דער קאפיטל פאר אונז איז איינע פון די קאפיטלעך וואס מען פירט זיך צו זאגן תמיד ווען מען וויל מתפלל זיין אויף א צרה שלא תבא. דאס איז א קאפיטל פון א מענטש וואס געפינט זיך אין דער שווערסטער נויט און קלעם, אן קיין שום אויסוועג און אן א געהילף, וואס ער ווענדט זיך אינגאנצן בלויז צום קדוש ברוך הוא אליין.
מַשְׂכִּיל לְדָוִד בִּהְיוֹתוֹ בַמְּעָרָה תְפִלָּה׃ - א משכיל פון דוד, א תפילה ווען ער איז געווען אין דער מערה.
"בהיותו במערה תפילה" - ווען דוד המלך איז געווען אין דער מערה, אין יענער שעה ווען שאול איז אריינגעקומען אהין להסך את רגליו, און דוד מיט זיינע מענטשן זענען געווען אינעווייניג אין טיפעניש פון דער מערה. דארט, בשעת ער באהאלט זיך אין דער מערה, האט ער מחבר געווען די דאזיקע תפילה.
קוֹלִי אֶל־יְהֹוָה אֶזְעָק קוֹלִי אֶל־יְהֹוָה אֶתְחַנָּן׃ - מיט מיין קול שריי איך צום אויבערשטן, מיט מיין קול בעט איך תחינה צום אויבערשטן.
דער מלבי"ם מסביר: ווען דוד איז געווען אין דער מערה, האט ער מורא געהאט צו שרייען מיט א קול, ווייל שאול מיט זיינע מענטשן געפינען זיך דארט און דאס איז א סכנה. אבער צום אויבערשטן - "קולי אל השם אזעק" - צו אים קען איך שרייען מיט מיין קול אן קיין שום פחד. צום קדוש ברוך הוא קען מען שרייען אויף יעדן ארט, ווייל א זעקה איז דאך א געשריי פונעם הארץ. ווען איך וויל שרייען צו א מענטש, איז דאס געפערליך: וועסטו שרייען מיט א קול - וועט מען דיך הערן, מען וועט דיך אנטדעקן, מען וועט דיך הרג'ענען. אבער צום אויבערשטן איז נישטא קיין שום מניעה, איך קען שרייען אפילו אינעווייניג אין דער מערה.
און דאס איז אויך די כוונה פון דער כפילות: אין א געווענליכן מצב קען איך נישט מאריך זיין אין תפילה, אפילו אויב איך זאג עס נישט הויך, ווייל דורך דער אריכות וועט מען דערשפירן אז עס געפינט זיך איינער אין דער מערה. אבער "קולי אל השם אתחנן" - א תחינה איז א בקשה באריכות און מיט פרטים, און צום אויבערשטן קען איך סיי זיך מתחנן זיין באריכות און סיי שרייען מיט א קול, דאס הייסט פון טיפעניש פונעם הארץ. כלפי קודשא בריך הוא איז דאס אלעמאל מעגליך, כאטש מצד די ארומיגע מציאות זעט עס אויס אוממעגליך.
אינעם ספר תהילות מהרי"ץ ערקלערט מען די כפילות אויפ'ן יסוד פון די דברי ההפלאה אויפ'ן פסוק "ואתחנן אל ה' בעת ההיא לאמר". וואס לערנט אונז יענער ווארט "לאמר"? זאגט דער בעל הפלאה: א מענטש דארף מקדים זיין און בעטן פונעם בורא יתברך ער זאל עפענען זיין מויל כדי ער זאל זיך קענען מתחנן זיין כראוי, מתפלל זיין ווי עס באדארף צו זיין. און דאס איז וואס משה רבינו זאגט: "בעת ההיא לאמר" - איך האב זיך מתחנן געווען פאר'ן אויבערשטן אז איך זאל קענען מתפלל זיין א ראוי'דיגע תפילה, אז איך זאל קענען זאגן פאסיגע רייד.
און דאס איז די כפילות אין אונזער פסוק: "קולי אל ה' אזעק" - נאך איידער איך בין צוגעטרעטן צו דער תפילה אליין, האב איך שוין געשריגן. און וואס איז געווען די זעקה? "קולי אל ה' אתחנן" - אז איך זאל זוכה זיין צו עפענען מיינע ליפן און זיך מתחנן זיין פאר'ן אויבערשטן כראוי, אז מיין תחינה זאל געזאגט ווערן כהוגן. ווייל אמאל זאגט א מענטש אומפאסיגע ווערטער, אדער ער נכשלט זיך מיט זיין לשון, און קען ברענגען אויף זיך א צרה; און אמאל פון גרויס התרגשות מטיח דברים כלפי מעלה, און אפילו מיט דעם קען ער ברענגען אויף זיך א צרה. דעריבער דארף מען מתפלל זיין אויך דערויף אז די תפילה אליין זאל זיין כהוגן. און דאס איז וואס מיר זאגן יעדן טאג פאר דער תפילה: "ה' שפתי תפתח ופי יגיד תהלתך" - איך בעט פונעם אויבערשטן ער זאל עפענען מיינע ליפן, כדי זיי זאלן ארויסרעדן די ריכטיגע און פאסיגע דיבורים פאר'ן בורא יתברך.
נאך מער ערקלערט דער ספר תהילות מהרי"ץ דעם כפל הלשון, אויפן יסוד פון די דברי חז"ל אז אין "חינון" בכל מקום אלא לשון מתנת חינם. כאטש משה רבינו האט געהאט פילע זכותים, האט ער נישט געבעטן אויפן סמך פון זיינע זכותים, נאר אז דער הקדוש ברוך הוא זאל טון מיט אים א מתנת חינם. און אזוי אויך די צדיקים: כאטש זיי האבן אויף וואס זיך אנצולענען - אויף זייערע מעשים טובים - בעטן זיי נישט אזוי, נאר "רבונו של עולם, גיב מיר א מתנת חינם".
און צוויי ענינים ליגן דערין. איינס: ווען א מענטש לענט זיך אן אויף זיינע מעשים טובים, קומט עס אויפן חשבון פון עפעס, אויף א באגרענעצטן חשבון; אבער א מתנת חינם איז א גרויסער אוצר, וואס דער הקדוש ברוך הוא קען געבן און משפיע זיין דערפון אן קיין שיעור וגבול. און פארוואס זאל מען גיין אויף א באגרענעצטן חשבון ווען מ'קען גיין אויף אן אפענעם חשבון? און צווייטנס: ווען מ'בעט בזכות די אייגענע מעשים, קומט מען כביכול און זאגט "רבונו של עולם, ס'קומט זיך מיר". און ווער קען דען זאגן "ס'קומט זיך מיר"? רבי ישראל סלנטר זאגט דאך אז א מענטש קען אויפעסן מיט א לעפל קאמפאט זיין גאנצן עולם הבא! דאס הייסט, ביסטו דען אזוי זיכער אז דו פארמאגסט אזוי פיל זכותים ביים רבונו של עולם? דעריבער גייט דער צדיק נישט מיט אזא גרויסער זיכערקייט און קומט נישט זאגן "ס'קומט זיך מיר", נאר "רבונו של עולם, טו מיט מיר א מתנת חינם".
און דאס איז וואס שטייט דא: "קולי אל ה' אזעק" - א זעקה איז ווען א מענטש פאדערט דאס וואס קומט זיך אים על פי דין. און פאר דוד'ן האט זיך טאקע געקומען על פי דין: שאול איז איבערגעגעבן געווארן אין זיין האנט און ער האט אים נישט געהרג'עט. דוד האט דא געפירט מיט א גרויסער חסידות, ווייל על פי דין איז ער געווען באדראעט אויף זיין לעבן, און מיר האבן דאך אן הלכה "הבא להרגך השכם להרגו", און פונדעסטוועגן האט ער נישט אויסגעשטרעקט זיין האנט קעגן משיח ה'. אויב אזוי האט ער געהאט א בארעכטיגטע סיבה זוכה צו זיין צו שוץ פונעם אויבערשטן בזכות זיינע מעשים. און מיט דעם אלעם זאגט דוד: איך ווענד זיך נישט צום הקדוש ברוך הוא צוליב מיינע זכותים, נאר "קולי אל ה' אתחנן" - איך לאז איבער די זעקה און ווענד זיך בלויז מיט א תחינה, צו בעטן א מתנת חינם מאתו יתברך.
אֶשְׁפֹּךְ לְפָנָיו שִׂיחִי צָרָתִי לְפָנָיו אַגִּיד׃ - איך וועל אויסגיסן פאר אים מיין שמועס און געבעט, מיין צרה וועל איך פאר אים דערציילן.
דער רד"ק זאגט: כאטש מיין צרה און מיין שמועס זענען באוואוסט פאר אים, פונדעסטוועגן זאג איך פאר אים מיין צרה. דאס הייסט, א מענטש דארף מפרט זיין אין זיין תפילה כאטש דער הקדוש ברוך הוא ווייסט אלעס. א מענטש זאל נישט דאווענען און זאגן "רבונו של עולם, העלף מיר, דו ווייסט דאך שוין וואס איך דארף", נאר ער דארף אויסרעכענען און מפרט זיין אין זיין תפילה גענוי אויף וואס ער בעט אז דער אויבערשטער זאל אים העלפן.
און מער פון דעם, דארף מען וויסן אז אין דער עצם תפילה ליגט שוין א תועלת, אפילו אויב מ'איז נאכנישט געהאלפן געווארן. פארוואס? ווייל "תפילה" קומט פונעם לשון פתילה, אזוי ווי דער פסוק זאגט "נפתולי אלוקים נפתלתי". א פתילה מיינט עטליכע פעדעמער וואס זענען פארדרייט און פארבונדן צוזאמען. אין דער תפילה פארהעפט זיך דער מענטש מיטן בורא עולם. ווייל ווען מ'ווענדט זיך צום הקדוש ברוך הוא און מ'בעט פרנסה, נאך איידער מ'האט באקומען די פרנסה האט מען זיך שוין פארבונדן מיטן מקור השפע; מען לעבט מיטן געפיל אז אלעס איז מאתו יתברך, אז דער הקדוש ברוך הוא איז דער משפיע און דער מפרנס. דאס איז די פתילה, דאס איז די תפילה, דאס איז דער חיבור. און דאס איז אויך דער ענין פון א קרבן, וואס די תפילה איז דאך במקום קרבן, און דער קרבן ברענגט א נאנטקייט צום אויבערשטן. קומט אויס אז נאך איידער מ'באקומט די תועלת פון דער תפילה, אז ער זאל ערפילן דעם רצון און די בקשה, ליגט אינעם עצם תפילה א גרויסע מעלה, וואס דורך איר האט מען זיך באהאפטן צום מקור השפע. און דעריבער "צרתי לפניו אגיד" - איך רעכן אויס מיין צרה, כדי דורך דעם זיך צו פארבינדן און שפירן אז דער הקדוש ברוך הוא איז דער מקור פון דער ישועה. און ווען מ'קומט אן צו אזא מצב, ווערט מען שוין ראוי און הגון צו דער ישועה פונעם עצם ענין וואס מ'האט מתפלל געווען.
דאס איז אויך דער תירוץ אויף דער באקאנטער קשיא: פארוואס דארף מען דערציילן פארן הקדוש ברוך הוא די אייגענע צרות? ווען א מענטש קומט און דאווענט און זאגט "רבונו של עולם, מיר פעלט דאס און יענץ" - ווייסט דען דער אויבערשטער נישט דערפון? עס איז דא א שיין ווארט: אנשטאט צו דערציילן פארן הקדוש ברוך הוא אז דו האסט גרויסע צרות, דערצייל פאר דיינע צרות אז דו האסט א גרויסן אויבערשטן. א מענטש דארף פארשטיין אז וואס דער אויבערשטער טוט איז דאס וואס ער וויל אז ס'זאל זיין. און אויב אזוי, וואס העלפט די תפילה? נאר ווי מיר האבן ערקלערט: אין דער תפילה הייבט זיך דער מענטש אויף. פריער איז ער געווען א מענטש אן אמונה, און יעצט ווענדט ער זיך און זאגט "רבונו של עולם, נאר אויף דיר פארלאז איך זיך, דו וועסט מיר העלפן, אלעס איז פון דיר". זאגט דער הקדוש ברוך הוא: דו ביסט שוין ראוי צו א ישועה; אין דעם מצב ביסטו שוין ראוי, דו האסט זיך שוין דערהויבן.
א איד איז אמאל געקומען צום חזון איש פרעגן וועגן אן אפעראציע וואס זיין ווייב האט געדארפט אדורך גיין. די דאקטוירים האבן געזאגט אז אויב זי וועט נישט מאכן די אפעראציע איז דא א גרויסע סכנה פאר איר לעבן, און אויב זי וועט עס יא מאכן איז מעגליך אז זי וועט שפעטער מער נישט קענען האבן קיין קינדער. האט אים דער חזון איש געפרעגט: וואס זאגן די דאקטוירים? האט ער געענטפערט: אז אויב זי מאכט נישט די אפעראציע איז פארהאן א גרויסע סכנה, זי קען חלילה שטארבן. האט אים דער חזון איש געזאגט: אויב אזוי דארף מען מאכן די אפעראציע. און דערנאך האט ער צוגעלייגט: אבער בלייב דא מיט אונז אויף מנחה.
זיי זענען געבליבן און געדאוונט מנחה, און דער איד איז נאכאמאל געקומען זיך געזעגענען פונעם חזון איש. האט אים דער חזון איש געזאגט: ניין, מאכט נישט די אפעראציע. האט דער איד געזאגט: רבי, מ'זאגט דאך אז ס'איז א גרויסע סכנה. האט ער געענטפערט: ניין, ניין, זארג דיך נישט, איר וועט נאך האבן אסאך קינדער, זאל מען נישט מאכן די אפעראציע. האט ער געפרעגט: מחילה כבוד הרב, אבער וואס האט זיך געטוישט פון דעם וואס איך האב פריער געפרעגט? האט אים דער חזון איש געזאגט: איך פארשטיי דיך נישט, דארט איז דאך געווען פאר מנחה, און דא איז שוין נאך מנחה!
זעען מיר דען אויך אויס אנדערש נאך מנחה? ביים חזון איש נאך מנחה איז געווען אן אנדערער חזון איש, און דערפאר זענען די תשובות אנדערש. די תפילה הייבט אויף דעם מענטש און מאכט אים פאר עפעס אנדערש. דו האסט געדאוונט, דו ביסט נענטער געווארן - ביסטו שוין ראוי צו דער ישועה. און טאקע, אזוי ווי רבי מיילעך בידערמאן האט דערציילט, אז יענער איד האט שפעטער געהאט נאך זיבן קינדער, און ווען מ'האט אים געטראפן און זיך באגייסטערט פון די קינדער, יעדער איינער בלי עין הרע פיר אויף פיר אין דער הייך פון צען, האט ער געזאגט: זעסטו דאס אלעס? דאס איז פונעם חזון איש. די דאקטוירים האבן שוין געזאגט קדיש, און דער חזון איש האט געזאגט נישט צו מאכן די אפעראציע, זי וועט געבערן און איר וועט האבן פילע קינדער. זעט מען דאך אז די תפילה דערהויבט, זי מאכט דעם מענטש פאר א ראוי און אן ערליכן מענטש פאר דער ישועה, ווייל ער האט זיך באהאפטן צום מקור השפע, און אלס אן אנדערער מענטש איז ער ראוי צו דער ישועה.
מען דארף וויסן: אין יעדער תפילה אויף א רוחניות'דיגע זאך איז קיינמאל נישט פאראן קיין "צופיל". וויפיל א מענטש בעט אויף רוחניות, איז דאס קיינמאל נישט צופיל - דער באשעפער זאל אויפלאכטן זיינע אויגן אין דער תורה, ער זאל זוכה זיין צו פארשטיין, ער זאל זוכה זיין צו התמדה און צו בהירות הדעת, ער זאל האבן צייט צו זיצן און לערנען; זיינע קינדער זאלן זיין צדיקים און יראי אלוקים; אויף זיין אייגענער תשובה און אויף דער תשובה פון כלל ישראל. אלע די דאזיגע תפילות, וויפיל ער וועט נאר מתפלל זיין, וועט עס קיינמאל נישט זיין צופיל.
אבער ביי גשמיות'דיגע תפילות דארף מען זייער נזהר זיין נישט צו פיל מפיל תחינה זיין אויף א באשטימטער זאך. א מענטש זעט א דירה צו פארקויפן וואס געפעלט אים זייער - זאל ער נישט מרבה זיין און מפציר זיין אז דער קדוש ברוך הוא זאל אים געבן דוקא די דאזיגע דירה. אפשר איז די דירה בלויז א היזק פאר אים, און אפשר האט דער קדוש ברוך הוא געפלאנט פאר אים אן אנדערע דירה. און אזוי אויך ביי א שידוך: זאל א מענטש נישט בעטן אויף א געוויסער פלונית מיט וועמען ער האט זיך געטראפן און עס זעט אים אויס אז זי איז זייער פאסיג, אז מען זאל זיך פאראייניגן וכדומה. ווער זאגט דיר אז דאס איז גוט פאר דיר? אפשר האט דער קדוש ברוך הוא עפעס אנדערש, פיל בעסער. דעריבער דארף די בקשה תמיד זיין: רבונו של עולם, מזכה מיך מיט א זיווג הגון, איך זאל זוכה זיין אויפצושטעלן א בית נאמן בישראל, איך זאל זוכה זיין מקיים צו זיין די מצוה פון פריה ורביה, איך זאל זוכה זיין מחנך צו זיין מיינע קינדער לתורה. אזוי ווערט די בקשה א רוחניות'דיגע, און דעמאלט קען מען בעטן אן א גרעניץ, ווייל דער קדוש ברוך הוא האט דאך באפוילן אין דער תורה "פרו ורבו", און דער מענטש בעט אויף דעם קיום המצוה. אבער אן אנצווייזן מיט'ן פינגער פון וואו דער קדוש ברוך הוא דארף שיקן די ישועה; דער אייבערשטער וועט שיקן די ישועה פון וואו ער ווייסט אז זי דארף קומען.
דער מלבי"ם מסביר: "אשפוך לפניו שיחי" - דארט אין דער מערה קען איך נישט אויסגיסן מיין געבעט. שפיכת שיח מיינט אז דער מענטש דאווענט אויף אזא אופן וואס מען דערקענט אין אים זיין צובראכנקייט, זיין שוואכקייט און זיין צרה. דאס קען איך נישט טאן אין דער מערה, ווייל די מערה איז פינסטער און מען זעט דאס נישט. און דאס אלעס איז אמת פאר א בשר ודם, ווייל דו דארפסט אז דער מלך זאל זען דיין שוואכקייט און דיין נויט און ער זאל זען דיין פיין און זיך מרחם זיין אויף דיר. אבער פאר'ן קדוש ברוך הוא - "אשפוך לפניו שיחי" - האב איך קיין שום פראבלעם אויסצוגיסן פאר אים מיין שיח, ווייל ביי אים איז כחשיכה כאורה. און דעריבער אויך "צרתי לפניו אגיד": אין דער מערה איז נישט פאראן פאר וועמען איך קען דערציילן מיינע צרות, עס איז נישטא ווער עס זאל מיר ישועה ברענגען; אבער פאר אים יתברך קען איך יא דערציילן מיינע צרות, און כאטש איך בין אין דער מערה און קיינער איז נישט מיט מיר, איז דער קדוש ברוך הוא יא מיט מיר און איך קען זיך ווענדן צו אים און רעדן מיט אים.
אין ספר אוצרות האגדה פרעגט ער אויף דער כפילות: ער וואלט דאך געקאנט מקצר זיין און זאגן "אשפוך לפניו שיחי, צרתי אגיד", פארוואס האט ער נאכאמאל געזאגט "לפניו"? און ער ערקלערט: פיל מאל ווען א מענטש האט א צרה, דערציילט ער עס פאר אנדערע און ער דאווענט אויך דערויף צום קדוש ברוך הוא. וואס וויל ער מיט דעם? באקומען א ישועה פון אנדערע און אויך פון אים יתברך. אבער מיר האבן שוין געזאגט, אז ווען א מענטש ווענדט זיך צום קדוש ברוך הוא נאר אלס א צווייטע אדרעס, איז עס ווי ער זאל זאגן "רבונו של עולם, איך וועל פריער פרובירן זיך אליין אן עצה צו געבן", און דאס איז זייער שלעכט. דער מענטש דארף וויסן אז צום קדוש ברוך הוא ווענדט מען זיך צום ערשט. דו האסט א פראבלעם? "רבונו של עולם, ס'טוט מיר וויי דער קאפ" - און ערשט דערנאך גיי און נעם א כדור. אבער קודם כל דארף מען זיך ווענדן צום רבונו של עולם און אים זאגן די צרה. און אויף דעם זאגט דוד המלך: איך פיר זיך נישט אזוי. "אשפוך לפניו שיחי, צרתי לפניו אגיד" - סיי די תפילה דאוון איך פאר אים, און סיי מיינע צרות זוך איך נישט קיין אנדערן פאר וועמען צו דערציילן. איך דערצייל מיינע צרות פאר'ן קדוש ברוך הוא אליין, ווייל איך האב קיין שום האפענונג אויף א ישועה פון א צווייטן, נאר מיין ישועה איז איינציג און אליין פון אים יתברך.
בְּהִתְעַטֵּף עָלַי רוּחִי וְאַתָּה יָדַעְתָּ נְתִיבָתִי בְּאֹרַח־זוּ אֲהַלֵּךְ טָמְנוּ פַח לִי׃ - ווען מיין גייסט ווערט איינגעהילט אין מיר, און דו האסט געוואוסט מיין שטעג, אין דעם וועג וואס איך גיי האבן זיי באהאלטן א פאסטקע פאר מיר.
"בהתעטף עלי רוחי", זאגט דער רד"ק, אזוי ווי עס שטייט "נפשם בהם תתעטף". ווען א מענטש געפינט זיך אין א צרה איז ער ווי איינגעשרומפן און איינגעהילט אין זיך אליין, ער קארטשעט זיך צונויף אין זיך אריין, און איין טייל הילט זיך איין אין דעם אנדערן; דער גייסט הילט זיך איין כביכול אינעווייניג אינעם גוף. "ואתה ידעת נתיבתי" - דו ווייסט מיינע שטעגן, אז איך גיי נישט אין קיין שלעכטן וועג ווי זיי. עס איז נישטא אין מיר קיין עבירה, און דו ווייסט אז איך האב נישט געזינדיגט קעגן זיי, און זיי רודפ'ן מיר אומזיסט, צוליב פאלשע חשדות. "באורח זו אהלך" - אין יעדן וועג וואס איך גיי שפיאנירן זיי נאך מיר, "טמנו פח לי" - אויף יעדן ארט פארשטעקן זיי פאר מיר א פאסטקע און לייגן מיר א מכשול.
דער מלבי"ם ערקלערט: "בהתעטף עלי רוחי" - כאטש מיין רוח הילט זיך איין אין מיר, דאס הייסט איך בין אנגעקומען צו דער גרעסטער שוואכקייט און די כוחות ציען זיך ווי אריין טיף אינעם הארץ, און עס איז נישטא ווער עס זאל מיר פון דא ארויסנעמען. און נישט נאר דאס, נאר אפילו קיין שטעג ארויסצוגיין האב איך נישט, ווייל ער איז דאך געווען פארשפארט טיף אינעווייניג אין דער מערה, און ווער ווייסט אין אזא ארט דעם שטעג וואו מען קען ארויסגיין און אנטלויפן אן דעם וואס די שונאים זאלן אים באמערקן - "ואתה ידעת נתיבתי". און זע, רבונו של עולם, די שונאים האבן מיר ארומגערינגלט פון אלע זייטן: "באורח זו אהלך" - יענעם וועג וואס איך האב געוואלט גיין צו מזרח-זייט, קען איך נישט גיין אין אים, ווייל "טמנו פח לי", זיי האבן מיר געלייגט מכשולים אין יענעם וועג.
הַבֵּיט יָמִין וּרְאֵה וְאֵין־לִי מַכִּיר אָבַד מָנוֹס מִמֶּנִּי אֵין דּוֹרֵשׁ לְנַפְשִׁי׃ - קוק אויף דער רעכטער זייט און זע, און קיינער דערקענט מיך נישט, פארלוירן איז פון מיר יעדע אנטלאפונג, קיינער פרעגט נישט נאך מיין נפש.
דער רד"ק ערקלערט אז די ווערטער "הביט" און "ראה" זענען נישט קיין לשון ציווי, נאר א לשון מקור - קוקן און זען. און אזוי אויך דאס וואס ער האט דערמאנט רעכטס און נישט דערמאנט לינקס, איז א קיצור-דרך אינעם פסוק, אז פונעם איינעם פארשטייט מען דאס אנדערע: איך קוק אויף רעכטס און אויף לינקס, און איך זע אז קיינער דערקענט מיך נישט. "אבד מנוס ממני" - ווען איך טראכט צו וועלכן ארט איך זאל אנטלויפן און אנטרינען כדי שאול זאל מיך נישט נאכיאגן, איז פון מיר פארלוירן געווארן יעדער מקום מנוסה. ווייל דער מלך הערשט דאך איבער אלעם, און צו יעדן ארט וואו איך אנטלויף זענען דא "גוטע הערצער" וואס לאזן אים וויסן: "הלא דוד מסתתר עמנו בגבעת החכילה". און וואוהין קען איך אנטלויפן? "אין דורש לנפשי" - פון אלע מיינע גואלים און קרובים איז נישטא קיינער וואס זאל פאדערן מיין נפש פון שאול'ס האנט, קיינער קומט נישט צו שאול רעדן צו זיין הארץ ער זאל אויפהערן מיך נאכצויאגן.
דער הייליגער אלשיך טייטשט: אינעם בית דין של מעלה זענען דא מיימינים - די וואס לערנען זכות, און משמאילים - די וואס לערנען חובה. און דא בעט דוד: רבונו של עולם, קוק אויף רעכטס, קוק צו די מיימינים, און דו וועסט זען אז קיינער דערקענט מיך נישט - ס'איז דארט נישטא קיינער וואס קען מיך כדי צו לערנען אויף מיר א זכות. און פון וואו ווייסט דוד וואס עס טוט זיך אויבן אין הימל? דערויף זאגט דער אלשיך: "ומי מגיד לי כי כן הוא?" - זע נאר, "אבד מנוס ממני". אויב איך זע אז ס'איז פארלוירן געווארן פון מיר יעדער וועג פון אנטלויפן און איך האב נישט וואוהין צו פליען, איז א סימן אז ס'איז דארט נישטא קיינער וואס לערנט אויף מיר זכות און ס'איז נישטא קיין דורש לנפשי; ווייל ווען עס וואלטן געווען מליצי יושר און מלמדי זכות אויבן, וואלט איך דאך זיכער געהאט א מנוסה אונטן, איך וואלט געהאט א שוץ און א ישועה. און וויבאלד איך האב נישט קיין מנוס דא אונטן, איז א ראיה אז קיינער לערנט נישט קיין זכות אויף מיר אויבן.
זָעַקְתִּי אֵלֶיךָ יְהֹוָה אָמַרְתִּי אַתָּה מַחְסִי חֶלְקִי בְּאֶרֶץ הַחַיִּים׃ - איך האב געשריגן צו דיר ה', איך האב געזאגט: דו ביסט מיין באשיצונג, מיין חלק אין לאנד פון די לעבעדיגע.
און וויבאלד איך זע אז ס'איז נישטא קיינער וואס זאל מליץ יושר זיין פאר מיר, דעריבער "זעקתי אליך": רבונו של עולם, אויב דו ביסט מיר נישט, ווער איז מיר? דו, דער אייבערשטער, ביסט דאך דער בעל הרחמים, און איך זע אז איך האב נישט קיין סניגורים, אויב אזוי קענסט נאר דו מיך ראטעווען. און אויב דו וועסט פרעגן: וויבאלד ס'איז נישטא קיין דורש לנפשך און ס'זענען נישטא קיין מיימינים צו לערנען אויף דיר א זכות, פארוואס זאל דער קדוש ברוך הוא טון פארקערט פונעם משפט און דיך ראטעווען? דערויף זאגט ער: "אתה מחסי" - דו, דער אייבערשטער, ווילסט אז מיין חלק זאל זיין אין לאנד פון די לעבעדיגע, דו ווילסט נישט אז איך זאל אוועקגיין פון דער וועלט.
און דעריבער בעט איך "הקשיבה אל רנתי" און ראטעווע מיך, ווייל איך האב נישט קיין אינטערעס אנצוקומען שוין יעצט צום עולם הבא. ווארעם וועמען נעמט מען ארויף אויבן? דעם וואס האט שוין משלים געווען זיין עבודה. אבער איך "דלותי מאד", איך בין זייער דארפטיג, איך האב נאך אסאך עבודה דא אויף דער וועלט, און אויב איך וועל יעצט ארויפגיין, וועל איך ארויפגיין אן ארימאן אן קיין זכותים. דעריבער לאז מיך דא איבער, רבונו של עולם, כדי איך זאל אוועקגיין מיט א גרויסן רייכטום פון מצוות און מעשים טובים.
און נאך מער: "רנתי" איז דאס וואס איך בעט און פאל פאראויס - ראטעווע מיך פון מיינע רודפים. און הגם מיינע רודפים זענען בעלי בחירה, און א בעל בחירה קען שאטן לויט אסאך מפרשים אפילו פאר דעם וואס עס איז נישט נגזר געווארן אויף אים, פונדעסטוועגן זענען זיי דאך כפויי טובה קעגן מיר, ווייל איך האב זיי דאך געראטעוועט און איך האב זיי געשיצט. ווען גלית איז געקומען אויף זיי, ווער האט זיי געראטעוועט פון אים? דוד. איך האב געקעמפט זייערע מלחמות. און דאס איז דער טייטש "כי אמצו ממני" - דער כוח מיט וואס זיי האבן זיך געשטארקט איז פון מיר, פון מיין כוח זענען זיי געווארן שטארק, ווייל איך האב זיי געראטעוועט פון גלית. אויב אזוי זענען זיי כפויי טובה קעגן מיר, און דאס איז א סיבה נישט צו טון ווי זייער ווילן, נאר צו שיצן אויף מיר און מיך ראטעווען.
דער מלבי"ם ערקלערט דעם סדר פון די זייטן: "הביט ימין וראה" - אויב איך וועל גיין אויף דרום, דארט האב איך נישט קיין באקאנטן. "אבד מנוס ממני" - אויב איך וועל אנטלויפן קיין מערב, שטייען די פיינט פון הינטער מיר. אויף צפון געפינט זיך דער בארג און דארט איז די מערה, און די דריי אנדערע זייטן וואו מ'וואלט געדארפט אנטלויפן זענען ארומגענומען מיט שונאים. איז אויב אזוי קען איך נישט האפן אויף קיין שום ישועה-וועג וואס ס'איז נישט פאראן דארט קיין שונאים. און אפשר וועט קומען א געהילף און א מושיע פון אינדרויסן? דערויף זאגט ער "אין דורש לנפשי" - איך האב נישט קיין שום העלפער און ראטעווער פון אינדרויסן וואס זאל קומען ראטעווען דוד'ן.
און דעריבער "זעקתי אליך ה', אמרתי אתה מחסי חלקי בארץ החיים". "זעקתי אליך" איז קעגן "קולי אל ה' אזעק", און "אמרתי" איז קעגן "קולי אל ה' אתחנן", ווייל תחנונים איז א מתנת חנם און נישט מצד דעם זכות. און צוויי בקשות האט ער געהאט אין מויל: די ערשטע, "אתה מחסי" - ווען א מענטש איז שוין געווען אין א נסיון און דער קדוש ברוך הוא האט אים געהאלפן, קומט ער שפעטער מיט דעם נסיון אין דער האנט: רבונו של עולם, העלף מיר אזוי ווי דו האסט מיר דעמאלט געהאלפן. אזוי ווי מיר זאגן: גאל אונז אזוי ווי דו האסט אונז אויסגעלייזט פון מצרים - הגם דעמאלט בין איך נישט געווען קיין בעל זכויות און דו האסט מיך ארויסגענומען, אזוי אויך יעצט נעם מיך ארויס; דו, דער אייבערשטער, ביסט אלעמאל געווען מיין שוץ, זאלסטו זיין מיין שוץ אויך יעצט. און די צווייטע בקשה, "חלקי בארץ החיים" - וויבאלד דו האסט געגעבן מיין חלק אין לעבן, פאסט אויך אז דו זאלסט היטן מיין לעבן און מיך ראטעווען.
און דער רד"ק לייגט צו אז ארץ ישראל ווערט אנגערופן ארץ החיים, און "חלקי בארץ החיים" מיינט אז איך זאל נישט דארפן אנטלויפן פון לאנד, אזוי ווי ער האט געמוזט גיין צו אכיש מלך גת און פארלאזן דאס לאנד. רבונו של עולם, גיב מיין חלק אין ארץ החיים, דא אין ארץ הקודש, אז איך זאל נישט דארפן ארויסגיין. ווייל דוד המלך האט דאך געזאגט ווען ער איז ארויס פון לאנד: "כי גרשוני היום מהסתפח בנחלת ה' לאמר לך עבוד אלהים אחרים", און חז"ל זאגן אז יעדער וואס וואוינט אין חוץ לארץ איז ווי איינער וואס האט נישט קיין גאט. דעריבער בעט דוד אז ער זאל נישט געצוואונגען ווערן ארויסצוגיין קיין חוץ לארץ, נאר זיין חלק זאל בלייבן אין ארץ החיים, אינעם הייליגן לאנד.
הַקְשִׁיבָה אֶל־רִנָּתִי כִּי־דַלּוֹתִי מְאֹד הַצִּילֵנִי מֵרֹדְפַי כִּי אָמְצוּ מִמֶּנִּי׃ - צוהער צו מיין געבעט ווייל איך בין זייער אָרעם געווארן, ראטעווע מיך פון מיינע רודפים ווייל זיי זענען שטארקער פון מיר.
"הקשיבה אל רינתי" - הער זיך צו צו מיין געשריי, ווי עס שטייט "ויעבר הרנה במחנה", וואס דאס מיינט א געשריי. און פארוואס? "כי אמצו ממני" - איך בין נישט בכוח זיך קעגנצושטעלן, נישט קעגן דעם מלך און נישט קעגן דעם מלך'ס חיל; זיי יאגן מיר נאך און זיי זענען פיל שטארקער פון מיר.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא זענען פאראן צוויי זייטן, קעגנאיבער דעם וואס ער האט פריער געזאגט "אשפוך לפניו שיחי, צרתי לפניו אגיד". "כי דלותי מאד" איז א באשרייבונג פונעם אינעווייניגסטן מצב: ווען א מענטש ווערט גערודפ'ט און ער ליידט, האט ער אן אינעווייניגסטע ארעמקייט, ער איז שרוי אין א דיכאון - און דאס איז קעגן שפיכת השיח. און קעגן דער צרה פון אינדרויסן, דאס וואס מען יאגט אים נאך, זאגט ער "הצילני מרודפי כי אמצו ממני" - און דאס איז "צרתי לפניו אגיד".
הוֹצִיאָה מִמַּסְגֵּר נַפְשִׁי לְהוֹדוֹת אֶת־שְׁמֶךָ בִּי יַכְתִּרוּ צַדִּיקִים כִּי תִגְמֹל עָלָי׃ - נעם ארויס מיין נפש פון דער געפענגעניש צו דאנקען דיין נאמען, אין מיר וועלן זיך די צדיקים באקרוינען, ווייל דו וועסט גוטס טאן מיט מיר.
דער "מסגר" איז דער ארט וואו דוד איז פארשפארט געווארן אין דער מערה, ווי דער רד"ק ערקלערט. און איך בעט אז דו זאלסט מיר ארויסנעמען פון דארט כדי צו דאנקען דיין נאמען, ווייל נאר דו אליין האסט מיר געראטעוועט; קיינער האט מיר נישט געראטעוועט, און די ישועה איז בלויז פון דיר. "בי יכתירו צדיקים" - די צדיקים וועלן זיך פאראיידלען און בארימען מיט מיר, און וועלן מאכן פון מיר א קרוין אויף זייער קאפ. זיי וועלן זאגן: זעט, דוד המלך האט בוטח געווען אינעם אייבערשטן אליין און האט זוכה געווען צו א ישועה. און איך וועל זיין פאר זיי א כתר, אז זיי זאלן זיך לערנען פון מיר און טאן אזוי ווי מיר, צו בוטח זיין בלויז אינעם הקדוש ברוך הוא אליין.
ווארום ווער וואלט געגלייבט אז דוד, מיט א מיעוט עם, נרדף דורך שאול המלך וואס איז געווען מיט א רוב עם און מען האט אים שוין ארומגערינגלט, זאל ניצול ווערן אין איין רגע? נאר וויבאלד ער האט בוטח געווען בלויז און איינציג אינעם אייבערשטן, האט אים דער אייבערשטער געשיקט א ישועה העכער פונעם טבע: פלוצלונג איז געקומען איינער און געמאלדן אז פלשתים האבן פאפאלן דאס לאנד, און שאול איז געווען געצוואונגען אלעס איבערצולאזן. פון דעם זעט מען, אז ווען א מענטש איז בוטח אינעם אייבערשטן אליין, "בלתי לה' לבדו", איז ער זוכה צו א ישועה העכער פונעם טבע. און דאס וועט זיין א כתר פאר די צדיקים: זיי וועלן זען דעם דאזיקן לימוד און נעמען פאר זיך די דאזיקע הנהגה, צו וויסן אז ווען מען איז בוטח בלויז אינעם אייבערשטן, ראטעוועט דער הקדוש ברוך הוא אפילו פון די שווערסטע מצבים.
מען דארף וויסן אז יעדע מעלה ווערט קונה געווען דורך עבודה, עס איז נישטא קיין זאך וואס ווערט ערוארבן אן דעם. אויב מען זוכט ערד און שטויב - גייט מען ארויס אויף דער גאס, עס איז פאראן בשפע. אבער אויב מען זוכט בריליאנטן, דארף מען דערפאר שווער הארעווען; בריליאנטן ליגן נישט ארומגעווארפן אין גאס. און דוד המלך איז נישט סתם אזוי דער פערטער פוס אין דער מרכבה. עס זענען דאך געווען פיל צדיקים חוץ אים - וואו איז יוסף, וואו איז משה, וואו איז אהרן? ריזן זענען זיי געווען, און דאך זענען זיי נישט דער פערטער פוס אין דער מרכבה. און דוד איז נכלל געווארן צוזאמען מיט די דריי אבות: אברהם, יצחק, יעקב און דוד. פארוואס? ווייל ער איז דערגאנגען צו ריזיגע מדרגות און געוואלדיגע כוחות דווקא פון זיינע צרות, פון די זיכוכים וואס ער איז אדורך.
און אזוי אויך אברהם אבינו, וואס איז אדורך שווערע נסיונות, און מיט עשרה נסיונות איז ער נזדכך געווארן און זוכה געווען אז פון אים איז ארויסגעקומען זרע בית ישראל. און אזוי אויך יעקב אבינו - וויפיל נסיונות און שוועריקייטן זענען אדורך אויף אים, "עלי היו כלנה": ער האט געמוזט אנטלויפן, מען האט אים אפגענארט נאכאמאל און נאכאמאל, "הייתי ביום אכלני חרב וקרח בלילה", ער איז געווען נרדף דורך עשיו, די צרה פון דינה, די צרה פון יוסף, אזויפיל צרות. און נישט אומזיסט האט יעקב זוכה געווען אויפצושטעלן דעם בית ישראל און ער איז דער פאטער פון אונז אלע. אברהם איז אן אב המון גוים, אבער דער פאטער פון גאנץ כלל ישראל איז יעקב, וואס זיין מיטה איז שלימה, וואס זיינע קינדער האבן אים געזאגט "שמע ישראל ה' אלוקינו ה' אחד", עס איז נישטא אין אים קיין פרץ און קיין יוצאת. יעקב האט זוכה געווען צו זיין שופריה מעין אדם הראשון, די שלימות'דיגע בחינה פון די אבות, בחינת התפארת. און פארוואס? ווייל ער איז אדורך נסיונות, שוועריקייטן און שווערע מיטמאכענישן.
עס שטייט אז דער הקדוש ברוך הוא קלאפט נישט אויף שלעכטע כלים, נאר בלויז אויף שטארקע כלים. עס מאכט זיך א מעשה מיט אן אברך וואס מען האט געשיקט אין מארק אין פרדס כץ קויפן פעקאן-ניסלעך. ער האט געפרעגט דעם סוחר: ווי זענען די ניסלעך? האט ער אים געזאגט: הערליך, אלע זענען פול. ער האט גענומען צוויי, א קוועטש געטאן - און ביידע זענען געווען ליידיג. א גרויסער בזיון. א מענטש וואס וויל אויפווייזן אז א כלי איז שטארק, קלייבט אויס דעם שטארקסטן קרוג זיינעם, כדי ער זאל נישט קומען לידי בזיון; ער נעמט נישט קיין ריזיקעס, נאר נעמט די פעסטע זאך כדי צו זיין זיכער אז עס וועט זיך נישט צוברעכן. אזוי אויך ווען דער הקדוש ברוך הוא בוחן געווען - "ה' צדיק יבחן" - בוחן ער נאר דעם וואס קען ביישטיין דעם נסיון. ווידעראום אויף די שלעכטע ווערט געזאגט "הקיש הקדוש ברוך הוא עליהם ומצאם עביט של מי רגליים": ער האט געפרעגט קין "אי הבל אחיך", ער איז געקומען אריינגיין מיט אים אין א שמועס, און יענער האט געענטפערט "השומר אחי אנכי". איז דאס דען אן ענטפער וואס מען ענטפערט פארן הקדוש ברוך הוא? זעט דען נישט דער אייבערשטער גענוי וואס דו האסט געטאן? קומט אויס אז ווען דער הקדוש ברוך הוא קלאפט אויף א שלעכט כלי, טרעפט ער א כלי וואס עס האט נישט קיין זין אריינצולייגן דערין כוחות. אבער ביי גרויסע לייט - ברענגט דער הקדוש ברוך הוא אויף זיי נסיונות און מיט דעם רייניגט ער זיי אויס און הייבט זייער מעלה. און דאס איז וואס האט געברענגט דוד צו זיין גרויסער מדרגה, און נישט אומזיסט זאגט מען "דוד מלכא משיחא": בזכות דער עבודה, די פלאג און די נסיונות וואס ער איז אדורך זיין גאנץ לעבן, און שוין פון זיין יוגנט אן - "מוזר הייתי לאחי", וואס מען האט אים חושד געווען אין פסול ממזרות. מען זעט אז ער איז אדורך ביטערע צרות שוין פון זיין געבורט אן.
און צום שלוס: נאכדעם וואס ער האט באשריבן די צרות פונעם גוף, קומט דוד בעטן אויף דעם וואס איז נוגע צו די צרות פונעם נפש. דער נפש איז יעצט פארשלאסן אין דער געפענגעניש פון דער מערה, און ווען א מענטש געפינט זיך אין אזא מצב קען ער נישט דינען דעם הקדוש ברוך הוא ווי עס דארף צו זיין. אויף דעם בעט ער "הוציאה ממסגר נפשי" - כדי איך זאל קענען דאנקען דיין נאמען. און מיט דעם וועט מיין רוחניות'דיגער נפש פארדינען צוויי ענינים: איינס, אז איך אליין וועל דאנקען; און צווייטנס, אז דורך דעם וועלן אויך אנדערע דאנקען - "בי יכתירו צדיקים", אז זיי וועלן געבן פארן אייבערשטן דעם כתר פון הודאה און שבח, דורך דעם וואס דו וועסט אויספירן אויף מיר די דאזיקע ישועה.