קאפיטל קמ"ו אין תהלים הייבט זיך אן מיט 'הללויה' און ציט ווייטער מיט א קייט פון ווארענונגען און לימודים: אויף וועמען מען מעג זיך פארלאזן און אויף וועמען מען טאר זיך נישט פארלאזן. אין די פריערדיגע קאפיטלעך האט דוד המלך געלויבט אויף די כללות'דיגע טובות פונעם קדוש ברוך הוא - 'פותח את ידיך ומשביע לכל חי רצון' - און פון דא און ווייטער ווענדט ער זיך צו זיין אייגענער נשמה, זי זאל לויבן דעם אויבערשטן אויף די פריוואטע טובות וואס זענען געטאן געווארן מיט אים. און פון דעם קומט דאס קאפיטל צום גרויסן יסוד: די ישועה איז בלויז פון אים יתברך, און נישט דורך דעם כח פון א בשר ודם.
הַלְלוּ־יָהּ הַלְלִי נַפְשִׁי אֶת־יְהֹוָה׃ - לויבט גאט, לויב מיין זעל דעם אויבערשטן.
דער אבן עזרא ערקלערט אז 'הללויה' איז א ווענדונג צו כלל ישראל - איר זאלט לויבן דעם אויבערשטן, און דערנאך ווענדט זיך דער משורר אויך צו זיך אליין: 'הללי נפשי את ה''. דאס הייסט, ער ווענדט זיך צו אנדערע און ער ווענדט זיך אויך צו זיין אייגענער נפש.
אינעם ירושלמי אין מסכת סוכה ווערט געברענגט א מחלוקת צווישן רב און שמואל צי 'הללויה' איז איין ווארט אדער צוויי ווערטער. אויב זענען זיי צוויי ווערטער - 'הללו יה' - קומט אויס אז דא איז דא א שם שאינו נמחק, ווייל מען זאגט דאך 'הללו את ה''. און אויב איז דאס איין ווארט, איז עס ווי אנדערע נעמען וואס האבן ביים סוף י"ה - נחמיה, מאפליה און ענליכע - וואס זענען נישט געשריבן לשם שמים און האבן נישט קיין גדר פון א שם קודש.
רבי יהושע בן לוי זאגט: 'הללויה' איז איינער פון די צען לשונות של שבח מיט וועלכע ספר תהלים איז געזאגט געווארן, און הללויה איז דער גרעסטער - דער בעסטער - פון זיי אלע. אויב 'הללויה' איז איין ווארט, איז זיין באדייט א לויב פארן אויבערשטן; און אויב צוויי ווערטער, איז דאס א שם קודש שאינו נמחק.
דער רד"ק ערקלערט אז דוד המלך זעט מיט רוח הקודש דעם קיבוץ גלויות, און אקעגן כלל ישראל זאגט ער 'הללויה', און אויף זיך אליין זאגט ער 'הללי נפשי את ה'' - עמהם ובלתם. דאס הייסט, מיין נפש וועט לויבן דעם אויבערשטן אין יעדן מצב, סיי ווען זיי זענען מיט מיר און סיי ווען זיי זענען נישט מיט מיר.
דער מלבי"ם לייגט צו: נאכדעם וואס ער האט געלויבט אויף די כללות'דיגע טובות פונעם קדוש ברוך הוא - יענע טובות וואס דער באשעפער טוט פאר אלע באשעפענישן - באפעלט ער יעצט זיין נפש אז זי זאל לויבן דעם אויבערשטן צוליב די פריוואטע טובות וואס זענען מיוחד פאר אים. און דאס איז באמת וואס יעדער מענטש דארף טאן: מודה זיין און לויבן אויף די איינצלנע טובות וואס זענען געטאן געווארן מיט אים. יעדן טאג זאל א מענטש זאגן א דאנק פארן רבונו של עולם אויף דעם וואס ער האט אים געגעבן אן אשה, קינדער, א שטוב, פרנסה - ער זאל רעדן בינו לבין קונו, אזוי ווי דער חפץ חיים פלעגט אסאך מאכן התבודדות און שמועסן מיטן אויבערשטן יתברך, אים צו באדאנקען אויף יעדן איינציגן פרט. מען דארף דאנקען אויפן אלגעמיינעם אופן פארדעם וואס דער אויבערשטער האט באשאפן זיין וועלט, פאר דעם וואס ער שיינט אויף די זון און גיט געזונט פאר אלע באשעפענישן אויף דער וועלט, און אחוץ פון דעם דארף מען אויך דאנקען אויף וואס ער האט מיר געגעבן אויף א פריוואטן אופן - זאכן וואס אסאך אנדערע האבן נישט זוכה געווען צו זיי.
אֲהַלְלָה יְהֹוָה בְּחַיָּי אֲזַמְּרָה לֵאלֹהַי בְּעוֹדִי׃ - איך וועל לויבן דעם אויבערשטן ביי מיין לעבן, איך וועל זינגען צו מיין גאט בעת איך עקזיסטיר.
דער פשט פונעם פסוק איז: כל זמן איך בין ביים לעבן וועל איך אים לויבן און איך וועל אים באזינגען, און איך וועל מודיע זיין ברבים און מפרסם זיין זיין הייליגן נאמען יתברך. דער מצודת דוד ערקלערט אז 'אהללה' איז מיטן מויל, בעת 'אזמרה' איז מיט כלי ניגון, און 'בעודי' מיינט כל זמן איך בין אין מיין קיום.
דער מלבי"ם ערקלערט אז ס'איז דא דא צוויי מינים פון לויבונגען. איינס איז אויפן עצם לעבן - 'אהללה ה' בחיי'. און דאס צווייטע, 'אזמרה לאלהי בעודי' - אויף דעם יתרון און מעלה וואס דער אויבערשטער האט מיר געגעבן מער פונעם בלויזן לעבן. 'עודי' איז מלשון 'עוד': די הוספה וואס ער האט מיר געגעבן. דאס איז אנדערש ווי די איבעריגע מפרשים וואס האבן געטייטשט 'בעודי' - כל זמן איך לעב נאך; לויטן מלבי"ם איז 'בעודי' טייטש מיט מיין 'עוד', מיט דער הוספה און דעם יתרון וואס דער אייבערשטער האט מיר צוגעגעבן צו פארבעסערן מיין לעבן.
און דער מלבי"ם לייגט צו א חילוק וואס מיר האבן שוין געלערנט עטליכע מאל: דער שם הוי"ה ווייזט אויף דער השגחה כללית, אויף דעם וואס דער באשעפער איז מהווה כל הוה - לשון הויה. בעת וואס דער נאמען 'אלקי' ווייזט אויף דער השגחה פרטית, אויפן פערזענלעכן קשר וואס ער האט מיט מיר. אזוי אויך איז דער ענין פון 'זמר' מער דערהויבן פון בלויז 'הילול'. דעריבער: 'אהללה ה' בחיי' - אויפן לעבן וואס ער האט געגעבן פאר יעדער בריאה, מצד דעם וואס ער איז דער ממציא כל נמצא, אויף דעם לויב איך דעם שם הוי"ה; אבער אויפן 'עוד', אויף דער באזונדערער מעלה וואס ער האט מיר געשאנקען, זינג איך 'לאלהי' - צום גאט וואס איז מיוחד צו מיר, וואס שפיגלט זיך אפ אויף מיר באופן פרטי, און צוליב יענעם פערזענלעכן בונד האט ער מיר געגעבן איבער דעם וואס ער גיט פאר יעדן באזונדער.
אין אוצרות האגדה ברענגט מען נאך א פשט: ווען מען פירט זיך מיטן מענטש מיט מדת הרחמים, איז דאך זיכער אז ער לויבט און דאנקט - וואס איז דען גרינגער ווי צו לויבן ווען אלעס איז גוט, ווען דער שפע איז גרויס און דאס לעבן שיינט אים צום פנים. אבער ווען מען פירט זיך מיט אים מיט מדת הדין - דארט ווערט ערשט אויסגעפרואווט דער אמת פונעם מענטש. פלוצלונג האט ער טענות, קשיות און קלאגעס. און אויב א מענטש גלייבט באמת אז אלעס איז לטובה אפילו אין דער שווערער שעה, און ער ווייסט אז אויף יענער וועלט וועט זיך אים נאך אלעס אויסקלארן אז אלעס איז געווען נאר צו זיין טובה, אים אויסצולייטערן און אים צו באגליקן צום סוף - ווארט ער נישט ביז דעמאלט, נאר ער דאנקט שוין יעצט, אין דער שעה פונעם נסיון אליין.
דאס איז וואס דער פסוק זאגט: 'אהללה ה' בחיי' - דער שם הוי"ה איז א שם פון חסד און רחמים, און ווען מען פירט זיך מיט מיר מיט רחמים איז דאך נאטירליך און פארשטענדליך אז איך זאל לויבן. אבער ס'איז נישט גענוג דאס אליין, נאר 'אזמרה לאלהי בעודי' - דער שם אלקים איז דין, און אפילו ווען דער הייליגער באשעפער פירט זיך מיט מיר מיט דינים זינג איך צו אים, און דווקא 'בעודי' דא אויף דער וועלט. נישט ערשט אויבן אין הימל, ווען פאר יעדן איינעם וועט שוין זיין אפן און קלאר ווי אזוי אלעס איז געווען לטובה, נאר טאקע דא, אינעם טונקלקייט, ווען איך זע גארנישט ווי אזוי דאס קען זיין לטובה - און מיט דעם אלעם לויב איך און דאנק איך, ווייל איך ווייס מיט א זיכערקייט אז אלעס איז נאר צו מיין טובה.
און דאס איז ענליך צו וואס מיר האבן אמאל געזאגט בנוגע נבוכדנצר. נאכדעם וואס דער אויבערשטער האט אים צוריקגעגעבן זיין מלוכה האט ער געדאנקט און געזאגט 'אתוהי כמה רברבין ותמהוהי כמה תקיפין, מלכותיה מלכות עלם'. און חז"ל זאגן אז ווען ער זאל ווען ווייטער אנגיין מיט זיין שירה, וואלט ער פארשעמט אלע שירות ותשבחות פון דוד המלך, ביז ס'איז געקומען א מלאך און האט אים דערלאנגט א פאטש אין פנים אריין. לכאורה איז דאס דאך שווער צו פארשטיין: האט דען דוד המלך א חזקה אויף לויבן און דאנקען? פארוואס זאל נבוכדנצר נישט לויבן? נאר מען דארף קוקן ווען נבוכדנצר האט געזונגען - ווען ער איז צוריקגעקומען צו זיין פאלאץ, ווען ס'איז אים גוט. אויף דעם זאגט מען אים: דאס איז דאך קיין קונץ נישט. דוד המלך האט געזונגען 'מזמור לדוד בברחו מפני אבשלום בנו, ה' מה רבו צרי' - ער זינגט און לויבט אין דער שעה פון זיין אנטלויפן. לאמיר זען צי דו ביסט אויך ביכולת צו זינגען ווען ס'איז דיר שלעכט: איז געקומען א מלאך און האט אים א פאטש געטאן אויפן מויל - און ער איז באלד פארשטומט געווארן. זעט מען פון דעם אז זיין געזאנג איז נישט געווען קיין אמת'ע שירה וואס דאנקט דעם באשעפער אויף אלעם וואס ער גיט, נאר א לויבונג כל זמן זיינע באדערפענישן זענען געשטילט; אין דער מינוט וואס די זאך שטימט נישט לויט זיין באגער, קומט ער גלייך מיט תרעומות.
אַל־תִּבְטְחוּ בִנְדִיבִים בְּבֶן־אָדָם שֶׁאֵין לוֹ תְשׁוּעָה׃ - פארלאזט אייך נישט אויף נדיבים, אויף א בן אדם וואס ביי אים איז נישטא קיין ישועה.
דער אבן עזרא טייטשט אין זיין ערשטן פשט: 'שאין לו תשועה' - אז עס איז נישטא אין זיין האנט קיין אמת'ע ישועה אייך צו ראטעווען. אבער ער שרייבט אז דער פשט וואס איז ריכטיגער אין זיינע אויגן איז, אז ער האט אפילו נישט קיין ישועה פאר זיך אליין - ער אליין קען זיך דאך נישט ראטעווען; און אז דו אליין קענסט דיך נישט העלפן, ווי אזוי וועסטו קענען העלפן מיר?
דער רד"ק שרייבט אז דאס גייט אויפן זעלבן וועג וואס ירמיהו האט געזאגט: 'ארור הגבר אשר יבטח באדם ושם בשר זרועו ומן ה' יסור לבו'. ווען דו פארלאזט זיך אויף א צווייטן אז ער וועט דיך ראטעווען, ווענדסטו אפ דיין הארץ פונעם באשעפער, ווייל דו טראכסט: יענער וועט מיר העלפן, יענער וועט זיך זארגן פאר מיר, ער איז דאך מיין קרוב. אבער גיט א קוק אויף דער חידוש'דיגער הגדרה פונעם רד"ק: אויב מען פארלאזט זיך אויף א מענטש, דארף מען דעם עיקר ארויפלייגן אויפן אייבערשטן ברוך הוא, אז ער זאל אריינגעבן אינעם הארץ פונעם נדיב אים צו העלפן. דער רד"ק שלעפט נישט אינגאנצן אפ דאס זיך ווענדן צו א בשר ודם; ס'איז דאך דער סדר העולם אז א מענטש דארף הילף און ווענדט זיך צו זיין חבר. דער פסול איז בלויז אין דעם געדאנק אז די הילף קומט מצד דעם מענטש אליין. דער מענטש וועט מיר נאר דעמאלט העלפן אויב דער באשעפער וועט אים אריינלייגן אין הארצן מיר צו העלפן, און דערפאר דארף די פאקטישע ווענדונג זיין צום אייבערשטן אליין: רבונו של עולם, ראטעווע מיר. איך טו מיין השתדלות און איך ווענד מיך צו פלוני, אבער אנא ה' - העלף אז די השתדלות זאל מצליח זיין, לייג אים אריין אין הארצן ער זאל טאן גוטס מיט מיר. דאס איז די תפלה וואס דארף באגלייטן יעדע בקשה פון א בשר ודם.
און וואס איז דער אפטייטש פון 'שאין לו תשועה', מען זעט דאך למעשה אזויפיל ישועות וואס קומען יא דורך מענטשן? גייט דער רד"ק אויפן זעלבן מהלך: ס'איז נישטא אין דער האנט פון א מענטש צו ראטעווען זיין חבר פון זיין צרה אויב נישט דורך דעם רצון פונעם אייבערשטן. מען קען נישט זאגן אז א מענטש קען גארנישט העלפן; פארשטייט זיך אז ער קען העלפן - אבער בלויז ווייל דער באשעפער האט אזוי געוואלט און אים געשיקט אלס שליח. ווייל נאר צום אייבערשטן אליין געהערט די ישועה, און ער פירט דאס אויס דורך בני אדם, פונקט ווי ער האט צוגעפירט די ישועה פון גלות בבל דורך כורש. און אזוי אויך לעתיד לבוא וועט ער צוברענגען די גאולה פון כלל ישראל דורך די מלכי הגוים, וואס ער וועט אויפוועקן זייער גייסט זיי אהיימצושיקן, אזוי ווי עס שטייט 'והביאו את כל אחיכם מכל הגוים מנחה לה''. און דאס אלעס וועט זיין אין דעם זכות וואס די אידן האבן זיך אין גלות פארלאזט בלויז אויפן אייבערשטן אליין. די ישועה קומט ארויס דורכן כח פונעם מענטש, אבער דער וואס פירט דאס אלעס איז דער הייליגער באשעפער, און נאר צו אים דארף מען זיך ווענדן.
פון דער צווייטער זייט דארף מען זיך היטן פון דער פארקערטער עקסטרעמקייט. מען דערציילט אויף איינעם וואס איז געווען פארזונקען אין ים, און ס'האבן אנגעהויבן אנקומען צו אים שיפלעך, גרויסע שיפן און ראטעווע-רינגען, און ער שטויסט אלעס אפ: ניין, איך פארלאז מיך נאר אויפן אויבערשטן, בלויז דער אייבערשטער וועט מיר ראטעווען. נאך עטליכע מינוט איז ער שוין געווארן מאכל לדגים. ער איז ארויפגעקומען אויבן אין הימל און געטענה'ט: רבונו של עולם, איך האב דאך אזוי געגלייבט אין דיר, איך האב זיך פארלאזט אויף דיר. האט דער הייליגער באשעפער אים געענטפערט: וויפיל שיפן האב איך דיר דען געשיקט? וויפיל ראטעווע-רינגען האב איך דיר געשיקט? אלזא, זיך צו פארלאזן אויפן מענטש אז ער אליין איז דער מושיע - דאס אוודאי נישט; אבער זיך פארלאזן אויפן באשעפער אז ער וועט שיקן דעם שליח צו העלפן - דאס זיכער יא. און דערפאר פעלט נישט אויס צו שווארץ-חנפ'ענען דעם וואס קען העלפן; מען דארף געפעלן פארן אויבערשטן יתברך, טאן אן השתדלות און זיך ווענדן צו אים, און בעטן פונעם אייבערשטן ער זאל יענעם אריינלייגן אין הארצן מיר צו העלפן.
דער מלבי"ם ערקלערט דעם סדר פון די דברים: נאך 'אהללה ה' בחיי אזמרה לאלהי בעודי' ווערט מען יעצט מזהיר 'אל תבטחו בנדיבים'. כאטש וואס דער נדיב איז בטבע א ברייטהארציגער מענטש, ער האט א שטארקן רצון צו געבן און ער וויל טון גוטס - דאך פארלאז דיך נישט אויף אים. ערשטנס, 'בבן אדם שאין לו תשועה': מצד דעם וואס ער איז א בשר ודם, געהערט דער כח און די ישועה גארנישט צו אים, נאר צום השם יתברך, און ער איז נישט דער בעל הכוח. און צווייטנס, אפילו אויב ער קען יא ישועה ברענגען - אויף דעם קומט דער המשך.
תֵּצֵא רוּחוֹ יָשֻׁב לְאַדְמָתוֹ בַּיּוֹם הַהוּא אָבְדוּ עֶשְׁתֹּנֹתָיו׃ - עס גייט ארויס זיין רוח, ער קערט זיך צוריק צו זיין ערד, אין יענעם טאג גייען פארלוירן אלע זיינע געדאנקען.
זאגט דער מלבי"ם: מען קען זיך פארשטעלן אז עס וועט ארויסגיין זיין רוח פון אים און דער גוף וועט צוריקקערן צו זיין ערד, ווי עס שטייט 'וישוב העפר על הארץ כשהיה והרוח תשוב אל האלהים אשר נתנה', און דעמאלט 'ביום ההוא אבדו עשתנתיו' - אלע זיינע מחשבות און פלענער זענען פארלוירן געגאנגען. דאס הייסט: אפילו אויב ער פארמאגט דעם כח, ווער גאראנטירט דיר אז ער וועט אנקומען צו א מצב צו העלפן בפועל? דער מענטש איז דאך דא צייטווייליג; עס קען זיין אז ער האט זייער געוואלט דיר העלפן - און ער איז נפטר געווארן.
עס איז געווען א מעשה אין איינע פון די ישיבות: א גביר וואס מען האט שוין א לאנגע צייט געפרוווט אויסצופועלן ביי אים א נדבה און גארנישט האט נישט געהאלפן. איין טאג איז ער געקומען און געזאגט אז ער זעט ווי אזוי זיינע בני משפחה פירן זיך אויף, יעדער פון זיי באקלאגט זיך אויף זיינע ברידער און אויף די קינדער, און ער וויל זיי נישט איבערלאזן זיין גאנצן פארמעגן בירושה. האט ער געזאגט: נאך די הונדערט און צוואנציג יאר זאל מיין גאנץ געלט געהערן פאר דער ישיבה, כדי איך זאל האבן פאר זיך 'והלך לפניך צדקך'. האט מען אים געזאגט: קום מארגן אכט אזייגער אינדערפרי. האט ער געזאגט: פארוואס מארגן? מען קען דאך שוין, איך וועל ברענגען אן עורך דין און מען וועט עס מסדר זיין גלייך. האבן זיי אים געזאגט: ניין, מען האט שוין אפגערעדט מיטן עורך דין אויף מארגן. אויף מארגן אכט אזייגער אינדערפרי איז שוין דארט געשטאנען דער אויטא פון דער חברא קדישא מיט אן אסיפה פון מענטשן ארום. דער מענטש האט נישט איבערגעלעבט די נאכט, און זיין גאנץ געלט איז אנגעקומען פונקט צו די וואס ער האט נישט געוואלט עס זאל אנקומען צו זיי.
דאס לערנט אונז: אין איין רגע וואלט דער מענטש געקענט זיך פארזיכערן דאס לעבן אין עולם הבא פאר לאנגע יארן - און ער האט אלעס אנגעוואוירן. און פארוואס? ווייל דער מענטש קלערט: ביי מיין לעבן וועל איך נישט געבן, דאס געלט פעלט מיר אויס, איך האב וואס צו טון דערמיט; נאך מיין פטירה וועל איך עס דאך ממילא נישט דארפן - נעמט עס. זאגט אים דער הקדוש ברוך הוא: פארוואס מיינסטו אז דו ביסט דער בעל הבית צו געבן ווען דו ווילסט? ווען דו וועסט וועלן - וועל איך שוין נישט וועלן, און די זכות וועט דיר נישט ביישטיין. גיב בשעת דער הקדוש ברוך הוא גיבט דיר. 'בחיי', 'בעודי' - דעמאלט זאלסטו געבן, דעמאלט זאלסטו לויבן און דאנקען. דער געדאנק אפצושטופן אלעס אויף נאך דער פטירה שטעלט זיך ארויס צו זיין צו שפעט, מען קען שוין גארנישט טון מיט יענעם געלט, און אוודאי וועט קיין שום ריוח נישט ארויסקומען דערפון.
אן ענליכע מעשה איז געווען מיט א איד וואס האט געוואלט מנדב זיין אן אסטראנאמישע סכום, און ער האט אויך אויסגעצויגן די יארן און נישט מסכים געווען צו געבן ביים לעבן. צום סוף האט ער מסכים געווען, און אריינגעשריבן אין זיין צוואה אז זיין פארמעגן זאל גיין פאר 'רעליגיעזע מוסדות'. זענען געקומען אינו יהודים און געטענהט אז קריסטליכע אנשטאלטן זענען אויך רעליגיעזע מוסדות, און גרויסע חלקים פון זיין געלט זענען געגאנגען פאר קלויסטערס - 'והלך לפניך צדקך'... און אזוי אויך איז געווען א מעשה מיט א מענטש וואס האט זיך פארפליכטעט צו געבן און נישט אונטערגעשריבן, און למעשה, נאכדעם וואס עס איז פארגעקומען עפעס וואס ער האט נישט ליב געהאט, איז נישט אויפגעשטעלט געווארן די ישיבה וואס ער האט געוואלט בויען, און אנשטאט דעם טראגט דער טעדי סטאדיאן זיין נאמען. דאס איז די זכות וואס וועט אים ביישטיין און זיין פאר אים א מגן וצינה, מיט שפילן וואס קומען דארט פאר אין שבת קודש, השם יצילנו. זעט ווי נאריש דער מענטש קען זיין: גיב ביים לעבן! פארוואס ווארטסטו אויף נאך דער פטירה? היינט ביסטו דער שליט אויפן געלט, היינט קענסטו געבן.
אינעם ספר אוצרות האגדה ברענגט ער אויף 'אל תבטחו בנדיבים בבן אדם שאין לו תשועה' א באקאנט ווארט: אסאך מענטשן מיינען אז כדי אויסצוהאלטן א ישיבה, א כולל אדער א מקום תורה דארף מען האבן גרויסע נדיבים. זאגט דער פסוק: אל תבטחו בנדיבים - דוקא 'בבן אדם שאין לו', פון דעם מענטש וואס פארמאגט נישט, פון אים וועט קומען די ישועה. יענער פשוט'ער מענטש וואס גיבט מעשר כספים נישט פון קיין מיליאנען נאר פון א געהאלט פון עטליכע טויזנט - און נאך איינער און נאך איינער אזוי ווי אים - פון דארט וואקסט באמת ארויס די ישועה, דוקא פון דעם וואס מען האט זיך נישט פארלאזט און נישט געבויט אויף אים.
און אין דעם ענין ווערט דערציילט אויפן נדיב רבי משה חיים ראטענבערג, דער ברודער פונעם בעל חידושי הרי"ם מגור. עס איז אמאל געקומען צו אים אן ארימער חסיד מיט א בריוו פונעם רבי'ן רבי מנחם מענדל מקאצק, וואס האט געבעטן פון אים ער זאל ארויסהעלפן מיט די הוצאות פון חתונה מאכן זיין טאכטער. דער עני האט דערלאנגט דעם בריוו, דער גביר האט אריינגעקוקט דערין און עס האט נישט אויסגעזען אז ער איז עפעס באאיינדרוקט דערפון; ער האט אריינגעשטאכן די האנט אין טאש, ארויסגענומען א רובל, אים עס געגעבן און אים געזעגנט לשלום. דער עני איז געווען דערשלאגן: בלויז די הוצאות הדרך אהער האבן געקאסט אן אוצר, און דאס איז וואס דו גיבסט? אבער יענער האט אים אפגעשיקט. דער עני איז אוועקגעגאנגען מיט מפח נפש, שבור ורצוץ - איך בין דאך געווען זיכער אז פון דא וועט שפראצן די ישועה. ווען ער איז אנגעקומען נאנט צום באן-סטאנציע, איז א שליח פונעם גביר נאכגעלאפן נאך אים און געזאגט אז דער גביר וועט אים העלפן, און האט אים איבערגעגעבן א גאר שיינעם סכום וואס האט געדעקט אלע הוצאות.
דער עני האט נישט פארשטאנען וואס דא איז פארגעקומען, איז ער צוריקגעגאנגען אין שטאט אריין און אריין צום גביר. האט ער געפרעגט: צום ערשט האט איר מיר געגעבן א רובל, און דערנאך שיקט איר א מענטש וואס דעקט מיר אלע הוצאות החתונה - וואס איז געשען? פארוואס האט איר געטוישט אייער מיינונג? האט ער אים געענטפערט: ווען דו האסט מיר דערלאנגט דעם רבינ'ס בריוו, האב איך פארשטאנען אז דו ביסט שוין אינגאנצן רואיג; אין דיין דמיון ליגט דאס געלט שוין ביי דיר אין טאש. דו האסט פארגעסן אז עס איז פאראן א בורא עולם צו וועמען מען דארף זיך ווענדן; דו ביסט געווען זיכער - איך האב דאך א בריוו פונעם קאצקער רבי'ן, ווער וועט אים נישט פאלגן, איך בין שוין מסודר. האב איך דיר געוואלט דערמאנען אז קיין איין מענטש איז נישט מסודר, און אלעס קומט בלויז פון אים יתברך; און ווען דו האסט דאס איינגעזען - האב איך געגעבן. מיט א קורצן שיעור האט ער אים קלאר געמאכט: גארנישט איז נישט זיכער, גארנישט איז נישט פארזיכערט, אלעס איז בלויז פונעם בורא יתברך.
דאס איז אויך איינע פון די סיבות פארוואס מען זאגט אויפן נחש, אז דער קדוש ברוך הוא האט אים געגעבן זיין פרנסה פאראויס אויף אלע זיינע לעבנסטעג: נעם דיינס און זאלסט נישט זען מיין פנים. לעומת זאת דער מענטש - 'עיני כל אליך ישברו' - דארף יעדן טאג מתפלל זיין אויף זיין פרנסה און בעטן פונעם אייבערשטן. און אויב וועסטו זאגן, דער נחש האט דאך זוכה געווען צו האבן שפע תמיד? זאגט מען דיר: דער וואס מען וויל נישט ער זאל קוקן אויבן, שיקט מען אים אוועק מיט א פארטיגער פרנסה - ווענד זיך נישט צו מיר. דווקא די שוועריקייט און דער נויט זיך צו ווענדן יעדעס מאל צום אייבערשטן זענען דער וועג וויאזוי מיר האלטן דעם קשר מיטן קדוש ברוך הוא. און ווען א מענטש פארמאגט א קאסע פון וועלכער ער פילט זיך רואיג און פארזיכערט, שפירט ער שוין אז ער דארף מער נישט דעם רבונו של עולם - נאר זאל מיר נישט שטערן, אלעס איז אין בעסטן ארדענונג - און דער אייבערשטער זאל שומר זיין פון אזא זאך.
דאס איז אויך די סיבה פארוואס דער מן פלעגט פאלן יעדן איינציגן טאג. צי האט דען דער קדוש ברוך הוא נישט געקענט געבן פאר זיי מן אין א גרויסער מאס וואס זאל קלעקן אויף א לאנגער צייט? זיי האבן דאך גערוהט אין געוויסע ערטער לאנגע יארן - 'ויסעו מקדש', און דארט זענען זיי געזעסן נינצן יאר. נאר דאס איז פונקטליך דער ענין: דער מענטש זאל תולה זיין זיינע אויגן אינעם קדוש ברוך הוא.
און דאס איז אויך איינע פון די טעמים פאר דער שטרענגקייט פונעם איסור ריבית. עס שטייט אין די ספרים אז איינע פון די סיבות איז ווייל דער מענטש איז סמוך ובטוח אויף זיין געלט: איך האב געלט, אט בין איך מסודר. זאגט דער כלי יקר, אזא מענטש פארמאגט א 'מונה' וואס קלאפט כסדר; ער גייט שלאפן רואיג, סיי שבתות און סיי ימים טובים ארבעט דאס געלט פאר אים. און אויב וועסטו פרעגן, אויב אזוי פארוואס שטייט 'לנכרי תשיך' - מען פארלירט דאך דארט אויך דעם בטחון אינעם אייבערשטן? ענטפערט דער כלי יקר: מיר אלע ווייסן וויפל מען קען זיך פארלאזן אויפן גוי. און אלע ווייסן מיר וואס דאס האט אנגעמאכט אין די לענדער פון אייראפע, וואו מען האט די אידן נישט ערלויבט צו עוסק זיין אין פארשידענע מלאכות און זייער הויפט פרנסה איז געווען הלוואות מיט ריבית - און איינמאל אין א שטיק צייט, ווען זיי האבן געוואלט מעקן די חובות, האבן זיי אנגעמאכט א פאגראם, און דער חוב איז פארמעקט געווארן צוזאמען מיטן איד. קומט דאך אויס אז א מענטש קען קיינמאל נישט זיין סמוך ובטוח אויף דעם וואס ער האט געבארגט פאר א גוי, און דערפאר האט די תורה נישט געאסר'ט אים צו בארגן מיט ריבית. אבער פאר דיין אידישן ברודער - בארג נישט מיט ריבית, ווייל דארט איז דאס געלט זיכער, און ווען דאס געלט איז זיכער, פארלאזט מען זיך שוין מער נישט אויפן קדוש ברוך הוא.
דער קאפיטל הייבט זיך אן מיט א פריוואטן שבח - נישט בלויז אויף די אלגעמיינע טובות וואס דער אייבערשטער שפעט אראפ פאר יעדער באשעפעניש, נאר אויף יענע באזונדערע גוטס וואס איז געשען מיט מיר אליין: 'אהללה ה' בחיי' אויף דעם עצם לעבן וואס ער גיט פאר יעדן, 'אזמרה לאלהי בעודי' אויף דער תוספת און דעם יתרון וואס ער האט מיר געגעבן מכוח פון דער השגחה פרטית - אפילו אין דער צייט פון דין און פינצטערניש. און פון דער דאזיקער הכרה קומט די ווארענונג 'אל תבטחו בנדיבים': נישט ווייל מען טאר זיך נישט ווענדן צו קיין בשר ודם, נאר ווייל די גאנצע ישועה קומט פון אים יתברך, און ער איז דער וואס פירט דאס צו דורך מענטשן. דער מענטש אליין האט נישט אין זיין האנט צו ראטעווען, און אפילו אויב ער קען יא - 'תצא רוחו ישב לאדמתו, ביום ההוא אבדו עשתנתיו'. פון דא נעמט מען ארויס דעם פראקטישן לימוד: צו געבן און טון גוטס בחיים חיותו, נישט אפשטופן אויף נאכן טויט, און געדענקען אז דווקא פון די קליינע און פשוטע מענטשן - 'בבן אדם שאין לו' - שפראצט די ישועה, און אז א מענטש זאל קיינמאל נישט בויען זיין בטחון אויף קיין געלט אדער אויף א מענטש, נאר אויפן קדוש ברוך הוא אליין.