פתיחה: א מזמור פון פרנסה און פון בטחון
מיר שטייען אינעם לעצטן טייל פון מזמור קמ"ה - "אשרי יושבי ביתך" - און ביי די פסוקים וואו עס ווערט אנטפלעקט דער עיקר פונעם מזמור: די הכרה אז דער הקדוש ברוך הוא שפייזט און גיט פרנסה פאר יעדן איינעם, און איז נאנט צו אלע זיינע רופער. מיר וועלן זיך אפשטעלן אויף דריי צענטראלע פסוקים: "פותח את ידך", "צדיק ה' בכל דרכיו", און "קרוב ה' לכל קוראיו".
"פותח את ידך" - דער עיקר פון אשרי
פּוֹתֵחַ אֶת־יָדֶךָ וּמַשְׂבִּיעַ לְכׇל־חַי רָצוֹן׃ - דו עפנסט דיין האנט, און זעטיגסט פאר יעדן לעבעדיגן באשעפעניש זיין באגער.
יעדער וואס האט אמאל מתפלל געווען אין די ספרדישע סידורים ווייסט אז אין דעם פסוק זענען מרוכז אסאך כוונות. "פותח את ידך" - ראשי תיבות פ' א' י', און די סופי תיבות זענען ח' ת' כ', וואס דאס איז דער מלאך הממונה, וואס שניידט און קאצקעט די פרנסה. דאס איז אויך די כוונה וואס דער בן איש חי שרייבט לגבי "זאת חליפתי תמורתי כפרתי", אז מען דארף זאגן "זאת" בלויז איין מאל און נישט דריי מאל, כדי נישט פוגע צו זיין אין דער כוונה פונעם שם - ווייל "חליפתי תמורתי כפרתי" איז ראשי תיבות ח' ת' כ', די זעלבע בחינה פונעם מלאך וואס שניידט און שטעלט אוועק די פרנסה. און אזוי אויך דער שם ד' י' ק' וכדומה, וואס שטייען אין די סידורים בגימטריא. עס ווערן דא געברענגט אסאך נעמען וואס זענען מרמז אויף פרנסה, און עס שטייט אז דער גאנצער עיקר פון אשרי יושבי ביתך איז נתקן געווארן צוליב דעם דאזיגן פסוק.
און דערפאר, אויב א מענטש האט נישט מכוון געווען אין דעם פסוק - מוז ער איבערחזרן. טייל זאגן אז ער זאל איבערזאגן דעם גאנצן "אשרי יושבי ביתך", טייל זאגן אז ער זאל איבערחזרן פון דעם פסוק ביזן סוף, און טייל זאגן אז ער זאל נאר דערמאנען דעם דאזיגן פסוק. האסט געענדיגט אשרי און זיך דערמאנט אז דו האסט נישט מכוון געווען - זאלסטו צוריקגיין און זאגן "פותח את ידך ומשביע לכל חי רצון". דאס איז דער עיקר ציל פון זאגן אשרי דריי מאל א טאג: צו געדענקען אז דער הקדוש ברוך הוא זעטיגט פאר יעדן לעבעדיגן באשעפעניש זיין רצון, אז דער אויבערשטער שפייזט און גיט פרנסה פאר יעדן איינעם.
צוויי מזמורים פון "אשרי" - וואו געפינט זיך די פרנסה
דער סקווערער רבי פלעגט פרעגן: פארוואס געפינט זיך דער שם פון פרנסה דווקא אין "אשרי יושבי ביתך"? מיר האבן דערמאנט ביים אנהייב פונעם מזמור אז עס זענען דא צוויי קאפיטלעך תהילים וואס הייבן זיך אן מיט "אשרי", און ביידע זענען געבויט לויטן סדר פון אל"ף בי"ת: "אשרי יושבי ביתך" און "אשרי תמימי דרך" אין קאפיטל קי"ט. נאר אין "אשרי תמימי דרך" זענען פאראן אכט פסוקים פאר יעדע אות, און ביי אונז בלויז איין פסוק פאר יעדע אות. און אזוי אויך ענדיגט זיך יענער מזמור מיט "תעיתי כשה אובד", בעת וואס אונזער מזמור ענדיגט זיך מיט "תהילת ה' ידבר פי". פון דעם האבן מיר געזען די מעלה פון "אשרי יושבי ביתך" קעגן די וואס גייען אסאך אויף די וועגן, יענער וואס איז "אץ להעשיר" און דרייט זיך כסדר אויף די וועגן.
דערצו דארף מען צולייגן: א מענטש קען דאך זאגן, עס שטייט דאך אויף ביידע "אשרי", אויב אזוי, צי איך בין פון די תמימי דרך צי איך בין פון די יושבי ביתך - אין ביידע פאלן אשרי חלקם. און אפשר גאר דער וואס גייט אויף די וועגן קומט אן צו ערטער וואו מען קען מאכן א גרעסערן מסחר, ער איז נישט איינגעשפארט אין זיין דארף, ער קען די וועלט, און מעגליך אז דארט וועט זיין פרנסה זיין מער בשפע. אויף דעם זאגט מען אים: דו האסט א טעות. גיב א קוק וואו דער פסוק מיט אלע שמות פון פרנסה געפינט זיך - דווקא אין "אשרי יושבי ביתך". פארקערט פון וואס די וועלט מיינט: גיי וואנדער אין דער וועלט, גיי מאך גרויסע געשעפטן איבער דער גארער וועלט - נישט דארט ליגט בהכרח די פרנסה. דווקא ווער עס זיצט אין שטוב, דארט וועסטו זען "פותח את ידך ומשביע לכל חי רצון", און נישט ביי די וואס זענען פון "אשרי תמימי דרך".
"אהדורי אפתחא לא מהדר"
אינעם ספר "מרות טהורות" ברענגט ער בשם דעם מהר"ם מזידיטשוב אויף דעם פסוק. חז"ל זאגן אין שבת (קנ"א ע"א): "נקטינן, צורבא מרבנן לא מיעני, ואם איתא דמיעני - אהדורי אפתחא לא מהדר". דאס הייסט, א תלמיד חכם קומט נישט אן צו עניות, און אפילו אויב ער זאל יא אנקומען צו עניות, קומט ער נישט אן צו א מדרגה פון מחזר זיין על הפתחים, צו גיין שנארן אויף די טירן. און דאס איז וואס מיר זאגן "לא ראיתי צדיק נעזב וזרעו מבקש לחם" - צו א מצב פון "מבקש לחם", פון מחזר זיין על הפתחים, קומט ער נישט אן.
און די מפרשים טייטשן "אהדורי אפתחא לא מהדר" אויף נאך אן אופן: אויב האסטו געזען א תלמיד חכם וואס איז פארארעמט געווארן - איז דאס א סימן אז ער איז נישט נאכגעגאנגען און האט נישט מחזר געווען נאך "פותח", נאך דעם דאזיגן פסוק פון "פותח את ידך". ווען ער וואלט עס נאכגעגאנגען און מכוון געווען דערין, וואלט ער נישט אנגעקומען דערצו און וואלט נישט געקומען לידי עניות.
"ומשביע לכל חי רצון" - דער אויבערשטער גיט אויך דעם רצון
רבי מאיר חדש, דער משגיח פון ישיבת חברון, וואס תלמידים האבן געהאט די זכיה צו הערן פון אים שיחות ווען ער פלעגט קומען געבן א שמועס, פלעגט זאגן: לייג גוט צו קאפ, דער קדוש ברוך הוא טוט נישט בלויז זעטיגן יעדן איינעם מיט דעם וואס זיי דארפן און וואס זיי בעטן, נאר ער עפנט זיין ברייטע האנט און "משביע לכל חי רצון" - ער זעטיגט אויך די רצונות אליין.
וואס מיינען די ווערטער? שטעלט אייך פאר א מענטש וואס איז געקומען צו דער חתונה פון א גרויסן גביר. דער קעלנער קומט צו צו אים און פרעגט וואס ער וויל. און ער, זייענדיג צוגעוואוינט צו דער וועלט פון "יד עזרא", פרעגט: וואספארא בורעקעס האסטו? דער קעלנער עפנט גרויסע אויגן - בורעקעס? וואס האט דאס דא צו טון? דאס קויפט מען דאך אונטן אין די בעקערייען, דו ביסט דאך דא אין זאל! קומט דער בעל הבית, זעצט זיך נעבן אים און זאגט אים: קום, איך וועל דיר מסביר זיין וואס ס'איז דא פאראן. און ער הייבט אן אויסצורעכענען פאר אים וואספארא מנות און וואספארא ברבורים אבוסים ער קען באשטעלן, דאס מיט אזא טעם און יענץ מיט יענעם טעם, דאס געבראטן און יענץ מיט טשילי סאס - און בקיצור, ער טוישט אים איבער אלע מושגים.
אזוי כביכול טוט דער קדוש ברוך הוא: נישט בלויז "פותח את ידך", נאר ער באשאפט פאר דיר אויך דעם רצון, ער מאכט דיר גרעסער די כלים כדי צו קענען מקבל זיין. קום און זע וואס דו קענסט בעטן, קום און זע וואס נאך איך קען דיר שענקען - זאכן וואס דו האסט גארנישט געוואוסט אז ס'איז שייך צו באקומען. ער פילט אים אן מיט נייע כלים וואס ער אליין האט באשאפן, בחן, בחסד וברחמים. נישט בלויז אז דער אויבערשטער איז משפיע, נאר ער גיט אים דעם רצון - צו וויסן וואס צו וועלן און וואס צו בעטן, אין פיל העכערע מושגים ווי ער האט געמיינט אז ס'איז פאראן, אדער ווי ער האט געמיינט אז מען קען באקומען.
אויב אזוי, פארוואס זענען דא מענטשן וואס זענען נישט צופרידן?
אין "טעמא דקרא" פרעגט רבי חיים קנייבסקי: ווי קען מען זאגן "משביע לכל חי רצון", דאס הייסט אז ער זעטיגט יעדן איינעם לויט זייער רצון און אז זיי זאלן זיין צופרידן - ווי דער רד"ק ערקלערט - מיר זעען דאך פיל מענטשן וואס זענען נישט צופרידן, קומען מיט טענות, האבן קשי הפרנסה און פראבלעמען?
און ער ערקלערט עס אויפ'ן יסוד פון דער גמרא אין ערכין: "איזהו ייסורין? כל שהכניס ידו לכיסו ליטול שתיים ועלה בידו אחת" (וואס מיינט יסורים? יעדער וואס שטעקט אריין די האנט אין טאש ארויסצונעמען צוויי מטבעות, און עס קומט ארויף אין זיין האנט בלויז איינס). חז"ל זאגן אז דאס ווערט שוין אנגערופן יסורים. דאס הייסט, אויב א מענטש האט געוואלט איין זאך און האט באקומען עפעס אנדערש - איז דא דא יסורים וואס קומען מכפר צו זיין אויף אן עבירה. לויט דעם טוט דער קדוש ברוך הוא באמת זעטיגן יעדן באשעפעניש לויט זיין רצון, נאר וואס דען? אמאל מאנט מען צוריק פון דעם מענטש דאס וואס דער אויבערשטער האט אים זעט געמאכט - צוליב זיין חוב. אויב אזוי, דארף זיין טענה זיין אויף זיך אליין, און נישט אויפ'ן אויבערשטן יתברך.
א משל צו וואס איז דאס ענליך: צו א מלך וואס האט אויסגערופן אין טאג פון זיין שמחה אז יעדער איינער פון די תושבים פון לאנד וועט באקומען צען רענדלעך. עס קומט אן א מענטש, און דער קעניג דערקענט אין אים דעם איינעם וואס האט גענומען פון אים א הלוואה פון צען רענדלעך מיט א חודש צוריק. זאגט ער אים: די צען רענדלעך וואס איך דארף דיר געבן - נעם איך זיי צו צוליב מיין חוב. גייט יענער ארויס מיט אן עגמת נפש: אלע האבן באקומען, און נאר איך נישט. מיין טייערער, דו האסט דאך שוין באקומען מיט א חודש צוריק, מען האט עס צוגענומען פאר דיין חוב! און אזוי אויך, ווען א מענטש גייט ארויס אומצופרידן, אזוי ווי איינער וואס האט אריינגעשטעקט זיין האנט אין טאש און נישט באקומען וואס ער האט געוואלט - איז דאס יסורים אויף עפעס וואס מיר האבן געטון און מען דארף פארריכטן. דער קדוש ברוך הוא נעמט פונעם מענטש פאר די ענינים וואס ער איז א בעל חוב קעגן קודשא בריך הוא, און דערפאר נעמט ער פון אים דאס וואס קומט אים. און דאס איז ענליך צו דעם וואס די גמרא זאגט: "מימיי לא ראיתי ארי סבל וצבי קייץ ושועל חנווני, ואני - הרעותי את מעשיי וקיפחתי את פרנסתי" (מיינע טעג האב איך נישט געזען א לייב וואס איז א לאסט-טרעגער, א הערש וואס טריקנט פרוכט, אדער א פוקס וואס איז א קרעמער, און איך - האב פארדארבן מיינע מעשים און פארלוירן מיין פרנסה). איך האב פארדארבן מיינע מעשים, און בין געווארן א בעל חוב פאר'ן קדוש ברוך הוא, און דער קדוש ברוך הוא מאנט דאס אפ פון מיר פאר מיין חוב.
"שגיאות מי יבין" - קענען די מאמרי חז"ל בשלימות
ענליך צו דעם ערקלערט דער חפץ חיים דאס וואס חז"ל זאגן אז ווער ס'וואשט זיך די הענט בשפע - ברענגט עס צו עשירות. וועט דאך א מענטש זאגן: פון וואס רעדסטו? פון אלע ברייטע נטילת ידים האב איך בלויז געזען א גרעסערן חשבון פון וואסער, און חוץ פון דעם קיין שום עשירות! זאגט דער חפץ חיים: מען דארף קענען די מאמרי חז"ל בשלימות, און נישט כאפן איין מאמר און אין דעם זען אלעס. עס שטייט דאך אין חז"ל אז ווער עס ווארפט אראפ ברעקלעך - ברענגט דאס צו עניות. אויב אזוי האט זיך דאס אויסגעגליכן איינס קעגן דאס צווייטע: פון איין זייט וואשט ער זיך די הענט בשפע, און פון דער צווייטער זייט ווארפט ער ברעקלעך. און דאס איז בלויז איין ביישפיל, ווייל ס'איז דא נאך אסאך זאכן וואס ברענגען צו "קיפחתי את פרנסתי", פיל זאכן וואס האלטן צוריק דעם מענטש פון זוכה זיין צו יענעם שפע. אויב אזוי האט ער נישט קיין טענות נאר צו זיך אליין: וואס האב איך נישט געטון כהוגן, אז סוף כל סוף איז נישט מקוים געווארן אין מיר יענע ברכה וואס איז געזאגט געווארן אויף איינעם וואס טוט די זאכן כרצון הבורא.
און אויסער דעם דארף מען וויסן אז ס'איז תמיד פאראן א מציאות פון א גזירה עליונה, ווי מען לערנט אין "מכתב מאליהו" און אין "שפתי חיים" פונעם משגיח הרב פרידלנדר, פון א מזל עליון וואס קען זיך נישט טוישן - ווי ביי רבי אלעזר בן פדת. אפילו אויב ער וועט טון אלע סגולות אויף דער וועלט, זאגט אים דער קדוש ברוך הוא: אפשר וועל איך איבערדרייען די וועלט, אפשר איז דא א שאנס אז דו וועסט געבוירן ווערן אין אן אנדער מזל. אבער ווען ס'האנדלט זיך אין א מזל עליון, דאס הייסט אז דאס איז זיין תכלית און באשטימונג אין דער בריאה - קען מען נישט טוישן דעם ייעוד. מען קען בלויז טוישן די כלים מיט וועלכע מען קומט אן צום ייעוד, אבער נישט דעם ייעוד אליין. א משל צו א מענטש וואס דארף אנקומען פון דא קיין אילת: ער קען טוישן די כלי רכב מיט וועלכע ער וועט פארן, אבער נישט די אדרעס. מיט א פליגער, מיט אן אויטא אדער מיט א קורקינעט - אבער קיין אילת מוז ער אנקומען. דערפאר, ווען די גזירה פון עניות אויפ'ן מענטש איז נישט קיין חלק פון זיין ייעוד - אין דעם קען מען טוישן די כלים. אבער ווען זיין ייעוד איז די עניות אליין, קען מען נישט טוישן די שליחות; דאס איז די אדרעס און אהין דארף ער אנקומען, און דאס לאזט זיך נישט ענדערן.
"צדיק ה' בכל דרכיו"
צַדִּיק יְהֹוָה בְּכׇל־דְּרָכָיו וְחָסִיד בְּכׇל־מַעֲשָׂיו׃ - גערעכט איז דער אויבערשטער אין אלע זיינע וועגן, און פול מיט חסד אין אלע זיינע מעשים.
דער אבן עזרא זאגט: אויב איינער וועט טענה'ן, פארוואס שפייזט דער אויבערשטער איינעם מיט ווייץ און דעם צווייטן מיט גערשטן? דאס הייסט די זעלבע קשיא - דו זאגסט דאך אז דער הקדוש ברוך הוא זעטיגט יעדן לעבעדיגן באשעפעניש, און דא זעט מען אז איינער עסט גערשטן וואס איז א מאכל בהמה און דער צווייטער עסט א ריינע ווייצן-ברויט, דער לעבט אין רייכטום און יענער אין ארימקייט. אויף דעם איז דער ענטפער: "צדיק ה' בכל דרכיו וחסיד בכל מעשיו". דער אייבערשטער ווייסט וואס איז דאס בעסטע פאר'ן מענטש, ער האט אים באשאפן און ער קען זיין טבע, פונקט ווי א דאָקטער וואס באפעלט אז יעדער מענטש זאל עסן דאס וואס טוט אים גוט.
א מענטש גייט צום דאָקטער און פרעגט: פארוואס האסטו געזאגט פאר יענעם פאר מיר אז ער מעג עסן אלעס, און נאר מיר באגרענעצטו, האסט עפעס קעגן מיר? זאגט אים דער דאָקטער: יעדער איינער לויט זיין מעדיצינישן תיק. ביי יענעם איז דער מצב אויסגעצייכנט און ער קען עסן אלעס; און אמאל פארקערט - עס איז אים פארבליבן צוויי וואכן צו לעבן, זאל ער שוין עסן אלעס. אבער ביי דיר דארף מען באגרענעצן לויט דיין פערזענליכן געזונט-צושטאנד. אזוי אויך דא: דער הקדוש ברוך הוא גיט פאר'ן מענטש לויט ווי עס קומט אים לויט זיין הייליגער ידיעה, און אלע זיינע וועגן זענען מיט יושר און מיט חסידות. זאלסט נישט מיינען אז ער באגזל'ט דיך פון דעם וואס קומט זיך דיר.
און דער רד"ק זאגט: "צדיק ה' בכל דרכיו" - דער אייבערשטער גיט פאר'ן מענטש מיט צדק און יושר, יעדער באקומט זיין עסן לויט ווי עס פאסט פאר אים. און דא גייט דער רד"ק אריין אין א ברייטן שמועס, וואס פילע ברענגען זיינע ווערטער אויף אונזער פסוק, בנוגע בעלי חיים.
דער שמועס פונעם רד"ק: צדק ביי בעלי חיים
זאגט דער רד"ק: כאטש איין באשעפעניש רייסט שטיקער פונעם צווייטן און עסט אים אויף, ווי א קאץ צו א מויז, און אזוי דער לייב, דער בער, דער טיגער און די איבעריגע חיות וואס עסן אנדערע חיות, און אזוי אויך ביי פייגלעך - רויב-פייגל רייסן אנדערע פייגל - איז אלעס מיט יושר און צדק פון אים. מיינט נישט אז עס ווערט דא געטאן אן אומרעכט, אז ער האט געגעבן פאר דעם זיין שפייז אבער פאר'ן פארציקטן בעל חי איז געשען אן עוולה. ווייל אויך פאר די חיות און פייגל וואס ווערן פארציקט האט ער געגעבן זייער שפייז אין זייער לעבן; ביז יעצט האט יענע פויגל געלעבט פון דעם וואס דער אייבערשטער האט איר געגעבן. און דאס וואס זי ווערט יעצט פארציקט - ווען עס קומט זייער צייט צו שטארבן, איז פריער שוין אנגעשריבן געווארן אז זייער טויט זאל אמאל זיין מיט א תועלת און הנאה פאר אנדערע בעלי חיים. א וואונדערבארע זאך: אויף דער טויב איז יעצט נגזר געווארן צו שטארבן, נאר דער הקדוש ברוך הוא האט געברענגט איר טויט דורך אן אדלער, א פאלק אדער א קאץ וואס האט איר פארציקט. און אזוי ווי עס איז שוין נגזר געווארן, האט דער הקדוש ברוך הוא אויסגעדרייט איר טויט צו זיין א פרנסה פאר אנדערע בעלי חיים. און אמאל גוזר'ט ער אז זי זאל שטארבן פון זיך אליין. און וואס איז די נפקא מינה צי דו שטארבסט פון זיך אליין צי דורך דעם וואס מען האט דיך פארציקט - דער הקדוש ברוך הוא האט דאדורך געגעבן פרנסה פאר בעלי חיים.
און דער רד"ק לייגט צו: און דאס איז א גרויסע מבוכה צווישן די חכמים. טייל פון זיי זאגן, אז ווען דער לייב פארציקט דאס שעפעלע און דאס גלייכן, איז דאס אן עונש פאר'ן פארציקטן פונעם אייבערשטן ברוך הוא. און ענליך צו דעם ווערט געברענגט אין חולין (סג.): רבי יוחנן כד חזי שלך - א פויגל וואס כאפט פיש פונעם ים - פלעגט ער זאגן "משפטיך תהום רבה". ווער עס האט אים אמאל געזען אין דער ארבעט, זעט א וואונדערליכע זאך: וואס פאר א כח האט דער הקדוש ברוך הוא אריינגעלייגט אין אים, פון וויפיל מרחק ער זעט א פיש, און מען זעט אים אראפשיסן ווי א ראקעט, ממש אין איין רגע כאפט ער און פליט צוריק ארויף. פון דעם זעסטו אז עס איז געווען דא א משפט אויפ'ן פיש - "משפטיך תהום רבה", און דאס שטימט מיט דער דעה אז דער עונש פונעם פארציקטן קומט פונעם אייבערשטן.
און טייל זאגן אז עס איז בכלל נישטא קיין גמול ועונש ביי קיין שום מיני בעלי חיים נאר ביים מענטש אליין, סיי ביי א ייד און סיי ביי אן אינו-יהודי, אבער נאר ביים מענטש. און דער רד"ק ענטפערט א מיטל-וועג: עס איז טאקע דא שכר ועונש ביי בעלי חיים, אבער נאר ווען עס איז פארבינדן מיט'ן מענטש. וואס עס שטייט דאך "ומיד כל חיה אדרשנו", "את דמכם לנפשותיכם", "ושוד בהמות יחיתן" - דער אייבערשטער באשטראפט די חיה, ווייל די זאך איז פארבינדן מיט א מענטש. און אזוי אויך שטייט ביי גמול: "ולא שיבר את החמור". "פארוואס זענען פטרי חמורים אנדערש פון אלע בהמות זיי אויסצולייזן? כיוון שטענו את ביזתם של ישראל - ווייל זיי האבן געטראגן די ביזה פון די יידן ביים ארויסגיין פון מצרים". "לכלב תשליכון אותו" - אלס שכר פאר "לא יחרץ כלב לשונו", לערנט דאס אז דער הקדוש ברוך הוא לאזט נישט אויס דעם שכר פון קיין שום באשעפעניש. די הינט האבן נישט געבילט ווען מיר זענען ארויס פון מצרים, און פאר דעם האבן זיי באקומען שכר; א בהמה וואס האט געהרג'עט א מענטש - פאר דעם באקומט זי אן עונש. אויב אזוי, אויב א לייב פארציקט א שעפעלע, איז דאס נישט קיין עונש פאר'ן פארציקטן מיט א גזירת עליון; אבער אויב א לייב פארציקט א מענטש און דער לייב ווערט באשטראפט - דאס איז יא מיט א גזירת עליון. אלעס וואס איז פארבינדן מיט א מענטש איז מיט א גזירת עליון, און נישט מצד די בעלי חיים אליין. און דער רד"ק לייגט צו: און עס איז דא נאך א מיינונג וואס עס פאסט נישט איר אפצושרייבן.
"וחסיד בכל מעשיו"
"וחסיד בכל מעשיו" - דער אייבערשטער גיט זיי דאס וואס ער איז נישט מחוייב צו געבן און דאס וואס זיי זענען נישט ראוי צו באקומען, נאר זיין חסד איז גובר אויף זיי. דער אייבערשטער פירט זיך מיט חסידות און גיט מער וויפיל עס קומט זיך.
דער מלבי"ם ערקלערט: "צדיק ה' בכל דרכיו" - די וועגן פון דער הנהגה פונעם הקדוש ברוך הוא זענען מיט גערעכטיגקייט. אפילו דאס וואס מען זעט צדיק ורע לו און רשע וטוב לו - איז אלעס מיט צדק, צו באצאלן פאר'ן צדיק אויף דער וועלט פאר א קליינעם חטא, און פאר'ן רשע פאר א קליינע זכות וואס ער האט געטאן, כדי דער עיקר שכר זאל בלייבן געהיטן פאר דער עולם הבא. "וחסיד בכל מעשיו" - אלעס וואס דער אייבערשטער האט געמאכט און באשאפן אויף זיין וועלט, האט ער געטאן מצד חסד, ווי עס שטייט "כי אמרתי עולם חסד יבנה". דער גאנצער ענין פון דער וועלט און איר באשאפונג איז חסד: מצד זיין חסד האט ער באשאפן די נבראים, און מצד זיין חסד שטעלט ער זיי צו זייערע מזונות - אלעס איז מצד חסד און פון אים אליין יתברך.
דער חפץ חיים און דער בעל עגלה
אין ספר "אוצרות ההגדה" ווערט געברענגט א מעשה וואס איז געווען מיטן חפץ חיים, וואס איז אמאל געפארן מיט א בעל עגלה. האט דער בעל עגלה אויסגעגאסן זיין ביטער הארץ פאר אים: זיין פערד איז געפאלן, די בני העיר האבן צונויפגעקליבן געלט פאר אים כדי ער זאל קענען קויפן אן אנדער פערד, און אויך אזוי איז די פרנסה נישט ווייס-איך-וואס - און ער האט אנגעהויבן זיך באקלאגן אויף זיין מצב. האט דער חפץ חיים געזאגט צו אים: דו האסט זיך נישט וואס צו באקלאגן אויפן הקדוש ברוך הוא, "צדיק ה' בכל דרכיו". מסתמא ביסטו נישט מדקדק אין דיינע מעשים אין עניני ממונות, און דעריבער איז דיר דאס געשען. אמאל מאכט דער בעל עגלה א מקח מיטן פאסאזשיר, און אינמיטן וועג - ניין, הער אויס, דער וועג איז צעשטערט, מען מוז מאכן ארומוועגן - און ער פאדערט א צוגאב. אין די צייטן פונעם חפץ חיים האט נישט יעדער בעל עגלה געהאט א טאקסי-מעטער. ווי א געווענלעכער האנט-ארבעטער, ער הייבט אן מיט א געוויסן פרייז און ענדיגט ווען דער הימל איז די גרענעץ. און נאך מער, האט ער אים געזאגט: אמאל לאזטו דאס פערד זיך אפרוען און ער פאשעט אין פרעמדע פעלדער און עסט פון גזל. עס קען זייער גוט זיין אז פון הימל האט מען דיך באשטראפט מיט דעם עונש. און אגב, ווען דער חפץ חיים זאגט אזא זאך, איז דאס נישט בגדר "עס קען זיין" - ביי אים איז דאס א ידיעה ברוח הקודש.
האט דער בעל עגלה געזאגט צו אים: אויב אזוי, פארוואס האט מען פאראיאר געגנבעט פון כבודו דעם פעלץ-מאנטל ביים באן-סטאנציע אין ווילנע? דער רבי איז דאך א צדיק, פארוואס האט מען געגנבעט פון אים? און הערט וואס דער חפץ חיים האט אים געענטפערט. ער האט אים געזאגט: איך פארנעם זיך אויך מיט מסחר, איך פארקויף ספרים. איך באמי זיך טאקע איבערצוקוקן יעדן איינציקן ספר און ארויפשטעלן דערויף א חותמת "מוגה", און איך קוק איבער אז עס זאלן נישט זיין קיין ליידיגע בלעטער און דער טינט זאל נישט זיין פארשמירט. אבער "שגיאות מי יבין" - עס קען זייער גוט זיין אז איינער פון די קונים האט באקומען א ספר מיט א פארשמירט בלעטל, אדער מען האט אויסגעלאזט א זייט, און עס איז אים נישט געווען אנגענעם צו קומען און מיר זאגן, און איך בין אריינגעפאלן אין גזל, און דעריבער בין איך געקומען אויף מיין עונש. זעט וואס דאס איז די צדקות פונעם חפץ חיים: וויפיל ער איז נאר געווען מדקדק אין דיני ממונות, האט ער נאך אלץ נישט געהאלטן זיך אלס אינגאנצן ריין. אויב מען האט געגנבעט דעם מאנטל - מסתמא ערגעץ וואו האב איך אויך געטאן עפעס שלא כהוגן.
זיין זהירות אין ממונות
און אמאל האט דאך איינער פארגעסן ביי אים א פיש אין קרעמל - געקויפט און פארגעסן מיטצונעמען. וואס האט דער חפץ חיים געטאן? ער איז געגאנגען און פארטיילט יענעם טאג א פיש פאר אלע זיינע שטענדיגע קונים, אפשר איז דאס דער איינער וואס האט פארגעסן. און ווען ער פלעגט וועגן אויף די וואגשאלן, פלעגט ער תמיד מכריע זיין לטובת דעם קונה, און פלעגט נאך צולייגן כדי עס זאל זיין ניכר אז עס איז דא מער ווי די געוויכט פון דער אנדערער זייט. און מיר האבן שוין אמאל דערציילט, אז ביז אזוי ווייט זענען די זאכן געגאנגען, אז מענטשן האבן איבערגעלאזט די אנדערע קראמען און זענען געקומען קויפן נאר ביי אים. ער האט פארקירצט די שעות פונעם קרעמל - און געזען אז עס האט נישט געהאלפן, ווייל די מענטשן האבן צוגעפאסט זייערע קויף-שעות בלויז צו אים. האט ער געזאגט: איך ריר דאך אן אין דער פרנסה פון אנדערע - און ער האט פארמאכט דאס קרעמל.
און אמאל האט ער געבעטן א בלאט פאפיר אויף צו פארשרייבן, דוכט זיך ביים כנסיה הגדולה, און מען האט אים געזאגט אז מען מעג נעמען, אבער ער איז נישט געווען זיכער, און מען האט אים געטענהט אז דער ווערט פון א בלאט איז נישט טייער. האט ער זיי געזאגט: פון א גזל פון א בלאט פאפיר ווערט באשאפן א מלאך משחית וואס קען אונטעררייסן אלע מויערן פון ווילנע. און אזוי אויך פלעגט ער נאכלויפן דעם וואס האט געגנבעט פון אים א בייטל, כדי אים צו זאגן "מחול לך" - כדי א מענטש זאל נישט נכשל ווערן אין זיין חטא און באקומען גיהנם צוליב זיין קפידא. זעט ווי שטארק ער האט זיך געהיט, און מיט דעם אלעם האט ער נישט געזאגט "איך בין ריין", נאר "מען קען נישט וויסן, שגיאות מי יבין".
וועגן מיט צדק, מעשים מיט חסידות
דער אור החיים הקדוש אין פרשת האזינו זאגט: ווען דער הקדוש ברוך הוא קומט אנפירן דעם מענטש, פירט ער אים לויטן שורת הדין. די אנווייזונגען וואס די תורה שרייבט - אויב איר וועט טאן אזוי וועט זיין גוט, און אויב אנדערש וועט זיין שלעכט - זענען אלע לויט דער שורה פון דין. דאס איז "צדיק ה' בכל דרכיו", לויט דער מידת הצדק. אבער "וחסיד בכל מעשיו" - בשעת מעשה פונעם דין, פירט זיך שוין דער אויבערשטער מיט חסידות. דער אויבערשטער דערבארמט זיך און שוינט: אויב א מענטש קומט און טוט תשובה, אויב ער פארבעסערט זיינע וועגן. מצד די דרכים - זענען דרכי צדק ויושר קלאר און פעסטגעשטעלט; אבער אינעם מעשה'דיגן חלק - "חסיד בכל מעשיו", אויב א מענטש טוט חרטה און טוישט זיינע וועגן, פירט זיך הקדוש ברוך הוא מיט אים לפנים משורת הדין און טוט מיט אים חסד.
"קרוב ה' לכל קוראיו"
קָרוֹב יְהֹוָה לְכׇל־קֹרְאָיו לְכֹל אֲשֶׁר יִקְרָאֻהוּ בֶאֱמֶת׃ - נאנט איז דער אויבערשטער צו אלע וואס רופן צו אים, צו אלע וואס וועלן אים רופן מיט אמת.
זאגט דער אבן עזרא: אויב דער מלך איז ווייט, קען ער נישט ראטעווען די וואס רופן צו אים; אבער דער אויבערשטער איז תמיד נאנט צו אלע זיינע רופער. און וואס מיינט "יקראוהו באמת"? זאגט דער אבן עזרא: באמת - און נישט אויף אויסצופרובירן. מיר האבן דאך געזען אז אין מדבר האבן זיי געפרוווט דעם אויבערשטן: "היוכל תת מן במדבר"? תמיד איז די שאלה צי אויך דאס קען דער אויבערשטער, צי אויך דא איז ער ביכולת. אויף דעם זאגט דער אבן עזרא: דער וואס רופט באמת - יא; אבער ווער עס וויל נאר אויספרובירן דעם אויבערשטן יתברך, איז נישט ראוי צו דער ישועה.
דער רד"ק ערקלערט אז "לכל קוראיו" קומט כולל צו זיין אויך די איבריגע אומות: נישט נאר פון כלל ישראל, נאר פון וואספארא פאלק עס זאל נאר זיין. און וואס איז דער תנאי? אבי מען זאל אים רופן באמת - אז עס זאלן זיין פיו וליבו שוים.
דער מלבי"ם זאגט אז די דאזיגע פסוקים קומען ארויסברענגען די השגחה פרטית פונעם הקדוש ברוך הוא: פון דעם וואס דו זעסט אז דער אויבערשטער איז נאנט צו אלע זיינע רופער - יעדער איינער וואס רופט צו אים אין זיין תפילה, איז דער אויבערשטער נאנט צו אים, בתנאי אז ער רופט צו אים באמת. און מיט דעם אלעם, ווערט ווייטער מבואר אז עס זענען דא דרגות: "רצון יראיו יעשה", "שומר ה' את כל אוהביו" - עס זענען דא דערין מדרגות, לויט וויפיל דער מענטש דינט דעם אויבערשטן, סיי ביראה און סיי באהבה. אבער עכ"פ, יעדער וואס רופט צו אים - איז דער הקדוש ברוך הוא נאנט צו אים.
"דאַוון פֿאַר זיך אַליין"
מיר האָבן שוין אַמאָל געבראַכט אַ מעשׂה וואָס רבי שלום שוואַדראָן האָט דערציילט וועגן אַ ייִד וואָס ער האָט באַגעגנט אין חוץ לארץ, אין ענגלאַנד, אַן אַדוואָקאַט וואָס איז נישט קיין שומר מצוות. ער האָט זיך געווענדט צו אים און געזאָגט: רבי, איך דאַרף אַז איר זאָלט דאַוונען פֿאַר מיר זייער שטאַרק, איך בין אין אַ שווערע צרה. האָט ער אים געפֿרעגט: וואָס איז דײַן צרה? האָט ער דערציילט אַז ער האָט פֿאַרטראָטן אַ פֿאַרברעכער אין אַ משפּט אין בריטאַניע, און זייער געריכט איז זייער שטרענג און קפּדנות'דיק, און מען איז געוואויר געוואָרן אַז ער האָט אים פֿאַרטראָטן נישט מיט אמת - אַז ער האָט געטענהט טענות וואָס ער האָט געוווּסט אַז זיי זענען נישט אמת, בלויז כּדי אים אַרויסצונעמען זכּאי. מען האָט אים געשטעלט פֿאַר אַ משפּט, און דער משפּט איז זייער שווער, דער שופֿט איז פֿײַנטלעך קעגן אים, און אויב ער וועט אַרויסגיין חייב בדין - וועט מען אים צונעמען זײַן ליצענץ. דאָס הייסט, ער גייט דאַרפֿן אויסשטעלן פּאָליצעס אין סופּערמאַרקעט, ס'איז נישטאָ וואָס צו טאָן. און ער איז אין אַ שווערן מצבֿ און ער מוז האָבן אַז דער רבי זאָל דאַוונען פֿאַר אים.
האָט אים רבי שלום שוואַדראָן געזאָגט: דאַוון פֿאַר זיך אַליין! האָט ער אים געזאָגט: איך קען נישט. האָט ער אים געפֿרעגט: פֿאַרוואָס? האָט ער אים דערציילט אַז מיט אַזוי פֿיל יאָר צוריק איז זײַן טאָכטער קראַנק געוואָרן, מען האָט בײַ איר אַנטדעקט יענע מחלה, מען איז געפֿלויגן מיט איר אין חוץ לארץ, מען איז אָנגעקומען קיין אויסטראַליע, מען האָט דאָרט געמאַכט אַן אָפּעראַציע, און מען האָט אים געזאָגט אַז אירע שאַנסן אַרויסצוגיין לעבעדיק פֿון דער אָפּעראַציע זענען גאָר קנאַפּ און מען דאַרף אַ סך תּפֿילות. האָט ער געזאָגט: איך האָב געדאַוונט צום אייבערשטן פֿון טיפֿן האַרצן, ממש געריסן די הימלען, און איך האָב צוגעזאָגט פֿאַרן קדוש ברוך הוא אַז איך וועל מער גאָרנישט בעטן פֿון אים: רבונו של עולם, דאָס איז די לעצטע זאַך וואָס איך בעט פֿון דיר, מער וועל איך פֿון דיר גאָרנישט בעטן! און דער קדוש ברוך הוא האָט מיר געטאָן אַ נס און דאָס מיידל איז צוריק געקומען צום לעבן. אויב אַזוי, קען איך דאָך איצט נישט בעטן פֿונעם קדוש ברוך הוא - איך האָב אים שוין צוגעזאָגט.
האָט רבי שלום שוואַדראָן אָנגעהויבן לאַכן: וואָס הייסט דאָס? דו זאָגסט כּלומרשט: רבונו של עולם, גענוג, איך בין דיר געווען צו לאַסט, דאָס זענען שוין צו פֿיל בקשות, איך וועל נישט איבערטרײַבן... אָבער דער אייבערשטער גלוסט דאָך צו דער תּפֿילה פֿון כּלל ישׂראל, ער איז מתאַוה לתפֿילתן של צדיקים; דער קדוש ברוך הוא וויל דעם חיבור און דעם קשר, ער וויל אַז דו זאָלסט זײַן אין פֿאַרבינדונג מיט אים! און ער האָט אים אָנגעהויבן מסביר זײַן ווי שטאַרק די זאַך איז נייטיק, און אַז זײַן גאַנצע הבטחה איז ווי איינער וואָס זאָגט צו זײַן חבֿר נישט צו טאָן אים קיין טובֿה - צי אין אַזאַ הבטחה דאַרף מען שטיין?! דאָ וויל דאָך דער קדוש ברוך הוא דעם קשר מיט כּלל ישׂראל.
האָט רבי שלום שוואַדראָן דערציילט אַז יענער ייִד האָט דאָס געהערט און איז שטאַרק נתעודד געוואָרן, און ער האָט באַשלאָסן אַז ער גייט דאַוונען - ער האָט דאָך שוין געזען וואָס ס'איז דער כּוח פֿון אַ תּפֿילה. און ווען ער האָט אים ווידער באַגעגנט, האָט ער אים געזאָגט: דו וועסט נישט גלייבן! שוין בײַ דער ערשטער זיצונג אין געריכט נאָכדעם וואָס איך האָב געדאַוונט, האָב איך געזען אַן ענדערונג פֿון הונדערט און אַכציק גראַד בײַם שופֿט. פּלוצעם האָט ער געביטן זײַן ריכטונג אינגאַנצן; פֿון יענער שאַרפֿער און פֿײַנטלעכער באַציִונג, האָט ער אָנגעהויבן זיך באַנעמען אויף אַ גאָר אַנדערן אופֿן. צום סוף איז ער אַרויס מיט אַ מינימאַלן קנס, און מיט חסדי ה' איז ער געראַטעוועט געוואָרן פֿון דער גאַנצער פּרשה בשלום.
אָט האָסטו "לכל אשר יקראוהו באמת". וואָס דער אייבערשטער וויל איז אַז מען זאָל אים רופֿן באמת. און ווי דער הגר"א האָט אַמאָל געזאָגט פֿאַר רבי חיים וואָלאָזשינער: ס'שטייט דאָ נישט געשריבן "חיים" און ס'שטייט דאָ נישט "אליהו", נאָר "כל הבוטחים בה'". ווער עס טוט בוטח זײַן אינעם אייבערשטן - דער קדוש ברוך הוא איז נאָענט צו אים; ווער עס דאַוונט צום אייבערשטן - איז דער אייבערשטער נאָענט צו אים, "לכל אשר יקראוהו", און אַפֿילו אַ גוי, ווי די ווערטער פֿונעם רד"ק. מען דאַרף וויסן: דער קדוש ברוך הוא איז נאָענט צו יעדן וואָס רופֿט אים - בתנאַי אַז דאָס זאָל זײַן אַ רוף באמת, אַ רופֿן פֿון טיפֿן האַרצן.
צוזאַמענפֿאַסונג: "פותח את ידך ומשביע לכל חי רצון" איז דער סאַמע האַרץ פֿון אשרי - די הכּרה אַז דער אייבערשטער שפּײַזט און גיט פּרנסה פֿאַר אַלעמען, און באַשאַפֿט אויך אינעם מענטש דעם רצון און די כּלים צו באַקומען. דווקא "יושבי ביתך" זענען זוכה דערצו, און נישט די וואָס וואַלגערן זיך אויף די וועגן זוכן פּרנסה. און ווען אַ מענטש איז נישט צופֿרידן - "צדיק ה' בכל דרכיו": אַלץ איז מיט גערעכטיקייט און מיט אַ חשבון, לויט יעדנס פּערזענלעכן מצבֿ און לויט זײַנע חובֿות, ווי אַ דאָקטער וואָס קען דעם מקור פֿון דער קראַנקייט, און אַפֿילו די הנהגה מיט די בעלי חיים איז כולו צדק פֿון אים. און "חסיד בכל מעשיו" - מער פֿונעם דין, מצד דעם חסד מיט וואָס די וועלט איז באַשאַפֿן געוואָרן, און לפֿנים משורת הדין פֿאַר דעם וואָס טוט תּשובֿה און פֿאַרריכט. און העכער אַלץ, "קרוב ה' לכל קוראיו" - דער אייבערשטער גלוסט צו אונדזער תּפֿילה און וויל אַ קשר מיט אונדז, בתנאַי אַז מיר זאָלן רופֿן צו אים באמת, מיט אַ גלײַכן מויל און האַרץ, און פֿון טיפֿן האַרצן.