אין דעם לעצטן טייל פון קאפיטל קמ"ד גייט דוד המלך אריבער פון דער בקשה אויף הצלה פון דער האנט פון בני נכר צו א שיר חדש וואס ער באנייט פארן הקדוש ברוך הוא, און פון דארט צו א גאנצער באשרייבונג פון א געבענטשט פאלק: זין און טעכטער וואס זענען אויסגעוואקסן ווי געהעריג, פולע שפייכלערס, שאף און רינדער לרוב, און שלום אין די גאסן. צום סוף שטעלט זיך ארויס אז דער גאנצער שפע איז נישט דער עיקר, נאר דאס וואס שטייט הינטער דעם: "אַשְׁרֵי הָעָם שֶׁיְהֹוָה אֱלֹהָיו".
אֱלֹהִים שִׁיר חָדָשׁ אָשִׁירָה לָּךְ בְּנֵבֶל עָשׂוֹר אֲזַמְּרָה־לָּךְ׃ (ט) - אלוקים, א נייעם שיר וועל איך דיר זינגען, מיט א נבל עשור וועל איך דיר לויבן.
דער רד"ק ערקלערט: יעדעס מאל וואס דו באנייסט מיט מיר וואונדער, באניי איך פאר דיר א שיר. און אזוי טאקע איז ספר תהילים פול מיט שירות ותשבחות וואס דוד המלך באנייט און בארימט מיט זיי דעם בורא עולם - אויף יעדן וואונדער און אויף יעדער הצלה א נייעם שיר.
דער מלבי"ם איז מדייק: א "שיר חדש" איז נישט ווי די אנדערע שירים. די געווענלעכע שירים ווערן געזאגט אויף ישועות וואס קומען בדרך הטבע, בעת דער שיר חדש ווערט געזאגט אויף אן אויסערגעווענלעכער, על-טבע'דיקער ישועה, אויף א זאך וואס גייט ארויס פונעם גדר הרגיל. און דערפאר טוישט זיך אויך דאס כלי: "בְּנֵבֶל עָשׂוֹר" - נישט מיט א פידל פון "למנצח על השמינית". די שמינית איז א כלי-זמר פון אכט סטרונעס, און ווי באקאנט איז דער סולם פון אקטאוועס געבויט פון אכט שטופעס (דו רה מי פה סול לה סי דו) - און דאס איז נאך אלץ א בחינה וואס איז אין די ראמען פונעם טבע. "עשור" ווידערמזשע מרמז תמיד אויף דער העכערער זאך, אויף דער צען, אויף דער גייסטיקער וועלט וואס איר מקור איז צען. קומט אויס אז א שיר חדש אויף א נבל עשור איז א שיר וואס איז העכער דער באקאנטער נאטירלעכער ווירקלעכקייט.
און בדרך צחות זאגט מען אויפן פסוק "שִׁירוּ לַה' שִׁיר חָדָשׁ תְּהִלָּתוֹ בִּקְהַל חֲסִידִים": פארוואס פעלט אויס דווקא א נייעם שיר, וואס איז שלעכט מיט די אלטע שירים? טייל האבן דאס גענומען צו ערנסט, אז מען טראכט כסדר אויס נייע ניגונים חדשים לבקרים מיט ווערטער וואס קיינער ווייסט נישט פון וואו מען האט זיי גענומען. נאר דער תירוץ ליגט מרומז אין המשך פונעם פסוק: "תהילתו" - דאס וואס מען פלעגט ביז היינט זינגען צום רבונו של עולם - איז שוין "בקהל חסידים", מען זינגט עס שוין פארן רבי'ן... איז דאך נישטא קיין ברירה נאר מען מוז מחבר זיין א נייעם שיר פארן רבונו של עולם.
הַנּוֹתֵן תְּשׁוּעָה לַמְּלָכִים הַפּוֹצֶה אֶת־דָּוִד עַבְדּוֹ מֵחֶרֶב רָעָה׃ (י) - דער וואס גיט ישועה פאר מלכים, דער וואס ראטעוועט דוד זיין קנעכט פון דעם בייזן שווערד.
דער פסוק איז באקאנט פאר יעדן פון דער תפילה לשלום המדינה, "הנותן תשועה למלכים וממשלה לנסיכים". מען דערציילט אז איינער פון די מפד"ל מיניסטארן האט באגעגנט דעם בריסקער רב אויפן וועג צו דאווענען ביים כותל המערבי, און האט אים געשטאכן מיט א ווארט: מסתמא גייט דער רב מתפלל זיין אויף "שריה ויועציה"? האט דער רב אים געענטפערט: זיכער, איך גיי זאגן אויף זיי קאפיטל ק"ט אין תהילים - דער זעלבער קאפיטל וואס מיר האבן געלערנט, וואס איז פול מיט שארפע קללות קעגן די רודפים פון צדיקים. האט ער אים געענטפערט כגמולו. און מען פלעגט צו וויצלען מיט א שמייכל: "הנותן תשועה למלכים וממשלה לפסיכים"...
לגופו של פסוק, טייטשט רש"י אז עס רעדט זיך ביי סלע המחלקות: שאול און זיינע מענטשן האבן ארומגערינגלט דוד'ן און זיינע מענטשן זיי צו כאפן, און דוד איז שוין געווען נאנט צו ווערן געכאפט - ביז א מלאך איז געקומען צו שאול און אים געזאגט "מהרה ולכה" (אייל זיך און גיי). און דערמיט זענען צוויי געראטעוועט געווארן: שאול איז געראטעוועט געווארן פון פארגיסן ריין בלוט, פון נישט הרגענען דעם משיח ה' וואס איז שוין געזאלבט געווארן דורך שמואל הנביא, און דוד איז געראטעוועט געווארן פון שאול'ס שווערד. און דאס איז וואס שטייט "הנותן תשועה למלכים" - וואס ער האט געהאלפן דעם מלך אז ער זאל נישט דארפן הרגענען דוד'ן, "הפוצה את דוד עבדו מחרב רעה" - וואס ער האט געראטעוועט דוד זיין קנעכט פון שאול'ס שווערד.
און מען קען צולייגן: פארוואס שטייט "למלכים" אויף לשון רבים, עס וואלט דאך לכאורה געדארפט שטיין "למלך"? נאר ווייל דוד איז אויך שוין געווען א מלך, וויבאלד ער איז שוין געווען געזאלבט. קומט אויס אז ביידע זענען דא נכלל: א ישועה פאר שאול'ן וואס ער האט נישט געהרגעט דוד'ן, און א ישועה פאר דוד'ן אליין.
דער אויסדרוק "פוצה" קערט זיך איבער אינעם קאפיטל עטליכע מאל - "שְׁלַח יָדֶיךָ מִמָּרוֹם פְּצֵנִי וְהַצִּילֵנִי" (ז), "פְּצֵנִי וְהַצִּילֵנִי מִיַּד בְּנֵי נֵכָר" (יא) - און דאס איז אינעם באדייט פון הצלה און פדיון, מלשון פתיחה, אזוי ווי "פצה פיו": עפן פאר מיר אן עפענונג און נעם מיך ארויס.
דער רד"ק איז מדייק: "תשועה למלכים" קומט דיר לערנען אז אויך מלכים דארפן א ישועה. נישט בלויז א פשוט'ער מענטש, וואס מען קען פרעגן ווער וועט אים העלפן און ווער וועט אים מושיע זיין, נאר אפילו א מלך איז אנגעוויזן אויף דער ישועה פונעם קדוש ברוך הוא.
און וואס איז דאס "חרב רעה" - צי איז דען פאראן א גוטע שווערד? ערקלערט דער רד"ק: דאס איז די שווערד פון שאול, און זי ווערט אנגערופן רעה ווייל דוד האט נישט געהאט קיין שום וועג זיך צו היטן פון איר, וויבאלד שאול איז געווען א מלך און איז געווען פון זיינע אייגענע לייט. דער מצודת דוד לייגט צו א ביאור: די שווערד ווערט אנגערופן רעה ווייל ער האט זיך נישט צוריקגעהאלטן פון אים נאכיאגן, ווייל ער איז געווען זיכער אז דוד וועט אויף אים נישט אויסשטרעקן קיין האנט וויבאלד ער איז דאך משיח ה'. און עס איז נישט פאראן קיין ערגערע שווערד ווי דאס - איינער וואס שיסט אויף דיר פון אינמיטן א שפיטאל, וויסנדיג אז דו וועסט נישט באשיסן דעם שפיטאל. ווען איינער ווייסט אז ער קען דיר שאטן און דו וועסט אים נישט טשעפען, איז דאס א "חרב רעה".
עס איז פאראן נאך א פירוש, אז חרב רעה איז די שווערד פון גלית, וואס דוד האט גענומען, און זי ווערט אנגערופן רעה ווייל זי איז געווען די שווערד פון א רשע. און עס זענען דא וואס האבן געזאגט אז מען קען דא זען א לימוד זכות אויף שאול: "חרב רעה" - א שווערד וואס שטאמט פון א רוח רעה, אז נישט שאול'ס אייגענע בחירה איז געשטאנען דערונטער, נאר די רוח רעה וואס האט אים געפלאגט און האט אים פאראורזאכט א שיבוש אינעם שיקול הדעת.
דער מלבי"ם ערקלערט דעם סדר הדברים: דוד זאגט אז ער דארף זינגען א שיר חדש אויף צוויי ערליי ישועות. ערשטנס, אויף דער אלגעמיינער ישועה וואס דער קדוש ברוך הוא ראטעוועט דערמיט די מלכים. און צווייטנס, אויף א זאך וואס איז נאך העכער פון דעם - "הפוצה את דוד עבדו", די פריוואטע ישועה וואס איז געשען צו מיר צוליב דעם וואס איך בין דיין קנעכט. און דערפאר גייט ער ווייטער און בעט "פצני והצילני" אויף אן אייגנארטיקן אופן. און באמת, די ישועה פון א יחיד איז גרעסער אין איר מעלה ווי די ישועה פונעם כלל: דעם כלל ראטעוועט מען מיט זיינע פילע זכותים, אבער ווען דער קדוש ברוך הוא ציט ארויס א יחיד מיט א פינצעט און נעמט אים ארויס פון אן ארט פון סכנה - דערצו פאדערן זיך באזונדערע זכותים.
פְּצֵנִי וְהַצִּילֵנִי מִיַּד בְּנֵי־נֵכָר אֲשֶׁר פִּיהֶם דִּבֶּר־שָׁוְא וִימִינָם יְמִין שָׁקֶר׃ (יא) - פיר מיך ארויס און ראטעווע מיך פון דער האנט פון פרעמדע, וואס זייער מויל רעדט פאלשקייט, און זייער רעכטע האנט איז א פאלשע שבועה.
די דאזיקע ווערטער האבן מיר שוין געזען אויבן אין פסוקים ז'-ח', און זיי ווערן דא איבערגעזאגט אלס א באנייטע בקשה.
אֲשֶׁר בָּנֵינוּ כִּנְטִעִים מְגֻדָּלִים בִּנְעוּרֵיהֶם בְּנוֹתֵינוּ כְזָוִיֹּת מְחֻטָּבוֹת תַּבְנִית הֵיכָל׃ (יב) - וואס אונזערע זין זענען ווי פלאנצונגען, גרויס געווארן אין זייער יוגנט; אונזערע טעכטער זענען ווי איינגעהאקטע ווינקל-שטיינער, אויפן געשטאלט פון אן היכל.
רש"י ערקלערט אז דוד קומט זאגן אז אויך דער דאזיקער דור איז א כשר'ער דור. "כנטיעים" - אז עס איז נישטא אין זיי קיין מום, זיי זענען ריין פון עבירות. "מגודלים בנעוריהם" - אז שוין פון זייער יוגנט זענען זיי אויסגעוואקסן מיט א שם טוב, און נישט אז זייער עלטער זאל מכפר זיין אויף זייער קינדהייט, נאר אפילו זייער קינדהייט איז געווען מיט כשרות און מיט קדושה. און רש"י זאגט אז מען קען נישט מקיים זיין דעם גאנצן שבח נאר אין דור פון חזקיהו, וואס עס איז נישט געווען קיין אינגל אדער מיידל פון דן ביז אנטיפרס וואס זענען נישט געווען בקי אין הלכות טומאה וטהרה - דארט קען מען באמת זאגן אז זיי זענען מגודלים בנעוריהם מיט א שם טוב.
"בנותינו כזויות מחוטבות תבנית היכל" - זאגט רש"י: הויכע קומה און שיין ווי די ווינקלען פון א שטיינערנעם הויז, וואס די ווינקל-שטיינער זענען געריכט איינע קעגן דער צווייטער און גייען ארויף ביז די ווינקלען זענען גלייך אויסגעריכט, און זיי זענען געשניצט אין געשטאלט פון אן היכל, גערימט אין די מיילער פון די וואס זעען זיי, וואס פארגלייכן זיי צום געבוי פון אן היכל. און חז"ל האבן געדרש'נט אויפן פסוק: "בנותינו כזויות" - זיי ווערן פול מיט תאוה ווי די ווינקלען פונעם מזבח וואס זענען פול מיט בלוט, און זיי ווערן נישט געבעלט נאר פאר זייערע מענער. זעט מען דאך אז דער פסוק רעדט אין זייער שבח און אין דער מעלה פון זייער קדושה.
דער רד"ק ערקלערט דעם באדייט פון דער גאנצער באשרייבונג: דוד בעט "רבונו של עולם, ראטעווע מיך פון בני נכר", און זיין טענה איז - דו האסט דאך אונז שוין געשיקט א ברכה אין פרי בטננו (די קינדער), אין פרי אדמתנו (דער תבואה) און אין פרי בהמתנו (די בהמות), אלע דריי ווערן דערמאנט אינעם מזמור אזוי ווי זיי ווערן דערמאנט אין די ברכות פון "ברוך פרי בטנך ופרי אדמתך ופרי בהמתך". און אזוי ווי עס איז אזוי, איז פאסיג אז דו זאלסט אונז ראטעווען. וואס חז"ל האבן דאך געזאגט אז דער קדוש ברוך הוא גיט פרנסה פאר די לעבעדיקע און נישט פאר די טויטע; ער גיט נישט פאר א מענטש פרנסה כדי אים צו טייטן, נאר כדי אים צו האלטן ביים לעבן. אויב אזוי, נאך דעם וואס דו האסט משפיע געווען אויף אונז די גאנצע טובה - האסטו דאך זיכער געמיינט אונז צו דערהאלטן ביים לעבן, דערפאר ראטעווע אונז פון די בני נכר.
און דער רד"ק פירט אויס: "בנינו כנטיעים" - ווי פלאנצן וואס וואקסן אויף פיל וואסער אין א פעטן און געזונטן פלאץ, אזוי ווערן אונזערע קינדער אויפגעצויגן אין זייער יוגנט מיט פיל גוטס, מיט אן ערליכער אמונה און מיט מעשים טובים. און אזוי אויך אונזערע טעכטער ווערן אויפגעצויגן צום גוטן, שיין אין אויסזען, גלייך ווי די ווינקלען פונעם היכל - די ווינקלען פונעם פאלאץ - אויסגעקריצט פון גזית-שטיינער וואס ווערן גוט אויסגעשניצט מיט א פיינער מלאכה, ביז אלע ווינקל-שטיינער זעען אויס, צוליב ווי גלייך זיי זענען אויסגעשניצט, ווי איין איינציגער שטיין. מען פלעגט מאכן די ווינקל-שטיינער מיט אזא גרויסער און גלייכער קונסט, אז ווער עס האט אויף זיי געקוקט האט נישט באמערקט קיין שטיין אויף א שטיין, נאר געזען איין גאנצע חטיבה.
דער מלבי"ם לייגט דא צו א וואונדערבארן ביאור וואס רירט אן גלייך דעם חינוך הבנים: "בנינו כנטיעים מגודלים בנעוריהם" - א פלאנץ, אויב מען גיט אכטונג אויף אים פון אנפאנג אז ער זאל וואקסן גלייך, וועט ער ווערן א גלייכער בוים; אבער אויב ער פארקרומט זיך נאך ווען ער איז א יונגער פלאנץ, וועט ער ווערן א קרומער בוים. מיר אלע ווייסן אז מען קען שוין נישט אויסגלייכן א בוים נאכדעם וואס ער איז אויסגעוואקסן קרום. אפילו אויב מען בייגט אים צום אנפאנג וועט ער שטרעבן ארויפצוגיין און וועט זיך ענדליך אויסגלייכן - אבער מען באקומט א קרומען בוים, ער איז שוין מער נישט גלייך. דערפאר שטעלן די ערד-ארבעטער און די גערטנער א שטעקן נעבן דעם שטעצל, וואס זאל דינען אלס א גלייכע שטיץ, כדי ער זאל וואקסן גלייכערהייט. דאס איז פונקט די צורה פון חינוך: מיר שטעלן א שטיץ פארן תלמיד. דער תלמיד דארף האבן באגלייטונג, ער דארף האבן איינעם וואס זאל אים פירן, און מיר שטעלן אים א שטיץ כדי ער זאל וואקסן גלייך. מען דארף אויסגלייכן די קינדער אין זייער יוגנט, און דעמאלט אפילו "כי יזקין" וועט ער גיין אויפן גלייכן וועג.
"בנותינו כזויות מחוטבות תבנית היכל" - די ווינקלען זענען געמאכט גלייך, און אזוי זענען די טעכטער אין די ווינקלען פון זייער הויז, בדרך צניעות. און פונדעסטוועגן זענען זיי די וואס גיבן די צורה פארן גאנצן היכל: לויט זייער צדקות, אזוי איז די הנהגה פונעם גאנצן הויז. איינער האט אמאל געזאגט אז די פרוי איז אזוי ווי דאס וואסער וואס מען לייגט צו צום בנין פארן צעמענט - ווער עס וועט שפעטער זוכן דאס וואסער וועט עס נישט געפינען, אבער אן דעם איז נישטא קיין יציקה און קיין בנין כלל; אן וואסער וועט מען בלייבן מיט שטויב, און בלויז דורכן אויסמישן דעם בעטאן מיט וואסער ווערט א יציקה. נאכדעם וואס דער בנין שטייט, קום און זוך דאס וואסער - דו וועסט עס נישט געפינען. אזוי זענען די מעשים פון דער פרוי. "בן חכם ישמח אב" - דער טאטע פירט דעם זון אומעטום און בארימט זיך מיט אים, בשעת דער האדעווען און די הארעוואניע פון דער מאמען זעט מען נישט, ווייל די מאמע גייט דאך נישט און בארימט זיך מיטן זון. און ווידער "בן כסיל תוגת אמו" - ווייל דער טאטע שעמט זיך צו גיין מיט אים און לאזט אים איבער פאר דער מאמען. אבער מיר פארשטייען גוט ווער עס האט געטון און ווער עס האט געבויט: די צדקניות'דיגע טעכטער זענען די וואס בויען דעם היכל, זיי זיצן אין ווינקל און זייערע מעשים זענען נישט מערקבאר, און בלויז די רעזולטאטן זעט מען שפעטער.
מְזָוֵינוּ מְלֵאִים מְפִיקִים מִזַּן אֶל־זַן צֹאונֵנוּ מַאֲלִיפוֹת מְרֻבָּבוֹת בְּחוּצוֹתֵינוּ׃ (יג) - אונזערע שפייכלערס זענען פול, זיי גיבן ארויס פון איין מין צום צווייטן; אונזערע שאף מערן זיך אויף טויזנטער און אויף צענדליגער טויזנטער אין אונזערע פעלדער.
מיר זענען היינט געוואוינט צום ווארט "מזווה" (שפייכלער), אבער במקור איז "מזוינו" מלשון זויותינו - די ווינקלען פון די מאגאזינען און שפייכלערס, און די ווינקלען פון אונזערע אוצרות זענען פול מיט אלעם גוטן. "מפיקים מזן אל זן" - רש"י טייטשט אז עס איז דארט פאראן גענוג מזון פון איין יאר צום צווייטן, פון א יאר וואס האט אין זיך מזונות ביז א יאר וואס האט מזונות, אדער פון דער צייט פונעם אסיף (איינזאמלונג) פון דעם יאר ביז דער צייט פונעם אסיף פונעם צווייטן יאר, ווייל דער אסיף איז די צייט פון די שפייז. "צאוננו מאליפות מרובבות בחוצותינו" - אונזערע שאף מערן זיך אויף טויזנטער און רבבות. דאס איז דאך א שיינקייט אין תבואה און פרנסה, און א פראכט אין שאף און רינדער. און דאס איז וואס דער רד"ק זאגט, אז אלע דריי ברכות ווערן דא דערמאנט: פרי בטנך - "בנינו כנטיעים"; פרי אדמתך - "מזוינו מלאים מזן אל זן"; פרי בהמתך - "צאוננו מאליפות מרובבות".
דער רד"ק טייטשט "מזוינו", אז אין יעדער זייט פונעם הויז איז דא אן אנדער מין תבואה, און "מזן אל זן" מיינט פון איין מין צום צווייטן. ווייל אזוי פארטייטשט דער תרגום "למינו" - "לזנוהי", און די כוונה איז אויף פארשידענע זאנען און מינים, ווי דער אויסדרוק וואס איז אנגענומען ביי אונז היינט. און "מפיקים" איז מלשון הוצאה (ארויסנעמען), אז די בני בית נעמען ארויס פון דעם מין צום צווייטן מין, ווייל פון אזוי פיל מינים קען דאס הויז זיי נישט פארנעמען. עס איז דארט פאראן אזוי פיל סארטן און מינים תבואה, און דאס צייגט אויף עשירות און אויף גרויס השפעה.
דער מלבי"ם ערקלערט אנדערש: "מפיקים מזן אל זן" - די שפייכלערס זענען אזוי פול, ביז מען גיט ארויס פון די שפייז פון די בני בית צו די ארימעלייט וואס קומען געשפייזט ווערן. "מפיקים" איז א לשון פון ארויסגעבן, אזוי ווי מפיק ונפיק. און דאס איז נישט ווי דער מענטש וואס דער אויבערשטער גיט אים עשירות און פארמעגן אבער ער קען דערפון נישט הנאה האבן, ווי דער פסוק זאגט "ולא ישליטנו לאכול ממנו".
א פרוי האט אמאל דערציילט אז איר עלטערער פאטער פלעגט שטענדיג חזר'ן: "ונתן לי לחם לאכול ובגד ללבוש". זי איז געקומען פון רוסלאנד און האט נישט געוואוסט אויף וואס די ווערטער זענען געבויט, ביז זי איז אנגעקומען צום פסוק וואו יעקב אבינו בעט "ונתן לי לחם לאכול ובגד ללבוש". און נאך אלץ האט זי נישט פארשטאנען: ברויט עסט מען דאך, פארוואס פעלט אויס צו זאגן "לאכול"? א בגד טוט מען דאך אן, צו וואס דארף מען זאגן "ללבוש"? ביז איר פאטער איז אריינגעלייגט געווארן אין שפיטאל. אינדערהיים האט ער געהאט א שאפע פול מיט אנצוגן און דער פרידזשידער איז געווען פול מיט עסן, אבער דער פאטער האט נעבעך געמוזט געפיטערט ווערן דורך א זאנדע, און ער איז געווען אנגעטון מיט די פיזשאמעס פונעם שפיטאל. דעמאלט האט זי געכאפט וואס ער האט געמיינט: ער זאל מיר געבן ברויט - און איך זאל עס אויך קענען עסן און הנאה האבן דערפון; ער זאל מיר געבן א בגד - און איך זאל עס אויך קענען אנאנטון, און נישט גיין דעם גאנצן טאג אין שפיטאל-קליידער.
"לא ישליטנו לאכול ממנו" קען זיין אויף צוויי אופנים. איינס, ווען א מענטש געפינט זיך אין א מצב וואס ער קען נישט הנאה האבן פון וואס ער פארמאגט: דער דאקטאר האט אים אסור געווען, דאס איז אים געפערליך און יענץ איז נישט געזונט פאר אים, דא איז בלוט-דרוק און דארט איז א געשוויר - און פון אלעס וואס ער האט אין שטוב קען ער גארנישט עסן. און דער צווייטער אופן, וואס די גמרא רופט אן א מענטש וואס ליגט אויף זיינע דינרים: א מענטש וואס לעבט פאר זיך און קארגט, ער גייט אנגעטון מיט גאר פשוט'ע בגדים און עסט קוים, נישט ווייל עס פעלט אים נאר צוליב קארגקייט, ווייל ער איז נישט מסוגל אויסצוגעבן קיין פרוטה אויף זיך - "דאס איז טייער", "דאס איז צופיל געלט", "ווער דארף דאס" - און ער לעבט ממש ווי אן ארימאן.
אמאל איז א גרויסער גביר געקומען צו איינעם פון די גדולי ישראל, און מען האט געזאגט פארן רב: דער גביר איז א קמצן, אפילו פאר זיך אליין פארגינט ער נישט. האט דער רב אים געפרעגט וואס ער עסט, און יענער האט געענטפערט: רבי, אביסל שווארץ ברויט און א קנאפע צובייס, וואס דארף דען א מענטש שוין נעמען פון דער וועלט? האט אים דער רב געזאגט: וואס רעדסטו? דו מוזט יעדן טאג עסן געפעטענע פייגל (ברבורים אבוסים)! און ער האט פאר אים אויסגערעכנט א גאנצן טייערן מעניו, און אים געמוסר'ט דערויף. נאכדעם וואס ער איז ארויסגעגאנגען, האבן זיך די בני בית געוואונדערט: דער רב אליין איז דאך געווען באקאנט אלס א גרויסער פרוש וואס איז געווען קעגן די הנאות פונעם עולם הזה בכלל, און פלוצלינג רעכנט ער אויס פאר יענעם אזא סעודה? האט ער זיי געזאגט: פארשטייט, אויב ער וועט עסן געפעטענע פייגל, וועט ער פארשטיין אז פאר די ארימעלייט קומט כאטש שווארץ ברויט; אבער אז ער אליין עסט שווארץ ברויט, מיינט ער אז פאר אן ארימאן איז גענוג אויך שטיינדלעך. א מענטש וואס הייבט אן עסן גוט, פארגינט כאטש אויך פאר יענעם. אבער איינער וואס דער אויבערשטער האט אים געגעבן עשירות און האט אים נישט געלאזט עסן דערפון, זאגט צו זיך: איך קויף דאך נישט פאר זיך אזא עסן, זאל איך דען קויפן אזאנס פאר אן ארימאן? אוודאי דארף א מענטש נישט לעבן מיט גרויס פזרנות און אויף אן אויג-שטעכנדיגן אופן, דאס איז נישט דער דרך - אבער אויב דער הקדוש ברוך הוא האט אים געגעבן עשירות, זאל ער הנאה האבן דערפון.
אַלּוּפֵינוּ מְסֻבָּלִים אֵין־פֶּרֶץ וְאֵין יוֹצֵאת וְאֵין צְוָחָה בִּרְחֹבֹתֵינוּ׃ (יד) - אונדזערע פירער זענען געטראגן (אדער: אונדזערע אקסן זענען געלאדן מיט כוח), עס איז נישטא קיין פראך און קיין שפאלט, קיינער גייט נישט ארויס אין געפענגעניש, און נישטא קיין געשריי אין אונדזערע גאסן.
רש"י טייטשט: "אלופינו" - די גרעסטע צווישן אונדז, "מסובלים" - זיי ווערן געטראגן דורך די קלענערע, אז די קלענערע פאלגן די גדולי הדור און טראגן זיי כביכול אויף די הענט, מיט דעם וואס זיי פאלגן זייערע ווערטער און נעמען אן זייערע הוראות, און דערפון קומט "אין פרץ בנו" - די דת התורה ווערט געהיט און שטייט פעסט אויף איר ארט.
הרב יצחק יוסף האט אמאל דערציילט, אז ער האט באזוכט ביי פוטין אין רוסלאנד. מ'האט אים פריער געווארנט וויאזוי זיך צו פירן ביים באגעגעניש, אז פוטין האט ליב צו רעדן און ס'איז כדאי בעיקר צו שווייגן. זיי זענען אריינגעגאנגען, און פוטין האט אים געפרעגט: ווייסט איר וואס איז דער סוד פונעם איבערלעבן פונעם אידישן פאלק, וויאזוי זיי האבן איבערגעלעבט טויזנטער יארן? דער רב האט אנגעהויבן צו ערקלערן, און פוטין האט אים אפגעשטעלט מיט א באוועגונג פון דער האנט - דאס איז געווען א רעטארישע פראגע. האט ער אים געזאגט: איך וועל אייך מסביר זיין. אין אלע פלעצער וואו איר האט געהאט גדולים, רבנים און מנהיגים - דארט איז אידישקייט נתקיים געווארן. און אין די פלעצער וואו עס זענען נישט געווען קיין רבנים און מנהיגים, און דער עולם איז נישט געגאנגען נאך די ווערטער פון זייערע גדולים און רבנים - דארט איז אלעס צעפאלן. דאס וואס האט אפגעהיט אייך אידן זענען אייערע רבנים. און ער האט דערמיט געצילט פונקט צו דער כוונה פון רש"י.
און טאקע, ווען האט זיך דער פרץ אנגעהויבן? ווען מ'האט אנגעהויבן מבטל צו זיין דברי חכמים. קוקט אויף אייראפע: וואס האט גורם געווען דעם טאטאלן חורבן און אונטערגאנג? דאס וואס מ'האט אנגעהויבן מחבר צו זיין ביכער און שרייבן צייטונגען פון ביזיון פאר גדולי הדור, פון ליצנות קעגן זיי און חוזק מאכן פון דער תורה און פון די ישיבה בחורים - און דאס האט געברענגט צו א גאנצן צוזאמענברוך. ווען ס'איז פאראן כבוד התורה פאר די גדולים, איז דא א פלאץ וואו מ'הערט צו זייערע ווערטער און מ'קען פירן דאס פאלק ווי געהעריג. און אין די פלעצער וואו ס'איז געווען א צוזאמענפאל - איז אינגאנצן נישט פארבליבן קיין אידישקייט. בולגאריע: וואספארא רבנים זענען דארט געווען אין די לעצטע צענדליגער יארן? און מ'האט געזען א חורבן אין אלע ענינים פון אידישקייט. רוסלאנד, מאן דכר שמיה - דארט האט מען אויסגעמעקט יעדן סימן פון אידישקייט, און בלויז אין אונטערגרונט און אין די טיפסטע סודות איז עפעס פארבליבן, און ס'זענען פארבליבן אידן וואס האבן גארנישט געוואוסט פון זייער אידישקייט. אין די ערטער וואו עס זענען געווען גדולים און עס איז געווען אן הנהגה - דארט איז אידישקייט פארבליבן און געהיט געווארן.
און רש"י פירט אויס: "אין פרץ" - עס איז נישט געמאכט געווארן אין אונדז קיין פראך, ס'איז נישטא ביי אונדז קיין שום פרצות. "ואין יוצאת" - קיין שלעכטע בשורה גייט נישט ארויס ווייט. "ואין צווחה" - קיין קול פון קריגס-איבערקערענישן איז נישטא. עס איז פאראן א שמירה און א הגנה ווען מ'הארכט אויפן קול פון די גדולים.
די דברים דערמאנען די צייטן פון קאראנע, ווען יעדער איינער האט געהאט השגות: דער האט געזאגט אז מ'דארף נישט קיין חיסונים, און א רב פונעם צפון האט געזאגט אזוי און א רב פונעם דרום האט געזאגט אנדערש, און מ'האט יעדן איינעם געשטעלט קעגן די גדולי הדור. און ווען די גדולי הדור האבן געזאגט אז מ'מוז נעמען די חיסונים, זענען שטענדיג געווען קלוגע ביי זיך וואס האבן געוואוסט בעסער. א פארגאנגענעם שבת האט א איד א תלמיד חכם דערציילט - מ'וועט נישט דערמאנען זיין נאמען ווייל ס'איז דא דא וואס קענען אים - אז ער האט חתונה געהאט בזיווג שני מיט א זייער וואוילע פרוי, אבער זי איז געווען פון די גרעסטע קעגנער פון די חיסונים, און דערפאר האט ער זיך אויך נישט געלאזט שטעכן. א קורצע צייט שפעטער איז ער קראנק געווארן אויף קאראנע, און ביז עטליכע טעג איז ער נסתלק געווארן. א איד א גרויסער תלמיד חכם! און אויף וועמענס קול הערסטו צו - אויפן קול פון דיין ווייב אדער אויפן קול פון דיינע גדולים? די גדולי הדור האבן געזאגט אז מ'דארף זיך שוצן; צי פארשטייסטו דען מער פון זיי? האט מען זיי אפגענארט? זיי פארשטייען נישט? אלע גדולי הדור מאכן א טעות? און אויב א מענטש וועט זאגן "אבער יענער איז דאך אויך א רב" - וועט מען ענטפערן: זקני הדור און רבנים זענען צוויי אנדערע זאכן, און מ'טאר זיי נישט אויסמישן. עס זענען דא גדולים וואס זענען זקני הדור, און צו זיי הייסט די תורה אז מ'מוז צוהערן; און עס זענען דא פילע חשוב'ע רבנים, אלעס גוט און שיין, אבער זייער מיינונג איז נישט גלייך אין ווערט צו דער דעת פון די זקני הדור וואס אין זייערע הענט איז איבערגעגעבן געווארן די הנהגה. ווען "אלופינו מסובלים" און מיר פאלגן דעם קול פון די גדולים - איז נישטא קיין פרץ, קיין יוצאת און קיין צווחה: נישטא קיין געשריי פון מחלות, נישטא קיין שלעכטע בשורות און נישטא קיין צרות, נאר דער קדוש ברוך הוא היט אויפן פאלק ווען זיי טוען דעם רצון פון די גדולים און ווערן געפירט מיט אן הנהגה פון יראת שמים.
דער רד"ק טייטשט "אלופינו" נישט אין דעם באדייט פון גדולי הדור, נאר אלס המשך צו די שאף: "צאוננו" - די שאף, "אלופינו" - די רינדער. און א ראיה דערצו איז פונעם פסוק "שְׁגַר אֲלָפֶיךָ וְעַשְׁתְּרֹת צֹאנֶךָ", און אויך "כְּכֶבֶשׂ אַלּוּף" אין ירמיהו. "מסובלים" - אונדזערע אקסן זענען שטארק און פול מיט כוח, און קענען אויסהאלטן דעם לאסט פון דער ארבעט, וואס מיט זיי האט מען געאקערט און מיט זיי האט מען געשלעפט די וועגעלעך. און נאך א פירוש: זיי זענען אנגעלאדן מיט פלייש, פול מיט פלייש - פעטע אקסן און נישט קיין דארע, און דאס איז זייער לויב. "אין פרץ ואין יוצאת" - נישט אין אונדז און נישט אין אונדזערע בהמות. "פרץ" לשון שכול, אז קיינע פון זיי פארלירט נישט אירע וועלבלעך, ווי עס שטייט "אֲשֶׁר פָּרַץ ה' פֶּרֶץ בְּעֻזָּה" - אז שכול און טויט ווערן אנגערופן פרץ. "ואין יוצאת" - קיין איין נפש גייט נישט ארויס אין געפענגעניש, נישט פון אונדזערע מענטשן און נישט פון אונדזערע בהמות. "ואין צווחה" - מען הערט נישט קיין געשריי פון קיין מפלה פון מלחמה אין אונדזערע גאסן, ווייל אלע טעג פון דוד'ס מלוכה זענען כלל ישראל נישט געשלאגן געווארן פאר זייערע פיינט, נאר האבן תמיד מנצח געווען אין די מלחמות.
דער מלבי"ם ערקלערט: "אלופינו מסובלים" - די אקסן וואס זענען צוגעוואוינט צו אקערן זענען פארנומען איבערן קאפ מיט דער פעלד-ארבעט. און דאס איז נישט בלויז אן אויסדרוק פון זייער שטארקייט, נאר אויך פון דעם ריבוי העבודה: זיי האבן פולע הענט מיט ארבעט, דאס הייסט ברוך השם ס'איז פאראן פיל תבואה, ס'איז פאראן א גרויסער שניט און פיל משאות צו טראגן. "אין פרץ" - גייט ארויף אויף "בנינו כנטיעים", אז זיי היטן די וועגן פון משפט און עס איז נישטא צווישן זיי קיין פורץ גדר. "ואין יוצאת" - גייט ארויף אויף "בנותינו כזויות", אז זיי זיצן אין ווינקל פונעם הויז און גייען נישט ארויס לתרבות רעה, נאר אלע זענען צנועות. "ואין צווחה" - גייט ארויף אויף "מזוינו מלאים", אז קיינער שרייט נישט פון מאנגל אין שפייז. דאס אלעס דרוקט אויס אן אידעאלן צושטאנד פון גרויס שפע: סיי פונעם עקאנאמישן שטאנדפונקט, סיי מצד שלום בית, און סיי מצד חינוך הבנים והבנות.
אַשְׁרֵי הָעָם שֶׁכָּכָה לּוֹ אַשְׁרֵי הָעָם שֱׁיְהֹוָה אֱלֹהָיו׃ (טו) - וואויל איז דעם פאלק וואס אזוי איז צו אים, וואויל איז דעם פאלק וואס ה' איז זיין גאט.
דער רד"ק טייטשט: "אשרי העם שככה לו" - וואס האט אזא סארט הצלחה. און פארוואס האט ער אזא הצלחה? דאס איז נישט צופעליג, נאר ווייל ה' אלוקיו. און ווי די ווערטער פונעם מלבי"ם, דער אויסדרוק "אלוקיו" ווייזט שטענדיג אויף א באזונדערע השגחה פרטית: הקדוש ברוך הוא גייט אום צווישן אונדז, ער איז אונדזער גאט און מיר זענען זיין פאלק און די שאף פון זיין פאשע.
רבנו סעדיה גאון ערקלערט אז דער מזמור איז געזאגט געווארן אויף די ימות המשיח: "לדוד ברוך ה' צורי" - דאס זענען די ווערטער פון מלך המשיח, און "הפוצה את דוד עבדו" - דאס איז מלך המשיח, אזוי ווי עס שטייט "וְדָוִד עַבְדִּי נָשִׂיא לָהֶם לְעוֹלָם". און דעמאלט וועלן אלע זאכן זיין גוט, ס'וועט נישט זיין קיין פרץ, קיין יוצאת און קיין צווחה אין אונדזערע גאסן. און דאס שטימט מיט וואס מיר געפינען אין די ווערטער פון די נביאים: "לא ירעו ולא ישחיתו בכל הר קדשי", "ושעשע יונק על חר פתן" - א מציאות וואו אלעס וועט זיין בלויז צום גוטן.
און דער מלבי"ם דערקלערט, אז "אשרי העם שככה לו" גייט ארויף אויף אלעס וואס איז אויסגערעכנט געווארן פון "אשר בנינו כנטיעים" און ווייטער: דורך דעם וואס אונזערע זין זענען ווי פלאנצונגען האבן מיר אלע די דאזיגע מעלות, וואויל איז דעם פאלק וואס ביי אים איז אזוי. אבער מיט דעם אלעם זאלסטו וויסן וואס איז דער עיקר: "אשרי העם שה' אלוקיו" - אז דער קדוש ברוך הוא גייט ארום צווישן אונז.
אין דעם חלק פונעם מזמור באנייט דוד א ניי געזאנג אויף א נבל עשור - א געזאנג אויף א ישועה וואס איז העכער פונעם טבע, און ער דאנקט אויף דער ישועת הכלל "הנותן תשועה למלכים" און אויף דער ישועת הפרט "הפוצה את דוד עבדו", וואס איר מעלה איז נאך גרעסער. פון דארט באשרייבט ער א פאלק וואס איז געבענטשט מיט אלעם: זין וואס זענען אויסגעוואקסן גלייך פון זייער יוגנט ווי א פלאנצונג וואס מען האט געשטעלט גראד מיט א בליי-וואג, צנועות'דיגע טעכטער וואס זיצן אין די ווינקלען און זיי זענען די וואס בויען די געשטאלט פונעם גאנצן היכל, פולע שפייכלערס וואס מען גיט פון זיי ארויס אויך פאר עניים, רינדער אנגעלאדנט מיט ארבעט, און חשוב'ע לייט וואס די יונגערע פאלגן זיי אויס - און פון דעם איז נישטא קיין שום פירצה, קיין ארויסגיין פון וועג און קיין געשריי אין די גאסן. און כאטש אלע די זענען גאר גרויסע מעלות, לערנט דער חותם אויס וואס איז דער עיקר: "אשרי העם שה' אלוקיו" - אז דער גאנצער שפע איז נישט מער ווי די פרוכט פון דער השגחה פרטית פונעם קדוש ברוך הוא וואס גייט ארום צווישן אונז. און מיט דעם האבן מיר מסיים געווען קאפיטל קמ"ד אין תהילים.