פתיחה: דער מזמור אין דער מערה
מזמור קמ"ג פירט ווייטער דעם ענין פונעם פריערדיגן מזמור. דער רד"ק דערקלערט אז דער מזמור איז געזאגט געווארן אין דער צייט ווען דוד איז אנטלאפן פון שאול, און דער מלבי"ם איז מדייק אין דעם זעלבן וועג: דער מזמור איז נתייסד געווארן אין דער מערה, ווען דוד איז געזעסן טיף אינעווייניג אין אירע ירכתיים און שאול איז אריינגעקומען להסך את רגליו. פונקט פון יענעם מצב פון פינצטערניש און סכנת נפשות ברעכט ארויס די תפילה וואס שטייט פאר אונדז.
מִזְמוֹר לְדָוִד: יְהֹוָה שְׁמַע תְּפִלָּתִי, הַאֲזִינָה אֶל תַּחֲנוּנַי, בֶּאֱמֻנָתְךָ עֲנֵנִי בְּצִדְקָתֶךָ. - א מזמור פון דוד: ה', הער אויס מיין תפילה, נייג צו דיין אויער צו מיינע תחנונים, ענטפער מיר אין דיין געטריישאפט, אין דיין גערעכטיקייט.
רש"י טייטשט "באמונתך" - צו מאכן וואר די הבטחה וואס דו האסט מיר צוגעזאגט, דאס הייסט: שטעל קיום וואס דו האסט מיר צוגעזאגט. און אזוי אויך דער רד"ק: "באמונתך" - אזוי ווי דו האסט מיר צוגעזאגט, און דבר ה' איז אמת; "ענני בצדקתך" - ווייל דו ביסט צדיק וישר, און דו זעסט אז די גערעכטיקייט איז מיט מיר קעגן מיינע פיינט די מענטשן פון הבל. און וויבאלד דו ביסט צדיק וישר, פאסט אז דו זאלסט טאן מיט מיר צדק לויט דער מאס פון מיין צדקות.
תפילה און תחנונים - צוויי סארטן בקשות
דער מלבי"ם פרעגט: וואס איז דער חילוק צווישן "תפילתי" און "תחנוני"? תפילה איז דער קביעות'דיגער סדר, וואס מיר דאווענען מצד דער אלגעמיינער הנהגה פונעם אויבערשטן, אזוי ווי תפילת שמונה עשרה וואס אנשי כנסת הגדולה האבן מתקן געווען: א מסודר'דיגע תפילה, וואס אין אנהייב שטעלט מען אויס שבחו של מקום, צום סוף הודאה, און אינדערמיט בעט מען די באדערפענישן. נאך דער תפילה זאגט א מענטש תחנונים, און דא רעדט מען שוין וועגן די צרכי הפרט, זיינע אייגענע פריוואטע ענינים וואס ער דארף. דערפאר שטייט: "שמע תפילתי" - און קעגן דעם "האזינה אל תחנוני".
און צוליב דעם איז אויך דער המשך צעטיילט: "באמונתך ענני" גייט ארויף אויף דער תפילה. די תפילה איז אויף די אלגעמיינע זאכן, וואס מיר בעטן דערויף מצד דעם וואס מיר גלויבן אין הקדוש ברוך הוא אז אין זיין האנט איז די פרנסה, די געזונט, און דאס לעבן - און אין דעם איז כביכול דער אויבערשטער אונדז מחויב פשוט פון דעם וואס ער האט אונדז באשאפן. דער אויבערשטער האט דאך נישט באשאפן די וועלט פאר תוהו, און עס קען נישט זיין אז ער זאל באשאפן א וועלט אן צו שפייזן זיינע באשעפענישן. די גמרא זאגט: מאן דיהיב חיי יהיב מזוני - און ווער עס גיט מזונות גיט זיי פאר לעבעדיגע מענטשן; רעגן, יורה ומלקוש בעתו - דאס אלעס איז מצד דעם וואס דער אויבערשטער איז געטריי צו האלטן זיין וועלט, און דערפאר איז ער כביכול מחויב דאס אלעס צו געבן.
מיר האבן שוין פריער דערמאנט דעם חילוק צווישן ברכת התורה, וואו מען זאגט "ברכו את ה' המבורך", און דעם זימון, וואו מען זאגט "נברך אלוקינו שאכלנו משלו" - דא שם אלוקים און דא שם הוי"ה. ערקלערט דער תוספות יום טוב: ברכת המזון איז אויפן עסן, און דאס עסן איז דער אויבערשטער מחויב אונדז צו געבן על פי דין, ווייל עס קען דאך נישט זיין אז ער זאל באשאפן א מענטש און אים נישט געבן זיין שפייז. דערפאר זאגט מען "נברך אלוקינו" - א נאמען וואס צייגט אויף דין, ווייל על פי דין קומט עס אונדז. ווידער אום תורה איז דער אויבערשטער נישט מחויב דיר צו געבן; פאר אלע אומות העולם האט ער דאך גארנישט געגעבן. די תורה איז חסד, און חסד איז שם הוי"ה, און דערפאר זאגט מען "ברכו את ה' המבורך" - וואס מיט זיינע רחמים און גרויסע חסדים מיט אונדז האט ער אונדז געגעבן די תורה.
און קעגן "האזינה אל תחנוני", וואס דאס זענען די אייגנארטיגע און פריוואטע בקשות וואס דער אויבערשטער איז כביכול נישט מחויב נאכצוקומען, זאגט דוד: "ענני בצדקתך". די פריוואטע באדערפענישן קומען נאר מצד דער אויבערשטער צדקה - דער אויבערשטער איז רחום וחנון ורב חסד, און פון דעם שטאנדפונקט גיט ער אונדז אונדזערע פריוואטע בקשות, כאטש וואס למעשה איז ער אין זיי נישט פארפליכטעט.
שמיעה און האזנה
נאך לערנט אונדז דער מלבי"ם אז עס איז פאראן א חילוק צווישן שמיעה און האזנה: האזנה גייט פריער פון שמיעה און איז גרינגער פון איר. דאס איז פארקערט פון ווי מען איז געוואוינט צו מיינען, אז האזנה איז טיפער און שמיעה איז פשוט'ער - און דער מלבי"ם זאגט אז פארקערט איז ריכטיג. און ווען ביידע ווערטער קומען פאר אין איין פסוק, טוט דער כתוב מייחס זיין דאס וויכטיגערע צו שמיעה און דאס ווייניגער וויכטיגע צו האזנה. לויט דעם ערקלערט דער מלבי"ם דאס וואס שטייט "האזינה... שמעה קולי", דאס וואס שטייט "הַאֲזִינוּ הַשָּׁמַיִם וַאֲדַבֵּרָה וְתִשְׁמַע הָאָרֶץ אִמְרֵי פִי", און "שִׁמְעוּ שָׁמַיִם וְהַאֲזִינִי אֶרֶץ" אין ישעיה.
און לויט דעם: די תפילה איז דער עיקר און די תחנונים זענען נישט דער עיקר, און דערפאר שטייט "שמע תפילתי" בלשון שמיעה - ווייל דער עיקר תפילה איז וואס אנשי כנסת הגדולה האבן אונדז מתקן געווען; ווידער די תחנונים זענען נישט דער עיקר, און אפילו אויב דער מענטש האט זיך נישט מתחנן געווען האט ער נישט פארלוירן, ווייל דעם עיקר תפילה האט ער מקיים געווען. דעריבער שטייט ביי זיי "האזינה", ווייל האזנה איז דער ווייניגער באדייטנדער ענין.
אַל תָּבוֹא בְמִשְׁפָּט אֶת עַבְדֶּךָ
וְאַל תָּבוֹא בְמִשְׁפָּט אֶת עַבְדֶּךָ, כִּי לֹא יִצְדַּק לְפָנֶיךָ כׇל חָי - און גיי נישט אין משפט מיט דיין קנעכט, ווייל קיין שום לעבעדיג באשעפעניש וועט נישט בלייבן גערעכט פאר דיר.
דאס איז א פסוק וואס מען דערמאנט אפט אין די ימים נוראים, און עס פאסט זיך אפצושטעלן דערויף. קודם וועלן מיר לערנען דעם פשוט'ן פשט, ווי דער רד"ק זאגט: יעצט ווען איך געפין זיך אין א גרויסער צרה, גיי נישט מיט מיר אין משפט. כאטש עס קומט זיך מיר א משפט - נישט יעצט. קודם כל נעם מיך ארויס פון דער צרה, און פארן משפט וועט זיין צייט שפעטער. און פארוואס? "כי ידעת כי אני עבדך ולא יצדק לפניך כל חי" - יעדער לעבעדיגער, אויב דו וועסט אריינקוקן אין זיינע מעשים, וועט נישט בלייבן גערעכט פאר דיר; און אויב אזוי, ווי קען איך זיין גערעכט פאר דיר? און חז"ל האבן געדארשנט "כל חי" - אפילו מלאכים, אפילו די באשעפענישן פון אויבן קענען נישט בלייבן גערעכט פאר דיר.
דער מלבי"ם ערקלערט: ווען א מענטש בעט און טוט תחנונים פארן אויבערשטן, קען זיין אז דער הקדוש ברוך הוא שטעלט אים אין משפט כדי צו בודק זיין צי ער איז ראוי מען זאל ערפילן זיין ווילן. ווייל תחנונים זענען דאך פריוואטע בקשות, און מען דארף בודק זיין צי דער מענטש איז ראוי מען זאל נאכגעבן זיין בקשה: צי האסטו ערפילט דיינע חובות? און לויט דעם ווערט באשלאסן צי דו ביסט ראוי צו יענעם באזונדערן שפע וואס דו בעטסט.
און דער מלבי"ם דייק'עט: עס שטייט נישט "אַל תִּשְׁפּוֹט אֶת עַבְדֶּךָ", נאר "אַל תָּבוֹא בְמִשְׁפָּט אֶת עַבְדֶּךָ" - דאס הייסט אין א משפט צוזאמען מיט דיין קנעכט, כביכול דער אויבערשטער אליין גייט אויך אריין אינעם ענין פונעם משפט. און דער ביאור דערפון איז: ווען מען קוקט צי א מענטש איז נאכגעקומען זיינע מחויבות'ן, ווענדט זיך דאס קעגן וועמען. אויב קעגן א בעל הבית - איז די מחויבות אויף א געוויסער מאס; אבער אויב קעגן קודשא בריך הוא - איז די מחויבות אומענדליך, וממילא איז די שאנס דערין אויסצוהאלטן גאר קליין אן קיין שום פארגלייך. דאס מיינט "בָּא בְמִשְׁפָּט אֶת עַבְדֶּךָ": אז מען מעסט דעם מענטש לויט דער גרויסקייט פונעם בורא. און לויט דיין גרויסקייט און דיינע טובות וואס זענען אן א שיעור און אן אן עק, וואלט געפאדערט געווען אז אויך אונזער עבודה זאל זיין אומבאגרענעצט - און ווער קען זאגן אז ער האט געדינט דעם הקדוש ברוך הוא מיט אן אומבאגרענעצטער עבודה? עס איז דאך נישט מעגליך פאר א באגרענעצטן מענטש צו דינען דעם בורא מיט אן אומבאגרענעצטער עבודה. דערפאר בעט דוד: משפט מיך נישט לויט דעם וואס מען פאדערט פונעם מענטש באמת לויט דער גרויסקייט פונעם בורא, ווייל דעמאלט "לֹא יִצְדַּק לְפָנֶיךָ כׇל חָי", ווייל יעדע באשעפעניש איז באגרענעצט; נאר פאדער פון מיר לויט די כוחות פון א באגרענעצטן מענטש.
"תוחז ידך במשפט" - און נישט קיין סתירה
מען דארף פארשטיין: אין די סליחות זאגן מיר "אַל תַּעַשׂ עִמָּנוּ כָלָה, תּוֹחֵז יָדְךָ בְּמִשְׁפָּט", און דא זאגט דוד "אַל תָּבוֹא בְמִשְׁפָּט אֶת עַבְדֶּךָ". בעטן מיר יא א משפט אדער מיר בעטן ער זאל נישט גיין אין משפט? מיר האבן זיך שוין אפגעשטעלט אויף דער קשיא אין דער פארגאנגענהייט, און געענטפערט דערויף עטליכע תירוצים.
דער ערשטער תירוץ: דאס ווארט "אַל" פון אנהייב גייט אויך ארויף אויפן המשך - "אַל תַּעַשׂ עִמָּנוּ כָלָה, אַל תּוֹחֵז יָדְךָ בְּמִשְׁפָּט". אזוי ווי מען זאגט "שֶׁלֹּא שָׂם חֶלְקֵנוּ כָּהֶם וְגוֹרָלֵנוּ כְּכָל הֲמוֹנָם", וואו דאס ווארט "לֹא" פון אנהייב גייט אויך ארויף אויפן צווייטן טייל.
נאך א הסבר: חז"ל האבן געדארשנט אויפן פסוק "אִם שַׁנּוֹתִי בְּרַק חַרְבִּי וְתֹאחֵז בְּמִשְׁפָּט יָדִי" - נישט ווי די מדה פון א בשר ודם איז די מדה פונעם הקדוש ברוך הוא. די מדה פון א בשר ודם: ער שיסט א פייל און ער קען אים שוין נישט צוריקהאלטן; אבער דער הקדוש ברוך הוא שיסט זיינע פיילן און ער קען זיי נאך צוריקציען, כאילו ער האלט זיי נאך אין דער האנט. א מענטש וואס האט ארויסגעשאסן א פייל - פארטיג, עס איז ארויס פון זיין האנט; אבער דער הקדוש ברוך הוא קען אפשטעלן דעם משפט אפילו אינמיטן. און דאס איז דער טייטש "תּוֹחֵז יָדְךָ בְּמִשְׁפָּט" - האלט צוריק דעם משפט און שטעל אים אפ, כדי נישט צו מאכן קיין משפט.
און עס זענען דא וואס האבן געוואלט זאגן אנדערש: עס שטייט דאך "מֶלֶךְ בְּמִשְׁפָּט יַעֲמִיד אָרֶץ", און עס פאסט נישט צו בעטן עס זאל גארנישט זיין קיין משפט; נאר וואס מיר בעטן איז, אז ער זאל רחמנות האבן אויף אונז אינמיטן דעם משפט. דער רמח"ל שרייבט אז רחמים געהערן נאר אין דין, און מען קען נישט האבן רחמנות אן א דין. א מענטש קען נישט קומען צום שופט און זאגן "האב רחמנות אויף מיר און שיק מיך אהיים" - מען דארף א משפט, און אינמיטן דעם משפט קען מען אויפברענגען טענות: וואס איז אריבער אויף אים, אין וואספארא משפחה ער איז אויפגעוואקסן, און ענליכע זאכן. מעורר זיין רחמים קען מען נאר ווען עס איז דא א משפט; אויב עס איז נישטא קיין משפט, איז נישטא אויף וואס מעורר צו זיין רחמים. דערפאר בעטן מיר "תּוֹחֵז יָדְךָ בְּמִשְׁפָּט" - און דורך דעם "אַל תַּעַשׂ עִמָּנוּ כָלָה", אז דו זאלסט רחמנות האבן אויף אונז בעת דיין האנט האלט אינעם משפט.
אויב דוד ציטערט - קל וחומר מיר
אינעם מדרש שוחר טוב שטייט: "אַל תָּבוֹא בְמִשְׁפָּט אֶת עַבְדֶּךָ" - דוד המלך, וואס האט געזאגט אויף זיך "לֹא יָשַׁבְתִּי עִם מְתֵי שָׁוְא", "שָׂנֵאתִי קְהַל מְרֵעִים", "שָׁמְרָה נַפְשִׁי כִּי חָסִיד אָנִי", און מיר זעען זיין גרויסע מדרגה - ער זאגט "אַל תָּבוֹא בְמִשְׁפָּט אֶת עַבְדֶּךָ"; א צווייטער על אחת כמה וכמה. און וויפיל דארפן מיר מורא האבן פונעם משפט.
עס ווערט דערציילט אז אין די צייטן פון רבי ישראל סלנטר האט איינער געפרעגט פון איינעם פון די גדולי הדור: פארוואס מאכט מען אזא שטורעם פון אלול? איז דען אלול א בער? האט ער אים געענטפערט: אלול שרעקט פיל מער ווי א בער, און איך האב א ראיה פון די פסוקים - דוד המלך זאגט "אל תבוא במשפט את עבדך כי לא יצדק לפניך כל חי", און ער אליין זאגט עדות אויף זיך "גם את הארי גם הדוב הכה עבדך". קומט דאך אויס אז בערן האבן אים נישט דערשראקן, אבער אלול יא. דאס איז געווען זייער מדרגה; אויף אונזערע מדרגות דארפן מיר דינען דעם הקדוש ברוך הוא פון א נאנטקייט פון ליבשאפט, ווייל היינט, אויב מען וועט קומען רעדן צו מענטשן מיט א שפראך פון שרעק, וועט מען בלייבן אינגאנצן אליין - מיר זענען שוין אין אן אנדערן דור.
און אויפן לשון "כי לא יצדק לפניך כל חי" - וועלן דען די מתים יא ארויסקומען גערעכט? נאר ווי מיר האבן דערמאנט: דער מדרש שוחר טוב זאגט אז אפילו די חיות של מעלה קענען נישט מצדיק זיין פאר דיר אין יום הדין, דאס הייסט זיי קענען נישט זיין קיין סניגור פאר דיר ביים יום הדין.
"שופטני" אדער "אל תבוא במשפט"?
דער ילקוט שטעלט זיך אויף א סתירה: דא שטייט "ואל תבוא במשפט את עבדך", און אין קאפיטל כ"ו זאגט דוד "שָׁפְטֵנִי ה'". און ער ענטפערט: האט דוד געזאגט - אין דער שעה וואס דו משפטיסט די רשעים, "שופטני ה'"; אבער אין דער שעה וואס דו משפטיסט די צדיקים, "אל תבוא במשפט את עבדך". און דאס איז א וואונדער: וויל דען דוד געמשפט ווערן צוזאמען מיט די רשעים?
דער "תהילות מהרי"ץ" פארענטפערט דאס מיט עטליכע הערליכע תירוצים. דער ערשטער: דוד האט מורא געהאט אז כאטש מצד זיך אליין איז ער א צדיק און א חסיד, און זיכער האט ער דערקענט זיינע מעלות - איז אבער מעגליך אז ער איז נישט יוצא געווען די חובת תוכחה. און דאס איז א תביעה וואס אפילו דער גרעסטער צדיק ווערט געפאדערט דערויף. די גמרא דרש'נט אויפן פסוק "והתווית תיו על מצחות האנשים": קיינמאל האט דער הקדוש ברוך הוא נישט צוריקגעצויגן פון א גוטער הבטחה חוץ פון יענעם מאל. דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט: דער אות תי"ו מיינט "תחיה" (זאלסט לעבן), דער אות תי"ו מיינט "תמות" (זאלסט שטארבן); און צום סוף האט ער מבטל געווען דעם "תי"ו תחיה", ווייל די מדת הדין האט מקטרג געווען און געזאגט: רבונו של עולם, זיי האבן נישט מוסר געזאגט. זיי זענען צדיקים, אמת, אבער זיי האבן געדארפט מוכיח זיין דעם דור. האט דער הקדוש ברוך הוא געזאגט: אויב זיי וואלטן מוכיח געווען וואלט יענער סיי ווי נישט תשובה געטאן, עס איז דאך גלוי וידוע פאר מיר. האט זי געענטפערט: פאר דיר איז עס גלוי, אבער פאר זיי איז דען גלוי? צוליב דעם זענען זיי געווען מחויב מוכיח צו זיין. זעט מען אז אפילו דער גרויסער צדיק קען געמשפט ווערן אויפן ענין פון תוכחה.
און ווי עס זעט אויס האט דער הקדוש ברוך הוא רחמנות געהאט אויף אונזער דור און באשאפן אין אים אסאך חוצפה'דיגע מענטשן. עס שטייט אז די עזי פנים אינעם דור זענען גלגולים פון חיות פון פריערדיגע דורות, און חיות זענען דאך עזי פנים, און דערפאר זענען זיי די "חצופי פנים שבדור". קומט אויס אז אין אונזער דור זענען פאראן אסאך אזעלכע, און מען קען קיינעם נישט מוסר'ן. עס איז אמאל געווען א מעשה מיט איינעם וואס איז געשטאנען לעבן א איד וואס דער שערער האט אים אינגאנצן אפגעשניטן די פאות, אראפגענומען ביז גאנץ אויבן, און מען האט אים געזאגט מיט דעם גרעסטן איידלקייט: אפשר האט איר נישט באמערקט - קומענדיגע מאל זאגט פארן שערער ער זאל נישט אפשניידן ביז גאנץ אויבן, עס איז פאראן דערמיט א שאלה אין דער הלכה; און עס איז גארנישט אייער שולד, נאר פונעם שערער. האט ער געענטפערט: ווען דו וועסט זיין מיין רב, וועל איך דיך פרעגן וואס צו טאן. איז דאס געווען א לערנען וואו צו רעדן און מיט וועמען צו רעדן. און פונקט דאס איז וואס שיצט אויף אונז אין דעם דור - אז עס איז נישט פאראן ווער עס זאל אננעמען קיין תוכחה, ווי די גמרא זאגט. אבער עכ"פ זעט מען אז דאס איז א גאר שווערע תביעה, וואס אפילו דער גרויסער צדיק ווערט געפאדערט דערויף: פארוואס האסטו נישט מוכיח געווען?
און דערפאר קומט דוד און זאגט: רבונו של עולם, ווען דו משפטיסט די רשעים - משפט מיר צוזאמען מיט זיי. ווייל ביי די רשעים נעמט מען דאך זיכער נישט אן קיין תוכחה, זיי זענען דאך עזי פנים און חוצפה'דיג, און דעמאלט וועל איך ארויסגיין ריין. אבער אויב דו וועסט מיר משפט'ן צוזאמען מיט די צדיקים, קען גאר זיין אז מען וועט האבן אויף מיר א תביעה: פארוואס האסטו יענעם נישט מוכיח געווען? און דארט וועל איך נישט קענען טענה'ן אז ער וואלט סיי ווי נישט אנגענומען, ווייל עס רעדט זיך דאך פון יראי שמים וואס ווילן יא הערן מוסר.
א צווייטער ביאור: "בשעה שאתה דן את הרשעים" - דאס הייסט, מיט דער זעלבער מאס וואס דו משפטיסט די רשעים, משפט מיר אויך. ווייל מיט די צדיקים איז דער הקדוש ברוך הוא מדקדק כחוט השערה, און מען ווערט געפאדערט אויף יעדן קליינעם חטא און עוון. דער הייליגער אריז"ל ברענגט וועגן א מענטש וואס איז געקומען אין א גלגול צוליב דעם וואס עס איז אריינגעקומען שטויב אין זיין שוך און ער האט נישט באמערקט און עס געטראגן שבת, און דאס גאנצע איז בלויז געווען א בחינה פון מתעסק. און ווי קומט מען אויף אזא זאך אין א גלגול? נאר ווען די נשמה קומט אן צו גאר הויכע הימלישע ערטער און זי בעט זיך צו שטייגן נאך א מדרגה, זאגט מען איר: דא קענסטו שוין נישט גיין, ווייל עס איז דיר נאך פארבליבן עפעס א קלייניקייט צו מברר און אויסרייניגן; און די נשמה בעט זיך אליין צוריקצוקומען און דאס מטהר זיין כדי אנצוקומען צו א העכערן ארט. קומט אויס אז מיט די צדיקים איז דער הקדוש ברוך הוא מדקדק כחוט השערה. דערפאר זאגט דוד: אל תבוא במשפט את עבדך - איך וויל נישט געמשפט ווערן מיט די צדיקים, וואס דארט איז מען אזוי שטארק מדקדק; נאר מיט די רשעים, וואס דארט איז דער דין ווייניגער שטרענג, א דין רפיא - שפטני מיט א דין רפיא און נישט מיט א דין קשיא. און אויפן משפט פון די צדיקים ברענגט ער אז אפילו די מלאכים, וואס ווערן אנגערופן "כל חי", קענען נישט באשטיין, ווייל זיי ווערן נישט גערעכט פאר זיינע אויגן אינעם משפט: "הן בקדושיו לא יאמין ושמים לא זכו בעיניו... ובמלאכיו ישים תהלה - אף כי אנוש רימה, ומה יצדק ילוד אישה".
און א דריטער ביאור פונעם מדרש: "דבר אחר - בעולם הזה שופטני, ולעתיד לבוא אל תבוא במשפט". און דאס איז א געוואלדיגער תירוץ אויף דער סתירה: די שאלה איז נאר וואו. משפט מיר, רבונו של עולם, דא אויף דער וועלט, און אויב איך דארף געלייטערט ווערן - קומט מיינע ברידער, קומט מיינע פריינט, איך בין גרייט אנצונעמען די יסורים; אבער אויף יענער וועלט אל תבוא במשפט את עבדך, ווייל דארט זענען די פרייזן פיל העכער. אויב איך דארף שוין עפעס אריבערגיין - זאל איך דורכגיין דאס לייטערונג דא, און אנקומען אויסגערייניגט ווי א צדיק אויף יענער וועלט.
די רדיפה: א פגיעה אינעם גוף און אין דער נשמה
כִּי רָדַף אוֹיֵב נַפְשִׁי, דִּכָּא לָאָרֶץ חַיָּתִי, הוֹשִׁיבַנִי בְמַחֲשַׁכִּים כְּמֵתֵי עוֹלָם. - ווייל דער שונא האט נאכגעיאגט מיין נפש, ער האט דערדרוקט צו דער ערד מיין לעבן, ער האט מיך געזעצט אין פינצטערנישן ווי די מתים פון אייביג אן.
רש"י טייטשט: אויב איך האב געזינדיגט צו דיר - האב איך שוין געליטן מיין שטראף, ווייל עס שטייט דאך "רדף אויב נפשי". און רש"י לייגט צו אז דאס איז נישט בלויז אויף דוד המלך אליין, נאר דער קאפיטל איז געזאגט געווארן אויף גאנץ כלל ישראל. דאס הייסט, אויב מיר האבן געזינדיגט פארן אויבערשטן, איז דאך מיט אלע רדיפות, רציחות, השמדות, אינקוויזיציעס און אלעס וואס מיר זענען דורך, שוין פאראן א כפרה, און דערמיט דארפן מיר שוין זיין ריין אין דיינע אויגן.
דער רד"ק ערקלערט "דיכא לארץ חיתי" - ער האט דערדרוקט מיין לעבן כאילו עס איז צו דער ערד, אז מיינע יארן און מיין חיות זענען דערנידערט געווארן ביז צום שטויב. "הושיבני במחשכים" - דאס מיינט אין די ירכתי המערה, אין וועלכער דוד איז געזעסן ווען ער האט זיך באהאלטן פון שאול; א פלאץ וואו עס איז נישטא קיין ליכטיגקייט, אן אינערליכער און פינסטערער ארט, און ער איז דארט געווען ווי א מת אונטער דער ערד. און וואס איז פשט "כמתי עולם"? ער זאגט נישט סתם "כמת", נאר ווי די וואס זענען געשטארבן שוין לאנג צוריק, וואס מען האט זיך שוין מייאש געווען פון זיי און מען זעט שוין קיין שום שאנס אז זיי זאלן צוריקקומען; זיי זענען שוין פארטריקנטע ביינער. ווייל כאטש ביי ביידע סארטן איז נישטא קיין אויפשטיין על פי טבע, זענען די מתים פון לאנג צוריק פיל ווייטער פון אן אויפשטיין ווי איינער וואס איז יעצט נסתלק געווארן, ווארום מיר האבן שוין געהערט פעלער אז מען האט געמיינט אז א מענטש איז טויט און פלוצלינג האט מען געהערט קלאפעס פונעם קיל-קאמער, און עס האט זיך ארויסגעשטעלט אז מען האט אים געשיקט צו פרי.
און וואס איז "חיתי"? דער מצודת ציון ערקלערט אז דאס איז די נפש, ווי עס שטייט "ויהי האדם לנפש חיה". און ווען מען רעדט וועגן די מדרגות פון דער נשמה - נרנח"י - איז די בחינה פון "חיה" א גאר הויכע בחינה; חיה און יחידה זענען זייער הויכע דרגות, און אין די ספרים באשעפטיגט מען זיך כמעט נישט מיט זיי, ווייל נאר יחידים האבן זוכה געווען צו זיי. איינער פון זיי איז דוד המלך, און טאקע זעען מיר אז ער דערמאנט עטליכע מאל "חיתי", און אפילו "יחידתי": "הצילה מחרב נפשי, מיד כלב יחידתי". און דאס שטימט זייער גוט מיט וואס מען לערנט אין משנת הגלגולים, אז דוד המלך איז געווען דער גלגול פון אדם הראשון - אדם, דוד, משיח, ראשי תיבות אד"ם. און אדם הראשון האט זוכה געווען צו נרנח"י אין זייער העכסטער שלימות, און דערפאר זאגן די מקובלים אז ער האט משיג געווען די תורה אין דער העכסטער שלימות, ווייל וואס מער שלימות א מענטש פארמאגט אין נרנח"י אלץ העכער איז זיין השגה אין דער תורה. און אויך אויף דוד ווערט געזאגט אז הלכה כמותו בכל מקום - כאטש אין זיין דור זענען געווען חכמים ונבונים, צדיקים און למדנים, איז די הלכה געבליבן ווי אים אין יעדן ארט; ווייל ער האט משיג געווען אויך די בחינה פון חיה און יחידה.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער שונא האט געטראפן אין ביידע חלקים: אינעם רוחניות'דיגן שיכט און אינעם גשמיות'דיגן שיכט. אינעם רוחני - "כי גרשוני היום מהסתפח בנחלת ה' לאמור לך עבוד אלוהים אחרים": מען פארטרייבט מיר פון לאנד צו גיין און זיך באהעפטן מיט די גוים, און דאס ווערט גערעכנט ווי עובד עבודה זרה זיין, איז דאס דאך א פגיעה אין רוחניות. און אינעם גשמי - "דיכא לארץ חיתי, הושיבני במחשכים", דאס איז די מערה, ווי מענטשן וואס זענען באגראבן אין א גרוב; און אזוי בין איך ארויסגעפאלן סיי פון די לעבנס-קרעפטן פונעם גוף און סיי פון דער רוחניות פונעם נפש. און א כלל איז ביי דעם מלבי"ם: איבעראל וואו עס ווערט דערמאנט "נפשי" און "חיתי" אינאיינעם, רעדט איינס פונעם גשמיות'דיגן חלק און דאס צווייטע פונעם רוחניות'דיגן - "חיתי" איז די בחינה פון גשמיות'דיגע חיות, און "נפשי" איז די בחינה פון רוחניות'דיגע חיות.
דאס איינהילן פונעם גייסט און די וויסטעניש פונעם הארץ
וַתִּתְעַטֵּף עָלַי רוּחִי, בְּתוֹכִי יִשְׁתּוֹמֵם לִבִּי. - מיין גייסט האט זיך אין מיר איינגעהילט, אין מיין אינעווייניגסטן איז מיין הארץ פארלאזט און פארוויסט.
מיר האבן שוין ערקלערט אינעם פריערדיגן מזמור דעם באגריף פון "ותתעטף עלי רוחי": א מענטש וואס געפינט זיך אין א צרה ווערט ווי איינגעשרומפן און איינגעהילט אין זיין גייסט, א בחינה פון עצבות און א צובראכענער מענטש. און דא האט דאס אויך צוגעברענגט צו "בתוכי ישתומם לבי" - "ישתומם" איז מלשון פארשטאפטקייט און ערשטוינונג, ווי רש"י זאגט, אזוי ווי עס שטייט אין יחזקאל "וָאֵשֵׁב שָׁם שִׁבְעַת יָמִים מַשְׁמִים בְּתוֹכָם", און ווי "ותשב תמר ושוממה": א בחינה פון שממה, פון תימהון, פון פארשטאפונג פונעם הארץ.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דוד באשרייבט זיך דא ווי איינער וואס זיין סוף איז שוין געקומען: זיין רוח - דאס זענען די רוחניות'דיגע און נפשיות'דיגע כוחות - באהאלט זיך אונטער א שלייער און ברענגט נישט ארויס אירע כוחות מכח אל הפועל; און דאס הארץ, וואס דארט איז דער משכן החיים, איז געווארן פארוויסט. פון דעם גרויסן שרעקליכן מצב, ווען איך שפיר אז דער קץ איז שוין נאנט, בין איך אנגעקומען צו א מצב אז מיינע רוחניות'דיגע און גשמיות'דיגע כוחות קענען נישט פונקציאנירן, און זיי זענען אזוי דערדרוקט און דערנידערט ביז איך קען שוין נישט דינען דעם אויבערשטן אזוי ווי איך וואלט געוואלט.
דער זכרון פון די אמאליגע טעג - דער קוואל פון נחמה
זָכַרְתִּי יָמִים מִקֶּדֶם, הָגִיתִי בְכׇל פׇּעֳלֶךָ, בְּמַעֲשֵׂה יָדֶיךָ אֲשׂוֹחֵחַ. - איך האב דערמאנט טעג פון אמאל, איך האב געטראכט וועגן אלע דיינע מעשים, איבער די ווערק פון דיינע הענט שמועס איך.
רש"י ערקלערט: איך האב דערמאנט די אמאליגע טעג וואס דו האסט אונז באוויזן גרויסע ניסים, און געטאן ניסים פאר אונז אין דער פארגאנגענהייט. און דער רד"ק לייגט צו: דווקא ווען איך בין אין א צרה און מיין הארץ איז פארוויסט אין מיר, דערמאן איך זיך אין די אמאליגע טעג ווען אונזערע עלטערן זענען געווען אין א גרויסער צרה, אפילו נאך גרעסער ווי מיינע, און דו האסט זיי געראטעוועט - און מיט דעם טרייסט איך זיך. "הגיתי בכל פועלך" - אין די גרויסע מעשים, אין די וואונדער און אין די ניסים; "במעשה ידיך אשוחח" - אין דעם וואס דו האסט מיט זיי געטאן, און דערמיט וועט מיר זיין א נחמה. דורך דעם וואס איך דערמאן זיך אין אלע ניסים ונפלאות ווער איך געטרייסט און איך זאג: דער וואס האט אויסגעלייזט אונזערע עלטערן פון מצרים וועט אויסלייזן אויך אונז, און דער וואס האט אונז ארויסגענומען אין דער פארגאנגענהייט פון צרה ומצוקה וועט אונז אויך יעצט ארויסנעמען. קומט אויס אז אפילו אין דעם שרעקליכן מצב אין וועלכן איך געפין זיך, האב איך א חיזוק צו שפירן אז דער אויבערשטער וועט מיך אויסלייזן און ראטעווען פון מיין צרה.
דער מלבי"ם ערקלערט דאס אויף אן אנדערן אופן: עס איז באקאנט אז א מענטש אינעם לעצטן מאמענט פאר'ן טויט זעט ווי זיין גאנץ לעבן גייט אדורך פאר אים ווי א סצענע, אין עטליכע סעקונדן. אזוי זאגט דער מלבי"ם - אין דעם לעצטן מאמענט ווען די נשמה שיידט זיך פונעם גוף, לויפט אדורך אין זיינע געדאנקען אלץ וואס איז אריבערגעגאנגען אויף אים במשך די ימי חייו, ביז ער דערמאנט זיך אין די גאר אמאליגע טעג.
פועל און מעשה, הגיון און שיחה
דער מלבי"ם ערקלערט אין עטלעכע ערטער דעם חילוק צווישן "פועל" און "מעשה", וואס ביידע זעען אויס ווי איין זאך. א "מעשה" איז א זאך וואס איז שוין פארטיג, וואס איר מאכן איז געענדיגט געווארן; און א "פועל" איז א זאך וואס מען האלט נאך אינמיטן טאן און ווירקן דערין, די באשעפטיגונג אין דער יעצטיגער צייט. און לויט דעם: אין די ענינים וואו איך האב געזען דעם פועל ה', ווי דער קדוש ברוך הוא באשעפטיגט זיך נאך איצט מיטן קיום פון דער בריאה און איר שמירה מיט א שטענדיגער השגחה - קעגן זיי שמועס איך אויך איבער מעשה ידיו, דאס זענען די זאכן וואס זענען שוין געטאן: הימל און ערד זענען דאך מעשה ידיו, און זיי זענען שוין געמאכט. און הגם מיר גלייבן זיכער אז דער קדוש ברוך הוא מחדש בטובו בכל יום תמיד מעשה בראשית, דאך זעען מיר דאס נישט און מיר שפירן דאס נישט; אבער אין אלע געשעענישן וואס פאסירן ביי אונז טאג טעגליך זעען מיר דעם פועל ה' - מיר זעען ווי ער מאכט ניסים איצט, ווי ער איז משגיח איצט, ווי ער היט אויף אונז אין דער יעצטיגער מינוט. און דוד זאגט: אין ביידע זאכן פארטיף איך זיך - סיי אין פועל ה' איצטערט, און סיי אין מעשה ידיו און זיינע חסדים מיט אונז נאך פון ששת ימי בראשית.
און דער מלבי"ם איז נאך מדייק אינעם לשון: "הגיתי בכל פועלך" - אויף א פועל ה' פאדערט זיך אויפמערקזאמקייט און עיון, און דערפאר שטייט "הגיתי", ווייל מען דארף טראכטן און זיך מתבונן זיין כדי צו זען דעם פועל ה'. ווידערקערט ביי מעשה ידיו - יעדער וואס עפנט די אויגן זעט דאך הימל, ערד, ימים, די זון; דא איז גענוג "אשוחח", און מען דארף נישט קיין גרויסע מחשבה צו זען זיינע קענטיגע מעשה ידיו. אבער צו זען השגחה - דאס פאדערט שוין א טיפערן באטראכט: דו זעסט השגחה, און א צווייטער זאגט דיר: "איך ווייס נישט, איך האב גארנישט געזען".
השגחה - ווער עס וויל, זעט
א ייד פון קרית הרצוג, ר' אליהו דרעי, האט דערציילט, אז עס איז געווען א קרובת משפחה מצד זיין פרוי וואס איז געווען פארהייראט צו א כהן, זיך געגט פון אים, חתונה געהאט מיט א צווייטן, און נאכדעם צוריקגעקומען צום ערשטן און געווארן טראגעדיג פון אים, און געוואלט ווידער חתונה האבן מיט אים. האט ער איר געזאגט: עס איז נישטא קיין שום שאנס, ווער וועט דאס מתיר זיין - זי איז סיי א גרושה פאר א כהן און האט סיי געהאט חתונה אינדערצווישן. זי האט זיך אבער גע'עקשנ'ט: נעם מיך צום הרב עובדיה יוסף, ער איז דאך מתיר עגונות, ער וועט זיכער געפינען פאר מיר אן היתר. האט ער איר געזאגט אז קעגן דער תורה איז נישטא קיין היתר, אבער זי האט זיך נישט געלאזט ביז ער האט זי גענומען. זיי זענען אריין און פארציילט פארן רב די מעשה, און דער רב האט געזאגט: ניין, ניין, ווי קומט דאס אריין? סיי א כהן און סיי דאס, ס'איז אינגאנצן נישט שייך. האט מען געזאגט פארן רב: זי איז דאך טראגעדיג פון אים, אפשר וועט דער רב געפינען עפעס א וועג? האט דער רב געענטפערט: עס וועט נישט האלטן, עס וועט נישט האלטן - און האט זי ארויסגעשיקט. אויפן וועג צוריק אויפן שאסיי, ווען זיי זענען פארביי תל השומר, האט זי אנגעהויבן שרייען פון שווערע ווייטאגן, און מען האט זי תיכף אריינגעפירט אין שפיטאל. אין ווייניגער פון א שעה - פונקט ווי דער רב האט געזאגט - איז פארגעקומען אן הפלה.
ווען מען האט אמאל דערציילט די מעשה אין א מדרשה פאר מיידלעך ביי דברי חיזוק, וואו עס זענען געווען אינטעליגענטע מיידלעך, אדוואקאטן און געבילדעטע, איז אויפגעשטאנען א סטודענטקע און געזאגט: כבוד הרב, מסתמא וויבאלד דער רב האט איר געזאגט אז דאס וועט נישט האלטן, האט דאס איר אריינגעברענגט אין א שווערן דרוק, און צוליב דעם איז זי געקומען צו דער הפלה; דאס הייסט, וואס פאר א נס איז דא? האט מען איר געענטפערט: מען האט דערציילט א מעשה; וואס צו טראכטן - זאל יעדער טראכטן וואס ער וויל. מען קען טראכטן אויף השגחה, אויף יד ה', אויף צדיק גוזר והקדוש ברוך הוא מקיים, און דו קענסט טראכטן אז דער דרוק האט דאס פאראורזאכט. השגחה איז אן אינדיווידועלע זאך: ווער ס'וויל, זעט, און ווער ס'וויל נישט, זעט נישט. מען קען ברענגען פאר א מענטש די קלארסטע זאכן, און ער וועט זאגן "איך זע גארנישט" - געזונטערהייט. פון הימל צווינגט מען קיינעם נישט צו זען. און דאס איז וואס דער כתוב זאגט: זיך מתבונן זיין אין השגחה פאדערט "הגיתי", ווייל א מענטש קען וועלן נישט צו זען די השגחה. עס וועט נאך קומען די צייט ווען יעדער וועט זען; אבער דער וואס זעט שוין איצט, פארדינט שוין יעצט, וואס ער זעט מעשה ה' און זיין השגחה אין אלץ וואס פאסירט מיט אונז.
און אזוי אויך האט מען געזען בשעתו ביי שרון: הרב עובדיה יוסף האט געזאגט אויף אים אז דער אויבערשטער וועט אים געבן איין קלאפ אין קאפ, ער וועט ליגן און נישט אויפשטיין. יענער האט דאס געהערט און זיך דערשראקן, און ווי עס זעט אויס האט ער נאך עפעס געדענקט פון דער היים פון זיידע-באבע, און ער האט געשיקט א שליח בעטן פונעם רב ער זאל פארמינערן די רייד. האט דער רב געזאגט פארן שליח: זאג אים ער זאל נישט זארגן, ער וועט מאריך ימים זיין. און ביידע זאכן זענען מקוים געווארן אין אים: ער האט געכאפט איין קלאפ אין קאפ, און האט מאריך ימים געווען אין שפיטאל, אטעמענדיג פון זיך אליין יארן לאנג - זיבן יאר. השם ירחם.
צום סך-הכל: דער קפיטל איז געזאגט געווארן פון דער פינצטערניש פון דער מערה, און הייבט אן מיט א דאפלטער בקשה - "שמע תפילתי" אויף די אלגעמיינע באדערפענישן וואס דער קדוש ברוך הוא איז געטריי צו געבן פאר זיין וועלט, און "האזינה אל תחנוני" אויף די פריוואטע בקשות וואס קומען בלויז מצד זיין צדקה און חסד. פון דעם בעט דוד "אל תבוא במשפט את עבדך": מעסט מיך נישט לויט דיין אומבאגרענעצטער גרויסקייט, ווייל דעמאלט וועט קיין שום לעבעדיג באשעפעניש נישט קענען זיין גערעכט פאר דיר, אפילו נישט די חיות של מעלה. און חז"ל האבן אונז געלערנט אין דעם עטלעכע אופנים - מען זאל אים נישט פאדערן אויף תוכחה, מען זאל נישט מדקדק זיין מיט אים ווי א שנירל פון א האר ווי דער משפט ביי צדיקים, און אז דער זיכוך זאל זיין אויף דער וועלט און נישט אויף יענער וועלט. צום סוף, פון דער דערנידערונג פון גוף און נפש, געפינט דוד זיין נחמה אינעם געדאנק: "זכרתי ימים מקדם" - דער וואס האט געראטעוועט אונזערע עלטערן פון גרעסערע צרות פון מיינע, ער וועט מיך ראטעווען אויך יעצט. און אין דעם פאדערט זיך פון אונז "הגיתי בכל פועלך" - זיך צו פארטיפן און זען יד ה' וואס איז משגיח בהווה, ווייל די השגחה איז אפן בלויז פאר דעם וואס וויל זי זען.