הקדמה
מיר האַלטן אין קאַפּיטל קמ"ה, "תהילה לדוד", וואָס איז כולו אַ שבח אויף דער הנהגה פונעם קדוש ברוך הוא אין זיין וועלט. אין דעם טייל וועלן מיר זיך פֿאַרנעמען מיט די פּסוקים וואָס באַשרייבן די מדות הרחמים פונעם בורא: חנון ורחום, ארך אפים וגדול חסד, טוב ה' לכל ורחמיו על כל מעשיו, ביז דער הודאה פֿון אַלע באַשעפֿענישן און פֿון די חסידים. מיר וועלן זען ווי די גאַנצע הנהגה פונעם אויבערשטן - אַפֿילו די וואָס זעט אונדז אויס ווי אַ דין און שרעקלעכע זאַכן - איר יסוד איז רחמים און חנינה.
"חנון ורחום ה'" - צוויי בחינות פֿון חסד
חַנּוּן וְרַחוּם יְהֹוָה, אֶרֶךְ אַפַּיִם וּגְדׇל־חָסֶד׃ - באַגנאָדיקער און דערבאַרימדיקער איז דער אייבערשטער, ער האָט געדולד און פֿאַרמאָגט גרויס חסד.
דער אבן עזרא ערקלערט: "חנון" - צו ראַטעווען דעם וואָס שרייט צו אים. "רחום" - אָפּצוהיטן זיין קנעכט ער זאָל נישט דורכפֿאַלן. דאָס זענען צוויי באַזונדערע בחינות: חנון איז די בחינה פֿון ישועה פֿאַר דעם וואָס געפֿינט זיך שוין אין אַ צרה, און רחום איז די שמירה מלכתחילה, ער זאָל נישט קומען צו קיין מכשול און זאָל גאָרנישט דאַרפֿן אָנקומען צו אַ מצב פֿון אַ ישועה.
דער רד"ק לייגט צו: די מדות פֿון "חנון ורחום" זענען דאָס גוטס און די צדקה פֿון אים יתברך, און אויף זיי שטייט "יביעו וירננו". די בחינה פֿון חנון - דער אויבערשטער באַגנאָדיקט די באַשעפֿענישן און גיט זיי אַלץ וואָס זיי דאַרפֿן. די בחינה פֿון רחום - דער אויבערשטער רחמנ'ט אויף די באַשעפֿענישן, האָט חמלה אויף זיי און היט זיי אָפּ פֿון היזקות.
"ארך אפים" - דער אויבערשטער פֿאַרלענגערט זיין געדולד און באַשטראָפֿט נישט אויפֿן אָרט. חז"ל האָבן מדייק געווען פֿאַרוואָס עס שטייט "אפים" בלשון כפול, און האָבן געלערנט אַז די אריכות איז סיי פֿאַר צדיקים און סיי פֿאַר רשעים. דערפֿאַר, ווען מען ציילט די י"ג מדות, לויטן הייליקן אַר"י ווערט "ארך אפים" גערעכנט ווי צוויי מדות און נישט ווי איינס, ווייל דער קדוש ברוך הוא איז מאריך אף סיי פֿאַר צדיקים און סיי פֿאַר רשעים.
"וּגְדׇל־חָסֶד" - די דל"ת איז פּונקטירט מיט אַ קמץ חטוף, דאָס הייסט אַ קמץ קטן, און דעריבער לייענט מען נישט "וגָדַל" נאָר "וגְדוֹל". נישט בלויז די אשכנזים און תימנים, ביי וועמען יעדער קמץ ווערט געלייענט ווי אַן אָ', נאָר אַפֿילו די ספרדים לייענען דאָ "וגדול חסד". און דער טייטש איז: דער קדוש ברוך הוא פֿאַרגרעסערט זיין חסד אויף בני אדם פֿיל מער ווי דאָס וואָס זיי זענען ראוי צו באַקומען.
דער מלבי"ם ערקלערט: "רחום וחנון ה'" - אַלע מעשים פונעם אויבערשטן קומען מצד חנינה און רחמים. אַפֿילו וואָס ווערט אין אונדזערע אויגן אָנגענומען ווי נוראות און דינים, זאָלסטו וויסן אַז אַפֿילו ווען ער שטראָפֿט די רשעים - איז ער נאָך אַלץ ארך אפים. ער שטראָפֿט נישט באַלד, נאָר ער גיט נאָך אַ געלעגנהייט און נאָך אַ מעגלעכקייט, און פֿאַרלענגערט זיין כעס זייער לאַנג. און נישט בלויז דאָס, נאָר ער איז רב חסד אויב זיי וועלן תשובה טאָן.
"איך וואונדער זיך ווי דער קדוש ברוך הוא האָט געוואַרט אויף אים צוויי יאָר"
הרב עידן, דער מנכ"ל פֿון "ערכים" אין בני ברק, האָט דערציילט וועגן אַ יונגן מאַן וואָס האָט געהאַט אַ דין תורה ביי הגאון רבי נסים קרליץ זצ"ל און איז אַרויס פֿון דאָרט אַ פֿאַרלירער. יענער יונגערמאַן איז געווען אַן אַדוואָקאַט, און האָט באַשלאָסן צו פֿאַרקלאָגן רבי נסים קרליץ אין אַ וועלטלעכן בית משפט. זיין פֿאָטער האָט פּרובירט אים אָפּצוהאַלטן: וואָס טוסטו נאַרישקייטן, מיט וואָס גייסטו זיך פֿאַרנעמען? מיט פֿייער! "עקיצתן עקיצת עקרב, לחישתן לחישת שרף". אָבער ער האָט נישט צוגעהערט, און האָט געשלעפּט רבי נסים קרליץ אין ערכאות. דער שופט האָט אויסגעהערט די טענות פֿון ביידע זייטן, און האָט געפּסקנט אַז עס איז נישטאָ קיין שום יסוד פֿאַר דער תביעה און אַז רבי נסים קרליץ איז פֿאָלקאָם גערעכט, און דערמיט האָט זיך די זאַך געענדיקט.
נאָך צוויי יאָר איז יענער מענטש געפֿאָרן אויף אַ מאָטאָרסיקל, אַ גרויסער טראָק איז אָנגעפֿאָרן אויף אים, און מען האָט צונויפֿגעקליבן זיינע איבערבלייבשלעך פֿונעם וועג. נורא ואיום! מען דערציילט אַז רבי נסים קרליץ, וועלכער האָט געקענט דעם פֿאָטער, איז געגאַנגען אים מנחם אבל זיין. האָט דער פֿאָטער צו אים געזאָגט: וויסן זאָלט איר וויפֿל איך האָב מיט אים גערעדט, וויפֿל איך האָב זיך געבעטן ביי אים ער זאָל זיך נישט פֿאַרנעמען קעגן דער תורה, און ער איז נישט געווען גרייט צו הערן. און דערנאָך האָט ער צוגעלייגט אַ וואונדערלעך וואָרט: איר ווייסט פֿון וואָס איך באַווונדער זיך? איך באַווונדער זיך ווי דער קדוש ברוך הוא האָט אים אָפּגעוואַרט צוויי גאַנצע יאָר! לויט וואָס איך האָב געזען אין זיינע מעשים, האָב איך זיך געוואונדערט ווי אַזוי ער לעבט נאָך איין טאָג. אַ מענטש באַגייט אַ ביזיון קעגן אַ גדול בישראל און שלעפּט אים צום משפט פֿאַר אַ שופט וואָס איז אַ מחלל שבת בפרהסיא - ווי דערוועגט זיך אַ מענטש צו טאָן אַזאַ זאַך? און ווי אַזוי האָט דער קדוש ברוך הוא אים געגעבן צוויי יאָר צייט?
דאס איז "רב טוב ה'": אפילו ביים שטראפן די רשעים איז ער ארך אפים, ער באשטראפט נישט גלייך אויפן ארט, און ער איז א רב חסד אויב זיי טוען תשובה - און אויב זיי קערן זיך אום, איז דער קדוש ברוך הוא גרייט זיי מקבל צו זיין אפילו זיי האבן אסאך געזינדיגט. ענליך צו דעם איז געווען א מעשה מיט א מענטש וואס האט איבערגעגעבן א צווייטן אין מיליטער אנשטאט אים, און ער איז געשטארבן פון כלבת. עס זענען געווען עטליכע מעשיות וואס דער חפץ חיים האט זיי פארצייכנט און האט געווארט צו זען ווי דער קדוש ברוך הוא נעמט זיך באצאלט.
די שיטה פון נעלסאָן: ווער עס וויל נישט זען
נאר ווער עס לעבט מיט א חשבון, און ווייסט אז אויף יעדער זאך איז דא א דין און א דיין און עס איז פאראן אן עולם הבא - נאר ער זעט. ווער עס איז נישט אזוי, אפילו אויב עס פאסירט א זאך ביי אים פון דער פרי ביז מיטאג, גיט ער נישט קיין אכט: "דאס איז נישט פארבינדן, עס זענען דא אזעלכע און אזעלכע, עס זענען דא אסאך וואס דאס איז זיי געשען אויך אן דעם". און אויב וואלט עס דיר פאסירט אן דעם, וואס וואלסטו געזאגט? דאס זענען די סארט קשיות.
אמאל האט מען געפרעגט צי די הבטחה אז קיין טילים וועלן נישט פאלן אין בני ברק איז נאך בתוקף צי נישט. האט מען געענטפערט: דאס איז גארנישט קיין טעארעטישער שמועס, די פאקטן רעדן פאר זיך. עס זענען נישטא קיין טילים אין בני ברק. וואס דער חזון איש האט געזאגט - ביז היינט איז נישט געפאלן קיין איין טיל אין בני ברק. צי האט דען סאדאם כוסעין נישט געוואוסט וואו בני ברק איז? צי ווייסט דען דער כאמאס נישט פונקטליך וואו בני ברק געפינט זיך? אלארמען זענען דא געווען אן א שיעור, אבער קיין טילים זענען נישט געווען. און פונדעסטוועגן מוטשעט זיך יענער מיט א קשיא: "און וואס וואלט געווען אויב עס וואלט יא געפאלן א טיל?" העלא, עס איז דאך נישט געפאלן! אבער פאר אים איז דאס א קשיא.
דאס לערנט אונז: ווען א מענטש וויל זען, זענען זיינע אויגן אפן און אין אלעס זעט ער אלקות. און ווער עס וויל נישט זען, אפילו אויב דער אייבערשטער וועט זיך באווייזן צו אים און זאגן "אני ה'" - וועט ער זאגן: איך זע גארנישט. קענט איר דען נעלסאָן, דעם גרויסן אדמיראל אינעם קעניגליכן פלאט? מען דערציילט אז אין איינע פון די מלחמות האבן זיינע פיינט ארומגערינגלט זיינע שיפן פון אלע זייטן, און ער האט זיך נישט געקענט ערלויבן צו ווערן באזיגט. האט ער געבעטן דעם שפאקטיוו, און האט עס צוגעלייגט צו זיין בלינדן אויג, ער האט זיך אויסגעדרייט צו אלע זייטן און געזאגט: איך זע גארנישט - אטאקירט! און די שיפן זענען געפארן פאראויס און געעפנט פייער, און מיט חסדי השם האבן זיי טאקע מצליח געווען. עס זענען דא מענטשן וואס זייער גאנץ לעבן איז לויט דער נעלסאָן-שיטה: זיי לייגן צו דעם שפאקטיוו צום בלינדן אויג, און זיי זעען נישט. און אז דו האסט נישט געזען - איז עס נישט פאראן; און אז דו האסט נישט געזען - איז דער קדוש ברוך הוא חלילה נישט דא און ער איז נישט משגיח. עפן אויף די אויגן, עס לוינט זיך דיר צו זען. ווער עס זעט נישט, בלייבט צום סוף נאר א פארלירער.
ער ווארט אויפן רשע - און גיט אים פרנסה
אינעם ספר תהילות מהרי"ץ זאגט ער אויף "חנון ורחום ה' ארך אפיים וגדול חסד": די מדה פונעם קדוש ברוך הוא איז נישט ווי די מדה פון א בשר ודם. ווען א מענטש זינדיגט קעגן דיר, איז זייער שווער צו פארלענגערן די געדולד צו אים; און אויב עס מאכט זיך א געלעגנהייט אים אפצוצאלן כגמולו - איז דאס א שווערער נסיון אים נישט צוריקצוגעבן א מנה אחת אפיים. און אויב דו וועסט רעדן מיט אים צו טון מיט יענעם א חסד אנשטאט די שלעכטס וואס יענער האט אים געטון, וועט ער דיר זאגן: דאס זענען פראגעס וואס באלאנגען צו מלאכים, מיר זענען נאך דאך פשוט'ע בשר ודם.
אבער קוק דיך צו צו דער הנהגה פונעם קדוש ברוך הוא: חנון ורחום, ארך אפיים - און אין דער זעלבער צייט אליין "וגדול חסד". אין יענער שעה וואס ער איז מאריך אף צום רשע, איז ער אים אויך מפרנס, ער גיט אים חיות, מזונות און שפע. נישט נאר וואס ער ווארט אויף אים - וואס אויב ער וואלט בלויז געווארט, אזוי ווי איינער וואס מען האלט אים אויף "סטענד-ביי" אין תפיסה ביז מען וועט מברר זיין זיין משפט, וואלט עס שוין געווען גענוג. נאר דער קדוש ברוך הוא זעצט אים אריין אין א פאלאץ און גיסט אויף אים השפעות בשעת מעשה ווען ער ווארט אויף אים. דאס איז א וואונדער צו זען ביז ווי ווייט חנון ורחום דער אויבערשטער איז.
"טוב ה' לכל" - א גוטס וואס ס'איז נישט פאראן ביי קיין מלכי בשר ודם
טוֹב־יְהֹוָה לַכֹּל, וְרַחֲמָיו עַל־כׇּל־מַעֲשָׂיו׃ - דער אויבערשטער איז גוט צו יעדן, און זיין רחמנות איז אויף אלע זיינע באשעפענישן.
דער אבן עזרא זאגט: ביי יעדן מלך בשר ודם איז אוממעגליך צו זיין גוט נאר פאר ווייניג מענטשן. פאר וויפיל קען א מלך שוין גוטס טון? און אויב ער וועט פארטיילן גוטס פאר יעדן איינעם, איז קלאר אז ער וועט שנעל פארלירן דאס גאנצע געלט פון דער מלוכה. און נאך מער, דער קעניג האט רחמנות נאר אויף זיינע געטרייע קנעכט און אויף די וואס זענען נאנט צו אים. אבער דער קדוש ברוך הוא - "טוב ה' לכל", און אויך "ורחמיו על כל מעשיו", אויף אלע זיינע באשעפענישן.
דער רד"ק לייגט צו: "טוב ה' לכל" - אפילו צו די מיני חיות, בהמות און עופות איז דער אויבערשטער גוט און ער רחמנ'ט אויף זיי. און דאס איז די בחינה פון "טוב לכל". און פון דא, זאגט דער רד"ק, פאסט פאר א מענטש צו גיין אין די דאזיגע דרכים זיינע, און א מענטש טאר נישט משחית זיין בעלי חיים נאר אויב עס פעלט אויס פאר א נויט, אדער כדי זיך צו היטן פון זייער שאדן.
א מענטש גייט אין גאס, ער זעט א ג'וק (קאקעראָטש) - און לחומרא טרעט ער אויף אים. פרעגט דער הייליגער אריז"ל: פארוואס אוועקנעמען א לעבן? צי דראעט ער אויף דיר? קומט ער דיר שעדיגן? און אויב האסטו שוין יא געהרגעט דעם דאזיגן ג'וק, וכי סיימתינהו לכולהו ג'וקי דמסתובבי בקרתא דבני ברק? האסט געהרגעט איין ג'וק - האסטו שוין געלייזט דערמיט די גאנצע פראבלעם? זאגט דער הייליגער אריז"ל: א מענטש זאל נישט הרגענען קיין שום בעל חי סיידן ער האט א הכרח, ווייל דער בעל חי איז דאך א בריאה פונעם באשעפער. אויב איז פאראן אין שטוב א מאסקיט (יתוש) וואס שטערט אים - איז זיכער מותר אים צו הרגענען; זענען דא חולדות (ראצן) - זאל ער זיי זיכער אויסראטן. אבער סתם אזוי צו הרגענען בעלי חיים, אן קיין הכרח און אן קיין צורך, אויף דעם זאגט דער הייליגער אריז"ל אז מען דארף זיך גאר שטארק היטן. און דאס איז וואס דער רד"ק שרייבט: א מענטש טאר נישט פארדארבן קיין לעבעדיגע באשעפענישן נאר צוליב א צורך אדער זיך צו היטן פון זייער שאדן.
און אזוי ברענגט די גמרא אויף רבי הקדוש, אז ער האט אנגעזאגט זיין דינסט זי זאל נישט פארקערן די חולדות צוזאמען מיטן מיסט פונעם הויז מיט א בעזעם, נאר זי זאל זיי לאזן גיין, און ער האט איר געזאגט: עס שטייט דאך געשריבן: "ורחמיו על כל מעשיו".
דער מלבי"ם: דער אויבערשטער טראכט מחשבות זיי צוריקצוברענגען בתשובה
דער מלבי"ם ערקלערט: "טוב ה' לכל" - נישט ווי א בשר ודם וואס איז נאר גוט צו זיינע קנעכט, און נעמט נקמה און פיינט די וואס רעבעלירן קעגן אים, ווייל אזוי איז דער שטייגער פון יעדן מענטש. אבער ביים קדוש ברוך הוא איז נישט אזוי, נאר טוב ה' לכל - אויך פאר די רשעים. ווי מיר האבן געזען: דער אויבערשטער איז חנון ורחום און ארך אפים, ער ווארט אויך אויף די רשעים און שפעט אויף זיי גוטס, און ער טראכט מחשבות וויאזוי זיי צוריקצוברענגען בתשובה. "ורחמיו על כל מעשיו" - דער אויבערשטער וויל נישט פארדארבן זיין וועלט, נאר ער דערבארמט זיך אויף זיינע מעשים און אויף זיינע באשעפענישן; אויף וועמען ער האט באשאפן רחמנות'ט ער, און ער טראכט מחשבות לבלתי ידח ממנו נדח, צו האלטן די וועלט, "כי לא יחפוץ במות המת כי אם בשובו מדרכיו וחיה".
דברי תורה וואס זענען נתחדש געווארן אין א חלום
דער בעל הכתב והקבלה אין זיין ספר "הכתב לחיים" ברענגט דא אן אינטערעסאנטן פירוש, וואס ער האט מפרש געווען אין זיין חלום. עס ווערט געברענגט אין "משנת החלומות" אז פילע חכמים האבן פארשריבן אין זייערע ספרים ביאורים, פשטים און יישובים אויף קושיות וואס זענען זיי נתחדש געווארן אין א חלום, און זיי פלעגן שרייבן: "וזה ראיתי בחלומי". רבי צדוק הכהן פון לובלין האט א גאנצן ספר, "רסיסי לילה", וואס איז כולו דברי תורה און חידושים וואס זענען אים נתחדש געווארן אין חלום. און אזוי געפינט מען אין אסאך ספרים.
עס ווערט דערציילט אויף הגאון רבי עובדיה יוסף אז ער איז אויפגעשטאנען אינמיטן דער נאכט, זיך געוואשן די הענט, צוגעגאנגען צום שרייבטיש, פארשריבן עטליכע שורות און זיך צוריקגעלייגט שלאָפן. מען האט אים געפרעגט וואס איז געשען, האט ער געזאגט אז אין חלום האט זיך אים פארענטפערט א שווערע קושיא און ער האט פארענטפערט א תירוץ אינעם חלום, און ער איז אויפגעשטאנען עס צו פארשרייבן כדי ער זאל עס נישט פארגעסן. מענטשן וואס זענען א חפצא של תורה - אפילו אין חלום פון דער נאכט זעען זיי תורה. און ווער עס איז א חפצא פון הבלים און שטותים, זעט ביינאכט אין חלום פוטבאל אדער נייעס-באריכטן, יעדער לויט וואו ער האלט. זאגט רבי צדוק הכהן: ווען א מענטש וויל וויסן וואו די טיפענישן פון זיין הארץ ליגן איינגעזונקען, זאל ער זען וואס ער זעט אין חלום - דארט ליגן די טיפענישן פון זיין הארץ. און הגאון רבי חיים קנייבסקי איז אמאל אויפגעשטאנען אינדערפרי און געמאכט א "סיום" מיט וויין. האט אים דער אייניקל געפרעגט: זיידע, דו האסט דאך נאכנישט געענדיגט? האט ער אים געזאגט: איך האב שוין מסיים געווען אין חלום. עס זענען אים נאך געבליבן זיבן בלעטער פון זיין טעגליכן סדר, און ער האט געזאגט: איך האב זיי געענדיגט אין חלום, ברענג דעם וויין.
"הטוב כי לא כלו רחמיך" - א גוטסקייט אן א גרעניץ
און אינעם ספר הכתב לחיים ערקלערט ער אויף "טוב ה' לכל ורחמיו על כל מעשיו": עס זענען דא מענטשן מיט א גוטן טבע, זיי האבן ליב צו טון גוטס און האבן ליב צו העלפן. און מיט דעם אלעם קען זיין אז צוליב א געוויסע סיבה, ביי א געוויסער געלעגנהייט, וועט ער נישט וועלן טון גוטס, און אפילו מ'וועט דרוקן אויף אים - וועט ער זיך אנטזאגן. און אזוי אויך מיט דער מדה פון רחמנות: עס איז פאראן א מענטש וואס איז א גרויסער רחמן, אבער אמאל אין א געוויסן פאל איז ער נישט גרייט, ער פירט זיך מיט אכזריות, ער פארקשנט זיך און דערבארמט זיך נישט. אבער ביים אויבערשטן איז נישט אזוי: "טוב ה' לכל" - אלע זענען גלייך פאר אים כדי זיי צו באגוטן, און עס איז נישט פאראן קיין מצב וואו ער טוט נישט קיין גוטס. "ורחמיו על כל מעשיו" - מען וועט קיינמאל נישט געפינען א מציאות וואו דער אויבערשטער טוט סיי וועלכע פעולה פון אכזריות.
כאטש עס זענען דא זאכן וואס זעען אויס אין אונזערע אויגן ווי אכזריות, אבער מיט דער זעלבער מאס וואלסטו געקענט זאגן אז דער כירורג איז אן אכזר ווען ער שניידט ארויס א געוואוקס פונעם קראנקן: ער האט דאך אויפגעשניטן זיין בויך, דרייט דארט אינעווייניג און נעמט ארויס איברים! ווער עס פארשטייט נישט דעם מצב קען מיינען אז דאס איז אכזריות, אבער ווער עס פארשטייט וואס דא קומט פאר, ווייסט אז דאס איז א געוואלדיגער חסד, ווייל ער שענקט אים דאס לעבן. אזוי אויך איז ביים קדוש ברוך הוא: רחמיו על כל מעשיו, און עס איז נישט פאראן קיין שום בחינה וואו ער טוט א פעולה פון אכזריות.
און דערפאר זאגן מיר אינעם נוסח פון שמונה עשרה: "הטוב כי לא כלו רחמיך, והמרחם כי לא תמו חסדיך". ביים אויבערשטן איז נישט פאראן קיין רחמנות מיט א גרעניץ - אז ער זאל זיך דערבארמען ביז אהער, און פון דא און ווייטער וויל ער זיך שוין נישט דערבארמען; עס זענען נישטא קיין חסדים מיט א גבול - אז ער זאל משפיע זיין ביז אהער, און פון דא און ווייטער זאל ער נישט משפיע זיין. נאר "המרחם כי לא תמו חסדיך, הטוב כי לא כלו רחמיך".
מדרש שוחר טוב: אויף דער וועלט פאר יעדן, לעתיד לבוא פאר די גוטע
אין מדרש שוחר טוב זאגט ער: "טוב ה' לכל" - אפילו פאר די רשעים. "ורחמיו על כל מעשיו" - לבל יידח ממנו נידח; דער אויבערשטער דערבארעמט זיך אויף זיי אז זיי זאלן נישט פארשטויסן ווערן, און דערפאר טראכט ער מחשבות זיי צוריקצוברענגען בתשובה. נאר דער מדרש באטאנט: "טוב ה' לכל" - אויף דער וועלט, אבער לעתיד לבוא "הטיבה ה' לטובים".
דאס הייסט: נאר נישט נארן זיך צו מיינען אז אויב טוב ה' לכל, און דו זעסט דאך אז פארן רשע איז דא גוט, וועט אים אויך לעתיד לבוא גוט זיין - אוי וויי. ווייל אויב אזוי וואלט א מענטש געזאגט: טו וואס דו ווילסט, אכול ושתו כי מחר נמות; אדער טו וואס עס גלוסט זיך דיר, ווייל דער קדוש ברוך הוא איז דאך א וותרן, אט לעבט דאך דער רשע דא גוט. זאגט דער מדרש: ניין. "טוב ה' לכל" - אויף דער וועלט. אבער לעתיד לבוא וועט דער אויבערשטער טאן גוטס בלויז פאר די גוטע. ווייל אויב נישט - איז דאך לית דין ולית דיין און עס איז נישטא קיין שום מורא פונעם אויבערשטן.
און דער גאון רבי מאזוז באמערקט: "ורחמיו על כל מעשיו" - ראשי תיבות עכו"ם (שלא כסדר). דאס הייסט, דער אויבערשטער דערבארעמט זיך אויף אלעמען: סיי אויף די בהמות און סיי אויף די גוים. אזוי ווי עס שטייט "ואני לא אחוס על נינווה", און ווי דער קדוש ברוך הוא האט געזאגט: "מעשה ידיי טובעים בים ואתם אומרים שירה". זעט מען דאך אז דער קדוש ברוך הוא דערבארעמט זיך אויך אויף די גוים - ורחמיו על כל מעשיו. דער אויבערשטער זאל זיך דערבארעמען אויף אונז און אויף זיין גאנצן פאלק ישראל, און צוריקקערן די געפאנגענע אהיים בעזרת השם.
"יודוך ה' כל מעשיך" - ווער באמת דאנקט
יוֹדוּךָ יְהֹוָה כׇּל־מַעֲשֶׂיךָ, וַחֲסִידֶיךָ יְבָרְכוּכָה׃ - עס וועלן דיר דאנקען, ה', אלע דיינע באשעפענישן, און דיינע חסידים וועלן דיך בענטשן.
זאגט דער רד"ק: "יודוך כל מעשיך" - אפילו די מינים פון לעבעדיגע באשעפענישן וואס האבן נישט קיין פארשטאנד, וואס אויך פאר זיי האסטו אנגעגרייט און מתקן געווען זייער שפייז און אלע זייערע באדערפענישן. נאר וויבאלד זיי אליין פארמאגן נישט קיין שכל צו דאנקען, איז דער וואס דאנקט אויף זיי דער מענטש וואס פארטיפט זיך אין זיי, און עס ווערט פאררעכנט כאילו זיי האבן דיר געדאנקט.
און ווער זענען די וואס דאנקען באמת? "וחסידיך יברכוכה". די חסידים - וואס פירן זיך מיטן אויבערשטן לפנים משורת הדין, מיט חסידות - זיי זענען די וואס טראכטן תמיד אריין אין די מעשים פונעם אויבערשטן, און זיי בענטשן אים. אבער די פלאכע מענטשן זעען נישט קיין נויט צו דאנקען, און גיבן גארנישט אכטונג אויף וואס מ'דארף דאנקען. די חסידים, ווען זיי זעען די חידושים וואס באנייען זיך אין די באשעפענישן און דעם תיקון וואס איז דא אין זיי, סיי אין חי און סיי אין צומח - בענטשן זיי דעם אויבערשטן. און דערפאר, זאגט דער רד"ק, האבן חז"ל מתקן געווען א ברכה אויף יעדער זאך לויט איר ענין: דער וואס זעט אזוי און אזוי מאכט די און די ברכה, און אזוי ווייטער אין יעדער זאך, כדי צו דאנקען, לויבן און משבח זיין דעם אויבערשטן אויף יעדער בריאה און אויף יעדער פעולה וואס ער האט געטאן אין זיין וועלט.
און וואס איז די הגדרה פון "חסידיך"? מיר האבן שוין עטליכע מאל דערמאנט אז דער ענין פון חסד איז געבן און משפיע זיין, געבן אן א שיעור. און דערפאר ווערט "גדולה" אנגערופן חסד, ווייל צו געבן אויף א גרויסן אופן איז אן השפעה אן אן עק - "לך ה' הגדולה והגבורה והתפארת", און קעגנאיבער דעם "החסד והגבורה והתפארת". גדולה איז חסד. און אזוי זאגט דער רד"ק: חסד איז א יתרון פון א זאך. די וואס פארטיפן זיך שטענדיג אין די מעשים פונעם אויבערשטן און דינען אים מער מיט דביקות - זיי זענען די חסידים, וואס דינען דעם אויבערשטן מיט א יתרון פון שימת לב און מיט א יתרון פון התבוננות אין זיין עבודה יתברך, און זיי בענטשן דעם אויבערשטן אויף אלץ וואס גייט איבער אויף זיי.
און חז"ל האבן געזאגט: האי מאן דבעי למהוי חסידא - לקיים מילי דברכות. "וחסידיך יברכוכה": ווער עס איז בגדר חסיד, היט אפ און איז מדקדק אויף די ברכות.
מצדיק זיין דעם דין שמים - און ערשט דערנאך מתפלל זיין
און אין דעם ליגט א געוואלדיג וויכטיגער מוסר השכל: א מענטש דארף דאנקען דעם אויבערשטן יתברך אויף אלעס וואס פאסירט מיט אים. אפילו אויב עס האט פאסירט עפעס וואס איז נישט געווען געפלאנט, אפילו אויב עס איז געשען עפעס אומאנגענעמס - קודם כל דארף ער מצדיק זיין דעם דין שמים: רבונו של עולם, איך ווייס אז דאס קומט פון דיר, און איך נעם אויף מיר דעם דין שמים מיט ליבשאפט. און דערנאך מעג ער מתפלל זיין און בעטן: רבונו של עולם, פאר מיר וואלט געווען בעסער אויב עס וואלט געווען אנדערש, לויט ווי איך זע די זאכן. אבער דאס ערשטע זאך - מצדיק זיין דעם דין שמים.
עס שטייט אז ווען א מענטש איז מצדיק אויף זיך דעם דין שמים און נעמט עס אויף באהבה, ליגט אין דעם א כוח עצום אוועקצונעמען פון זיך דינים און קפידות און טויזנט און איינס גזירות. רבונו של עולם, איך קום נישט מיט קיין טענות, איך באקלאג זיך נישט, א דאנק דיר פאר אלעס וואס דו גיבסט מיר. און יעצט בעט איך אזוי און אזוי.
און די וויכטיגסטע זאך דערביי איז: אז מיר דערקענען קודם כל וואס איז די ריכטיגע אדרעס. ווייל ווען איינער טוט עפעס פאר א מענטש, פאלט ער גלייך אן אויף יענעם - און וואס ווילסטו פון אים? ער איז דאך נישט די אדרעס, ער איז א שליח. אפשר א שלעכטער שליח, אבער א שליח. דערפאר דארף מען קודם כל וויסן: דאס איז מאת השם. "כי ה' אמר לו קלל", האט דוד המלך געזאגט - און ער האט זוכה געווען צו זיין די פערטע רגל אין דער מרכבה. צו פארשטיין אז די אדרעס איז פון אים יתברך. דאס איז די ערשטע זאך. און דערנאך צו מצדיק זיין דעם דין שמים: עס קומט זיך מיר, פאר כפרת עוונות, פאר טויזנט און איין זאכן - עס קומט זיך מיר, און איך בין מצדיק דעם דין שמים. און ערשט יעצט דאווען איך: רבונו של עולם, נעם אוועק פון מיר די צרה. און דעמאלט האט זיין תפילה פיל מער כוח ווי ביי א מענטש וואס קומט דאווענען מיט טענות און תרעומות, "פארוואס האבן זיי מיר געטאן" און "עס קומט זיך מיר נישט". "וחסידיך יברכוכה" - דער חסיד בענטשט און דאנקט שטענדיג דעם אויבערשטן אויף אלץ וואס גייט אויף אים אריבער.
דער מלבי"ם: עס איז נישטא קיין שלעכטס אין דער מציאות מצד דעם בורא
דער מלבי"ם ערקלערט: "יודוך ה' כל מעשיך" - דער קדוש ברוך הוא האט געמאכט אלע זיינע מעשים בתכלית השלמות, און עס איז נישטא קיין שלעכטס אין דער מציאות מצד דעם אויבערשטן וואס באשאפט זיי. "וחסידיך יברכוכה" - די חסידים, וואס פירן זיך לפנים משורת הדין, זיי זענען די וואס ציען ממשיך צו זיין פון דיר דעם שפע הברכה.
און מיר האבן שוין דערמאנט עטליכע מאל אז די בחינה פון ברכה דא איז נישט אינעם באדייט אז איך בענטש דעם אויבערשטן - דער אויבערשטער דארף דאך נישט מיינע ברכות, און ביי אים איז נישט שייך קיין ברכה אינעם געווענליכן זינען, ווייל מען בענטשט דאך נאר ווער עס פעלט אים עפעס. נאר צו בענטשן דעם אויבערשטן מיינט: דו ביסט דער מקור הברכה, און דער שפע הברכה קומט פון דיר. דאס איז די כוונה אין "ברוך אתה ה'".
צום סך-הכל: די פסוקים פאר אונז לייגן פאר די גאנצע הנהגה פונעם בורא אלס א הנהגה פון רחמים: "חנון" צו ראטעווען דעם וואס שרייט און בעט, און "רחום" צו היטן פונעם מכשול; "ארך אפים" פאר די צדיקים און פאר די רשעים צוגלייך; "וגדול חסד" - מער וויפל מען איז ראוי צו באקומען, ביז אזוי ווייט אז בשעת ער ווארט אויפן רשע גיט ער אים אויך פרנסה און שפע. "טוב ה' לכל" - נישט ווי א מלך בשר ודם וואס טוט גוטס בלויז פאר ווייניגע, און זיין גוטסקייט גרייכט ביז צו די בעלי חיים, און פון דעם קומט דער חיוב פונעם מענטש נישט צו פארדארבן קיין לעבן אן א נויט. "ורחמיו על כל מעשיו" - אן קיין גרענעץ און אן קיין יוצא מן הכלל, אפילו אויב פאר אונזערע אויגן זעט אויס א געוויסע פעולה ווי אכזריות, פונקט ווי א מנתח וואס ראטעוועט דעם חולה. נאר אויף דער וועלט איז טוב ה' לכל, און לעתיד לבוא וועט ער טאן גוטס בלויז פאר די גוטע - כדי קיין מענטש זאל נישט זאגן "אין דין ואין דיין". און צום סוף, "יודוך ה' כל מעשיך וחסידיך יברכוכה": אלע באשעפענישן זענען מעיד, אבער דער וואס דאנקט למעשה איז דער פארטיפטער חסיד, וואס איז מדקדק אויף די ברכות, וואס איז מצדיק אויף זיך דעם דין שמים מיט ליבשאפט און ערשט דערנאך דאווענט ער - און ער איז דערמיט ממשיך דעם שפע הברכה פונעם מקור.