלל ישראל אויף זייער נידריגן שטאפל; בעת "ישראל" איז א לשון פון שררה, כלל ישראל אויפן העכערן שטאפל. און דערפאר פירט ער אויס "חוקיו ומשפטיו לישראל" - דאס זענען די וואס גייען אין די חוקי התורה, און דער אויבערשטער זעט זייערע מעשים און דורך דעם בטל'ט ער אפ די שלעכטע גזירות.
לֹא עָשָׂה כֵן לְכָל גּוֹי וּמִשְׁפָּטִים בַּל יְדָעוּם הַלְלוּ יָהּ׃ - ער האט נישט אזוי געטאן צו קיין שום פאלק, און משפטים האבן זיי נישט געוואוסט, לויבט גאט.
ווי דער רד"ק ערקלערט, רעדט זיך דא וועגן דער ג-טלעכער התגלות ביי מתן תורה: "השמע עם קול אלוקים מדבר מתוך האש" - לא עשה כן לכל גוי, זיי האבן נישט זוכה געווען דערצו. "ומשפטים בל ידעום" - די משפטים וואס דער אויבערשטער האט געגעבן פאר כלל ישראל, ווייסן די אנדערע פעלקער נישט פון זיי, ווייל דער אויבערשטער האט זיי עס נישט אנטפלעקט. "ומי גוי גדול אשר לו חוקים ומשפטים צדיקים ככל התורה הזאת" - דאס איז נישט אנטפלעקט געווארן פאר די אומות, נאר בלויז פאר עם ישראל אליין.
און דער מלבי"ם לויט זיין שטייגער ערקלערט: "לא עשה כן לכל גוי" - אז ער ברענגט נישט אויף זיי קיין גזירה און מבטל עס דורך זיינע נביאים, און דעריבער זענען זיי אונטערגעווארפן אונטער דער מערכה, אונטער דער שליטה פון די כוכבים ומזלות. אויב לויטן מעמד הכוכבים דארף קומען א שלעכטע גזירה - וועט זי קומען אויף זיי, ווייל זיי ווערן געפירט דורך דער ממשלה פונעם טבע. לעומת זה איז עם ישראל נישט אונטערווארפן אונטער דער מערכה, זיי זענען העכער פונעם מזל. און נישט בלויז דאס וואס ער האט זיי נישט מודיע געווען זיינע חוקים, נאר אויך "ומשפטים בל ידעום" - אפילו די שכל'דיגע נימוסים האבן זיי נישט באקומען, און דערפאר גייען זיי אין משפטים בל יחיו בהם, זיי ווייסן נישט די משפטים פונעם אויבערשטן און ווערן נישט געפירט דורך אים.
און פון דא דארפן מיר מכיר טובה זיין און דאנקען דעם אויבערשטן יתברך, און מאכן די ברכה "ברוך אתה ה' שלא עשני גוי" מיט שמחה, צו וויסן אז דער אויבערשטער האט מיך אויסדערוויילט פון צווישן זיבן מיליארד מענטשן וואס זענען פאראן אויף דער וועלט. וויפיל אידן זענען דא? פופצן מיליאן. און איך האב זוכה געווען צו זיין פון יענעם מיעוט וואס דער הקדוש ברוך הוא האט אויסדערוויילט, און אז אלעס וואס טוט זיך אין די עולמות העליונים און התחתונים איז תלוי נאר אין אים אליין. א גוי איז גארנישט משפיע אויבן; אויב ער וועט טון גוטס וועט ער באקומען זיין שכר, און ס'איז פאראן א גן עדן בערך הגוי פאר דעם וואס היט די שבע מצוות בני נח, אבער ער קען גארנישט משפיע זיין - נישט אויף דער וועלט, נישט אויף ביאת המשיח, נישט אויפן עתיד און נישט אויפן הוה. נאר עם ישראל פארמאגט די שליסלען צו אלע עולמות העליונים.
און אינעם ספר שיח יצחק לייגט ער צו: בלויז ביי עם ישראל זענען געווען נביאים וואס האבן זיי פאראויסגעזאגט די הצלחה און די פורענות. אבער די אומות העולם, ווען עס קומען אויף זיי קלעפ און פורענויות, לייגן זיי עס אן אויפן מקרה, און ממילא קומען זיי קיינמאל נישט אן צום ריכטיגן מסקנא - וואס פאדערט מען פון אונז און וואס וויל מען פון אונז. בעת וואס עם ישראל, וואס פארמאגן נביאים, פארשטייען דעם מסר און פארשטייען וואס דער הקדוש ברוך הוא פארלאנגט פון זיי.
און רבינו בחיי אינעם כד הקמח איז מדייק אין "ומשפטים בל ידעום": בי"ת און למ"ד זענען דער אנהייב פון דער תורה און איר סוף - "בראשית ברא אלוקים" הייבט זיך אן מיט א בי"ת, און "לעיני כל ישראל" ענדיגט זיך מיט א למ"ד. דער בי"ת און דער למ"ד קומען מרמז זיין אויפן אנהייב און סוף פון דער תורה, צו ווייזן אז די גאנצע תורה איז תלוי אינעם משפט, און לא עשה כן לכל גוי - אז זיי האבן נישט זוכה געווען צו דער תורה וואס איז בי"ת און למ"ד.
אינעם ספר דברי יואל פונעם סאטמארער רבין ווערט געברענגט פון זיין הייליגן כתב יד, אור ליום רביעי פרשת לך לך שנת תרפ"ז, פאר קרוב צו הונדערט יאר צוריק: "האב איך געזען אין מיין חלום, והנה איז עס ליל שבת קודש פרשת משפטים, און עס איז מיר געקומען אויפן געדאנק צו ערקלערן די ווערטער פונעם מדרש". דער מדרש אויף "ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם" זאגט: הדא הוא דכתיב "מגיד דבריו ליעקב חוקיו ומשפטיו לישראל, לא עשה כן לכל גוי ומשפטים בל ידעום".
און דא פרעגט ער אן אינטערעסאנטע קשיא: לכתחילה שטייט "חוקיו ומשפטיו לישראל" - מיר האבן זוכה געווען סיי צום חוק און סיי צום משפט. און דערנאך, ווען מען רעדט וועגן די גוים, זאגט דער פסוק "ומשפטים בל ידעום". א חוק איז דאך א מצווה אן קיין טעם, און א משפט איז א דין מיט א טעם, וואס דער שכל פארשטייט. אויב וואלטן מיר געוואלט זאגן וואס מיר האבן און די גוים האבן נישט, וואלט מען געדארפט זאגן: חוקים! צי האבן דען די גוים א פרה אדומה? תפילין? שעטנז? כלאיים? זייערע אלע מצוות זענען דאך פארשטענדליכע מצוות: מעמיד זיין דיינים, נישט גנב'ענען, נישט רציחה, נישט עריות, נישט דינען קיין עבודה זרה, נישט שילטן דעם אייבערשטנס נאמען - אלעס איז פארשטענדליך און לאגיש. אויב אזוי וואלט געפאסט צו זאגן "וחוקים בל ידעום". דאך זאגט דער פסוק פארקערט: "ומשפטים בל ידעום", וואס פון דעם קומט אויס אז גוים האבן נישט קיין משפטים אבער חוקים יא. און בני נח זענען דאך מצווה דווקא אויף דינים, און די חוקים האט מען זיי דאך נישט געגעבן!
און ער פארענטפערט מיט א געוואלדיגן ביאור: ווען דער הקדוש ברוך הוא האט געגעבן די תורה מפי הגבורה, זענען נישט פארענטפערט און ערקלערט געווארן די טעמי המצוות. די תורה איז געגעבן געווארן ווי א חוק, ווי א גזירת מלך. אבער יעדער תלמיד חכם וואס הארעוועט אויף דער תורה דרייט זיך איבער אין איר און געפינט אין איר נייע טעמים. און אזוי, דאס וואס איז לכתחילה געווען א חוק אן קיין טעם, ווען מען פארטיפט זיך און מען טראכט אריין און מען טרעפט נאך טעמים און הסברים - ווערט עס ביי דיר שכל'דיג פארשטאנען, בבחינת א משפט. אנפאנג האט מען עס מקבל געווען אלס חוק, און נאכדעם פארשטייט מען דעם שכל פון די זאכן און דעם שכל פון דער תורה, און דער חוק ווערט ביי אים א משפט. אבער דאס איז דווקא ביי כלל ישראל. ביי די גוים איז נישט שייך דער מושג פון הארעווען אויף דער תורה, און ס'איז נישט שייך זיי זאלן מחדש זיין טעמים אין דער תורה. א גוי איז גארנישט מחדש אין דער תורה, און ער האט מקבל געווען אלע זיינע מצוות בלויז ווי א חוק און א גזירה, אן קיין שום טעם וואס ער זאל אין דעם אנטדעקן.
און ער לייגט צו, אז אזא חילוק געפינט זיך נישט בלויז צווישן א איד און א גוי, נאר אפילו צווישן א תלמיד חכם און א בעל הבית. דער סמ"ע שרייבט בשם תשובת מהרי"ו, אז די פסקים פון די לומדים און די פסקים פון די בעלי בתים זענען צוויי פארקערטע זאכן, און ווי ס'איז אנגענומען צו זאגן: דעת בעלי בתים איז היפך דעת תורה. מען דערציילט אז אמאל האט מען געפרעגט א בארימטן שרייבער, וואס פלעגט שטענדיג שרייבן מיינונג-ארטיקלען און האט אלעמאל געטראפן פונקט צו דעת תורה, וויאזוי ווייסט ער אזוי צו צילן? האט ער געענטפערט: איך גיי ארויס אויפן גאס, הער וואס דער עולם זאגט - און איך שרייב פונקט פארקערט. און אויב אפילו בעלי בתים וואס זענען נישט עוסק אין תורה איז זייער מיינונג היפך דעת תורה, על אחת כמה וכמה ביי אומות העולם אז זייער דעת איז היפך דעת תורה, און ס'איז נישט שייך זיי זאלן מכוון זיין אין די מצוות ה' צום אמת'ן ענין, און זיי האבן נישט דאס צו מחדש זיין קיין טעם אין דער תורה און געבן דערין הסברים.
קומט אלזא אויס, אז אפילו די מצוות וואס די גוים האבן באקומען בלייבן ביי זיי בבחינת חוק: זיי האבן נישט זיך צו פארטיפן אין זיי און טרעפן אין זיי טעמים, נאר זיי דארפן מקיים זיין ווייל אזוי האט דער אויבערשטער געהייסן, א גזירת מלך. נישט אזוי אבער ביי עם ישראל, וואס אפילו דאס וואס איז אונז געגעבן געווארן אלס חוק - פארטיפן מיר זיך דערין און טראכטן אריין, און עס ווערט בבחינת משפט. און דאס איז דער טייטש "חוקיו ומשפטיו לישראל": אלעס איז לכתחילה געגעבן געווארן בבחינת חוק, און ביי כלל ישראל ווערט דער זעלבער חוק פארוואנדלט אין "משפטיו", ווייל מיר לערנען און פארשטייען און פארטיפן זיך, און נאכן מתבונן זיין איז דער שכל עס מחייב. "לא עשה כן לכל גוי" - די גוים פארמאגן נישט קיין דעת תורה; "משפטים בל ידעום" - ביי זיי בלייבט אלעס א חוק, זיי זענען עס נאר מקיים ווייל דער אויבערשטער האט אזוי באפוילן, און זיי האבן נישט קיין פארשטאנד אין די חוקים זיי צו ערקלערן. ודברי פי חכם חן - און דאס האט ער מחדש געווען אין זיין חלום. וואספארא זיסע חידושים אין א חלום!
און אינעם ספר הארות דבש איז דא אן אינטערעסאנטער ביאור: פארוואס דארפן מיר דאנקען און לויבן דעם אייבערשטן אויף דעם וואס די גוים ווייסן נישט זיינע משפטים? און וואס וואלט געווען אזוי שלעכט אויב זיי וואלטן יא געוואוסט? נאר ער ערקלערט: הללו את ה', ווייל דער טאג פון ראש השנה איז דאך דער טאג פונעם משפט פונעם הקדוש ברוך הוא. און רבי יונתן אייבשיץ זאגט, אז די זאך שטייט נישט אין דער תורה - אין קיין שום פלאץ אין דער תורה ווערט נישט דערמאנט אז ראש השנה איז דער יום הדין; עס איז בלויז מרומז אין תהילים און ווערט דערמאנט אין אנדערע פלעצער, אבער אין דער תורה שטייט "יום תרועה" און נישט "יום משפט". און ווען עס וואלט געשטאנען אין דער תורה, וואלטן די גוים געגלייבט דערין - און וואס וואלט געשען? זיי וואלטן תשובה געטאן. און וואס איז שלעכט דערמיט? אז ווען א גוי טוט תשובה ברענגט דאס א קטרוג אויף אונז. דאס איז געווען די סיבה פארוואס יונה האט נישט געוואלט גיין מחזיר בתשובה זיין די לייט פון נינווה, ווייל דורך דעם וועט זיין א קטרוג אויף ישראל. און דאס איז "לא עשה כן לכל גוי ומשפטים בל ידעום" - זיי ווייסן נישט די משפטים פונעם אייבערשטן, דהיינו ווען עס איז דער יום הדין והמשפט, וואס דאס איז ראש השנה, און אויף דעם "הללויה": לויבט דעם אייבערשטן, ווייל דורך דעם איז נישטא קיין קטרוג אויף אונז.
דער קאפיטל לערנט אונז אויס די מדריגות פון ביטחון און השגחה: דער אייבערשטער באגערט נישט די גבורה פונעם פערד און דעם מענטשנס כוח, נאר זיינע יראים וואס האפן אויף זיין חסד, און די השתדלות איז מוכרח אבער נישט מועיל. ירושלים און ציון לויבן דעם אייבערשטן אויף צוויי שטאפלען - אן אלגעמיינע הנהגה און א וואונדערליכע השגחה - און ביידע זענען פיל העכער פון דער הנהגה מיט די אומות. די ברכה פון שטארקייט איז נישט קיין מויערן פון שרעק, נאר א מאכט וואס דער שונא ציט זיך צוריק דערפון, און שטארקע ריגלען אין די מויערן פון דת און חינוך ברענגען "בירך בנייך בקרבך". אין דער טבע זעט מען ווי די מידת הדין פרירט איין די וואסערן פון חסד, און תיכף "ישלח דברו וימסם" - אז די גזירה איז עבידא דבטלא, און יעדער שניי ווערט געגעבן לויט דער מאס פון וואל, און יעדער פראסט לויט דער מאס פון אש. און צום סוף, די גרעסטע מתנה פון אלע: "מגיד דבריו ליעקב" - די תורה און די נבואה וואס זענען געגעבן געווארן בלויז פאר ישראל, וואו דער חוק ווערט א משפט דורך טיפקייט און לערנען, און אויף דעם ענדיגן מיר מיט הודאה און הלל: הללויה.