קאפיטל קל"ח אין תהלים איז א שירה פון דאנק פון דוד המלך אויף דעם וואס דער קדוש ברוך הוא האט אים געענטפערט אין דער צייט פון זיין צרה און מקים געווען פאר אים זיין הבטחה. אין דעם חלק פונעם קאפיטל קומען מיר צו די פסוקים וואו דוד ווענדט זיך צו די מלכי הארץ - אז אפילו זיי וועלן דאנקען דעם אויבערשטן, זעענדיג ווי זיין צוזאג ווערט מקוים - און פון דארט צום גרויסן יסוד פונעם קאפיטל: דער קדוש ברוך הוא איז רם ונישא, און דווקא דעם שפל קוקט ער אן פון דער נאנט. די פסוקים דא זענען נישט פשוט, און מיר וועלן גיין אין זיי צוביסלעך, מיט דער הילף פון די מפרשים און דעם מלבי"ם.
יודוך ה' כל מלכי ארץ
יוֹדוּךָ יְהֹוָה כׇּל מַלְכֵי אָרֶץ כִּי שָׁמְעוּ אִמְרֵי פִיךָ׃ - עס וועלן דיר דאנקען, גאט, אלע מלכים פון דער ערד, ווייל זיי האבן געהערט די רייד פון דיין מויל.
דער רד"ק ערקלערט: "יודוך ה'" - אין דעם ענין וואס דו האסט מיר געענטפערט אין דער צייט פון דער צרה און מקים געווען דיין ווארט. און ער פירט דאס אויס צום ענין פון דער מלוכה: דער קדוש ברוך הוא האט צוגעזאגט פאר דוד'ן די מלוכה, און האט מקים געווען זיין ווארט, און ענדגילטיג האט דוד זוכה געווען און איז ארויף צו קעניגן. "יודוך כל מלכי ארץ" - אלע מלכים אויף דער וועלט וואס קענען מיך, אויף דעם וועלן זיי דיר דאנקען, "כי שמעו אמרי פיך". זיי האבן געהערט ווי אזוי דו האסט מיר צוגעזאגט די מלוכה, און האבן געזען ווי אזוי דו האסט די הבטחה מוציא געווען מן הכח אל הפועל. זיי האבן מיך געזען א נע ונד, שאול יאגט זיך נאך מיר מיך צו הרג'ענען, און יעדער וואס האט דאס צוגעזען האט מייאש געווען פון מיין קעניגרייך. אפילו דוד אליין האט געזאגט: "אני אמרתי בחפזי כל האדם כוזב" - אויך די הבטחות וואס שמואל האט מיר צוגעזאגט אויף דער מלוכה האבן אויסגעזען ווי אן אוממעגליכקייט. עס איז געווען גאר ווייט אין זייערע אויגן אז איך זאל קעניגן. יעצט אז דו האסט מקים געווען דיין הבטחה, אויף דעם וועלן זיי דיר דאנקען און זאגן: זעט, דער קדוש ברוך הוא האט צוגעזאגט א זאך וואס האט יעמאלט אויסגעזען אינגאנצן אוממעגליך, און זעט ווי ער האט דאס צום סוף אויסגעפירט למעשה.
רש"י ברענגט דא א דרשת חז"ל: "כי שמעו אמרי פיך" - ווען זיי האבן געהערט די אמרי פיך פון "לא תרצח" און "לא תנאף", האבן זיי מודה געווען אויף די אמרי פיך פון "אנכי" און "לא יהיה לך", ווייל עס פאסט זיך קודם אנצונעמען זיין עול מלכות און דערנאך זאל ער גוזר זיין זיינע גזירות. דער באדייט פון די ווערטער: דער קדוש ברוך הוא האט געזאגט "אנכי ה' אלהיך", "לא יהיה לך אלהים אחרים על פני". האבן די אומות העולם לכתחילה געזאגט: נו, איז ער דאך ווי אונז - יעדער מלך וויל דאך הערשאפט, יעדער מלך וויל מען זאל נישט מקבל זיין קיין אנדערן קעניג, מיט וואס איז ער אנדערש? אבער ווען זיי האבן געהערט "לא תרצח", "לא תנאף" - האבן זיי פארשטאנען אז ער האט דא א כוונה צו טון גוטס פאר דיר, דיך צו היטן. אין מדרש שטייט אז דאס איז געווען ווען זיי האבן געהערט "כבד את אביך ואת אמך". ווארום דער צאר, ווען ער נעמט סאלדאטן אין זיין מיליטער, זאגט ער פארן סאלדאט: קיין טאטע זאל ער נישט וויסן, קיין מאמע נישט קענען, און די משפחה זאל ער איבערלאזן - גארנישט איז נישטא, איך בין דא, איך בין דיין טאטע און דיין מאמע, "מאטושקא ראססיע" און וואס דו ווילסט נאר, אלעס בין איך. א מלך וויל אלעמאל אז דער מענטש זאל נישט געדענקען זיין משפחה; דאס איז א טאטאליטארער פירער. און פלוצלונג זעען זיי אז דער קדוש ברוך הוא זאגט: אדרבה, כבד את אביך ואת אמך. מיט דעם האבן זיי מודה געווען אין "אנכי" און אין "לא יהיה לך", און געזאגט: דאס וואס ער האט קודם געזאגט "אנכי" - איז כדי דו זאלסט מקבל זיין זיינע גזירות, דעם "לא תרצח" און "לא תנאף", וואס זענען גזירות לטובתך; און נישט כדי צו הערשן איבער דיר פאר זיך, ווייל "אדון עולם אשר מלך בטרם כל יציר נברא" - ער האט נישט געדארפט קיין באשעפענישן כדי איבער זיי צו הערשן, ער איז שוין געווען א מלך פריער. און אויב אזוי פאר וואס האט ער באשאפן זיין וועלט? צו באגוטן זיינע באשעפענישן.
ווי אזוי מען דאוונט אן דרוקן די שעה
פון דא לערנט מען ווי אזוי א מענטש זאל מתפלל זיין און נישט דרוקן די שעה. צוויי זאכן דארף מען וויסן. ערשטנס, אויב עס רעדט זיך פון א תפילה אויף רוחניות - צו זוכה זיין צו תורה, צו קרבת אלוקים, צו תשובה - דאס איז קיינמאל נישט קיין דחיקת השעה; וויפיל מען זאל נאר מתפלל זיין דערויף טאג און נאכט, און וואס מער מען בעט אלס בעסער. צווייטנס, ווען עס רעדט זיך פון א תפילה אויף א גשמיות'דיגן ענין, איז ראטזאם נישט צו געבן קיין עצות פארן רבונו של עולם: פון וואו די ישועה זאל קומען, אז די פרנסה זאל קומען דווקא פון יענעם פלאץ, אז מען זאל מיך אננעמען צו דער ארבעט דווקא דארט, אדער אז יענע פרוי זאל מסכים זיין צום שידוך. דער קדוש ברוך הוא ווייסט דאך וואס איז גוט פאר מיר. דעריבער זאל ער מתפלל זיין אז דער אויבערשטער זאל אים שיקן א זיווג הגון, זאל אים שיקן א מקור פרנסה, און אזוי ווייטער, אן געבן קיין עצות. און אפילו אויב עס זעט מיר אויס אז א געוויסער פלאץ איז גוט פאר מיר, קען מען מתפלל זיין: רבונו של עולם, העלף מיר מען זאל מיך אננעמען אין דעם ארבעטס-פלאץ - אויב די זאך איז לטובה. מען בעט דאך תמיד "ותנה כל משאלות לבי לטובה": און אויב דו ווייסט אז דאס איז נישט גוט פאר מיר - גיב מיר עס נישט. און אויף אזא אופן איז דער מענטש קיינמאל נישט דוחק די שעה, מען זאל אים נישט זאגן: מיר האבן דיר געגעבן ווייל דו האסט געפאדערט. אבער א מענטש וואס דרוקט שטארק אויף א געוויסער זאך, קען עס באקומען אפילו ווען עס קען אים באמת שאטן, ווי מיר האבן פארציילט אין דעם ענין בשם הרב פינקוס.
וישירו בדרכי ה'
וְיָשִׁירוּ בְּדַרְכֵי יְהֹוָה כִּי גָדוֹל כְּבוֹד יְהֹוָה׃ - און זיי וועלן זינגען אין די וועגן פון גאט, ווייל גרויס איז די עהרע פון גאט.
דער אבן עזרא ערקלערט: זיי וועלן נישט האבן קיין שירי חשק אדער שירי מלחמות, נאר געזאנגען אין די דרכים פונעם אויבערשטן. דאס הייסט, די פעלקער האבן אויך לידער - אבער וואס זענען זייערע לידער? מלחמה-געזאנגען אדער תאוה-געזאנגען. מלחמה-לידער זענען כמעט נישט באקאנט היינטיגע צייטן, אבער שירי חשק, תאוה-לידער, זענען ליידער באקאנט איבער דער גאנצער וועלט. זאגט דער פסוק אז זיי וועלן מער נישט האבן אזעלכע געזאנגען, נאר "וישירו בדרכי ה'" - אלע שירות וועלן זיין בלויז איבער דעם ענין פון זיך דערנענטערן צום קדוש ברוך הוא.
און עס שטייט אז א מענטש וואס קומט אן צו א מדריגה אין אהבת השם - שרייבט פאר אים שירים. מיר היינט פארשטייען דאס כמעט נישט, אבער אמאל איז געווען א מושג אז א בחור שרייבט לידער פאר זיין באליבטע, און דרוקט דערמיט אויס זיין ליבע; היינט, צום מערסטנס, א קורצע מעסעדזש, און אויך דאס געוויינלעך מיט גרייזן. דער סטייפלער האט מחבר געווען א שיר לכבוד השם יתברך, און אויך פון אנדערע גדולים, ווי רבי עקיבא איגר און נאך, געפינט מען שירים וואו מען זעט דעם בענקשאפט און דארשט צום השם יתברך. און באזונדערס זעט מען דאס ביי די עדות המזרח, אין אלע ערליי פיוטים וואס זיי האבן מחבר געווען לכבוד השם יתברך, וואו מען הערט ווי שטארק די נפש גיסט זיך אויס מיט אהבת השם, מיט זיין נאנטקייט און מיטן חשק צו זיין צוגעבונדן צו אים. דאס איז "וישירו בדרכי ה'" - די געזאנגען וועלן זיין אין די דרכים פונעם אויבערשטן, און די שטרעבונג וועט זיין ווי אזוי זיך צו דערנענטערן צו אים.
דער רד"ק ערקלערט: זיי וועלן זאגן שירה און תהילה צום אויבערשטן, און זינגען אויף זיינע דרכים און אויף זיינע געוואלדיגע מעשים - די שירים וועלן זיין לויב און שבח אויף זיינע וואונדערבארע מעשים, ווייל אלעס איז אין זיין האנט, משפיל צו זיין און מגביה צו זיין, און זיי וועלן תמיד זאגן "כי גדול כבוד ה'" - נאר דער כבוד פונעם אויבערשטן, ער אליין איז גאט און עס איז נישטא קיין גאט אויסער אים. און עס שטייט ביי דוד'ן: "ויצא שם דוד בכל הארצות, וה' נתן את פחדו על כל הגוים" - ווען זיי האבן מורא געהאט פאר דוד'ן, האבן זיי ממילא אויך מורא געהאט פונעם אויבערשטן, ווייל זיי האבן דערקענט אז זיין מלוכה איז אים געקומען פון א געטליכער הבטחה, און דערמיט איז דער כבוד פון השם יתברך נתגדל געווארן. און אזוי אויך ביי חירם מלך צור, וואס האט געזאגט פאר שלמה'ן: "ברוך ה' אלהי ישראל אשר עשה את השמים ואת הארץ, אשר נתן לדוד המלך בן חכם" - פון דער גרויסקייט פון דוד און זיין זון האבן זיי דערקענט די גרויסקייט פונעם אויבערשטן, אז דורך מלכות דוד לויבט מען זיין הייליגן נאמען וואס האט באשאפן הימל און ערד.
כבוד וואס איז תלוי אין זיך אליין
דער מלבי"ם ערקלערט: זיי וועלן זינגען צום אויבערשטן "כי גדול כבוד ה'" - דער אויבערשטער איז גרויס און דערהויבן, און זיין כבוד איז תלוי אין אים אליין. עס איז פאראן א מענטש וואס זיין כבוד איז תלוי אין אנדערע: אויב מ'וועט אים מכבד זיין וועט ער האבן כבוד, און אויב מ'וועט אים נישט מכבד זיין וועט ער נישט האבן קיין כבוד. הרב זילבערשטיין האט דערציילט וועגן איינעם וואס איז געווען א ראש העיר פון א גרויסע שטאט, און אויף מארגן איז געווען אן איבערקערעניש און מ'האט אים אוועקגעווארפן ווי א כלי אין חפץ בו. מ'האט אים געפרעגט ווען ער האט געכאפט די נייע לאגע אין וואס ער געפינט זיך, האט ער געזאגט: ווען עטליכע טעג שפעטער האט מען מיר צוגעגנב'עט דעם אויטא. האב איך אנגעקלונגען צום פאליציי־קאמאנדיר פון יענער שטאט, וואס ביז נעכטן פלעג איך מיט אים רעדן כמעט יעדן טאג אדער צוויי און איך האב געהאט א גרויסע נאנטקייט מיט אים, און ער פרעגט: ווער רעדט? האב איך געזאגט: דער געוועזענער ראש העיר, פלוני אלמוני. האט ער מיר געענטפערט מיט א קאלטקייט: גייט ביטע אריין אין פאליציי־סטאנציע און געבט אן א קלאגע מסודר'דיג, און איך בעט נאר איר זאלט אויסמעקן מיין נומער, ווייל דאס איז א פריוואטער טעלעפאן, און אויב מעגליך נישט צו קלינגען צו מיר אהער. און דעמאלט האב איך געכאפט די פאטש אין פנים וואס האט מיר ערקלערט פונקטליך וואו איך שטיי היינט. דאס איז א מענטש וואס זיין כבוד קומט פון דער שררה: מ'האט דיך ממנה געווען אויף א פאסטן - גיט מען דיר כבוד; ווארט ביז מ'וועט דיך אראפנעמען, און וועסטו זען ווער עס קוקט בכלל אויף דיר.
ביים הקדוש ברוך הוא איז נישט אזוי: זיין כבוד איז תלוי אין אים אליין. און ווען דער כבוד איז תלוי אין זיך אליין, האט מען נישט קיין מורא צו טאן זאכן וואס קענען אפשר אים משפיל זיין אדער אראפנעמען פון זיין חשיבות, און ער שרעקט זיך נישט צו גיין אין וועגן פון עניוות - ווייל אדרבה, וואס עס זעט דיר אויס ווי עס פארמינערט דיין כבוד, דאס איז גאר וואס דערהייבט דיין כבוד. עס ווערט דערציילט אויפ'ן רחמיסטריווקער רבי'ן, וואס מ'האט געזאגט אויף אים אז ער איז געווען א מוסטער פון עניוות; שטענדיג פלעגט ער זאגן: איך בין גארנישט, איך בין גארנישט ווערט, און פארוואס קומט מען צו מיר. אין זיין בית המדרש האט מען איינגעארדנט פאר אים א מקוה, כדי ער זאל נישט דארפן אהיימגיין אינמיטן די תפילות פון ראש השנה, ווייל זיין מקוה איז געווען אין שטוב. און ער איז בשום אופן נישט געווען גרייט דארט צו טובל'ן. האט מען אים געזאגט: רבי, מ'האט אלעס מסדר געווען, אלעס איז בסדר - און ער בלייבט ביי זיינס: איך וועל צוריקגיין אהיים און דארט טובל'ן. מען איז געווען זיכער אז ער האט געוויסע מיוחד'דיגע כוונות אין זיין מקוה אינדערהיים. ענדליך האט ער געזאגט שטילערהייט: די רעבעצין האט מיר געזאגט אז זי וועט דארפן אהיימגיין אינמיטן דאווענען כדי ארויפצולייגן דעם טאפ פאר דער סעודה, האב איך איר געזאגט - פארוואס? איך גיי דאך ממילא אהיים טובל'ן, וועל איך שוין לייגן דעם טאפ. און יעצט, אויב איך וועל טובל'ן דא, וועל איך דאך נישט אהיימגיין, און איך האב איר שוין צוגעזאגט אז איך וועל ארויפלייגן דעם טאפ. זעט וואס מיינט צניעות און עניוות פון גדולי עולם: א מענטש וואס טויזנטער ווארטן ביי זיין שוועל, און זיכער אויב ער וואלט נאר געזאגט א ווארט וואלטן פופציג חסידים געלאפן ארויפלייגן דעם טאפ - און ער האט נישט געזוכט קיין באדינונג פון קיינעם: איך וועל צוריקגיין, איך וועל עס לייגן.
און אזוי אויך פלעגט מען זען הגאון רבי בן ציון אבא שאול אינעם מחנה יהודה מארק, גייענדיג מיט א קארב, ער קויפט א קאווענע און פרעגט זיך נאך צי זי איז רויט און זיס. מ'זאגט דאך: ער איז דאך דער גדול הדור - און עס איז בכלל נישטא קיין שום פגיעה אין זיין כבוד, אדרבה, מ'וועט אים נאך מער שעצן. ווייל א מענטש וואס זיין כבוד איז עצמי איז נישט תלוי דערין אז איינער האט אים אויסגעוועלט און איינער האט אים געגעבן כבוד; "מאן מלכי - רבנן", ער איז א מלך מצד זיך אליין, און ממילא קיין שום פגיעה פון א צווייטן מענטש וועט פון אים גארנישט אראפנעמען - אפשר וועט עס אראפנעמען פונעם פוגע, אבער נישט פון אים. ולהבדיל אלף אלפי הבדלות, הקדוש ברוך הוא איז זיין כבוד תלוי אין אים אליין, און זיין כבוד ווערט נישט פארמינערט מיט דעם וואס ער קוקט אויף די שפלים און געבט זיך אפ מיט קרוצי חומר. און דאס איז די הקדמה צום קומענדיגן פסוק.
כי רם ה' ושפל יראה
כִּי רָם יְהֹוָה וְשָׁפָל יִרְאֶה וְגָבֹהַּ מִמֶּרְחָק יְיֵדָע׃ - ווארום דער אויבערשטער איז דערהויבן, און דעם נידעריקן זעט ער, און דעם הויכן דערקענט ער פון דער ווייטנס.
דער מלבי"ם ערקלערט דא א וואונדערבארן ביאור: דער וואס איז הויך, וועמען זעט ער געווענליך? דער וואס איז הויך אזוי ווי ער. דעם נידעריקן זעט ער נישט, ער איז צו נידעריג כדי ער זאל אים זען, און דער שפל איז ווייט פון אים. אבער ביים הקדוש ברוך הוא איז פונקט פארקערט: דער שפל איז נענטער צו אים מער ווי דער הויכער. "כי רם ה' ושפל יראה" - ווי הויך דער אויבערשטער איז, פונקט דעם שפל זעט ער, פונקט דער נידעריקער איז נענטער צו אים ווי דער הויכער, ביז דער הויכער איז כביכול ווייט פון אים - "וגבוה ממרחק יידע", דעם הויכן זעט ער פון דער ווייטנס, און דעם שפל פון דער נאנט. כביכול פילט דער אויבערשטער: איך בין מיט'ן צובראכענעם און שפל רוח, איך בין מיט אים צוזאמען. און עס איז נישטא דערין קיין שום פגיעה אינעם כבוד שמים, ווייל "גדול כבוד ה'" - זיין כבוד איז אן עצמי'דיגער כבוד, וואס איז נישט תלוי אין דעם וואס אנדערע גיבן אים, און אין אזא כבוד איז נישטא קיין שום חסרון אפילו ווען ער איז מיט די שפלים.
דער אבן עזרא ערקלערט: עס איז זיי קלאר געווארן אז כאטש הקדוש ברוך הוא איז דערהויבן איבער אלעם, קוקט ער אויך אויף די שפלים - אויך אויף אזא מענטש ווי מיר, דוד, וואס איך בין געווען א שפל. פון וואו האט ער מיר געברענגט? מאחר הצאן, פון הינטער די שאף. וואס בין איך געווען? חושד געווען אין ממזרות, א מענטש וואס זיין פאטער און מוטער האבן זיך נישט וויסנדיג געמאכט פון אים, וואס מ'האט אים פארטריבן אין מדבר און געזאגט אפשר וועט קומען דער לייב און דער בער און מיר וועלן פטור ווערן פון דעם שלעכטן נאמען. מ'איז געווען זיכער אז דוד'ס מוטער איז נתעברה געווארן לזנונים, ווייל ישי האט נישט געוואוסט פון איר - ער האט געמיינט אז ער איז מיט זיין דינסט, און די דינסט האט זיך אויסגעטוישט מיט זיין ווייב, און פון דעם איז געבוירן געווארן דוד; און די מעשה איז באקאנט און מפורסם, און ווער עס וויל קען עס הערן אין די שיעורים אויף חג השבועות. צו אונזער ענין: דוד איז געווען דערווייטערט, ער איז געווען בגדר שפל, און הקדוש ברוך הוא זעט דעם שפל - פון דארט האט ער אים ארויסגענומען און געברענגט צו מלוכה איבער כלל ישראל.
און וואס מיינט דאס ווארט "יידע"? דער אבן עזרא ערקלערט אז דאס איז פונעם בנין הכבד, אזוי ווי "ייטיב". מיר האבן שוין אמאל געזאגט אז די פעלים קומען אין בנין קל און אין בנין כבד: מ'קען זאגן "רוצח" אין קל, און מ'קען זאגן "מרצח" אין כבד, און אזוי פילע ווערטער. און געווענליך א ווארט וואס ווערט געזאגט אין בנין כבד דרוקט אויס א זאך וואס ווערט געטאן מיט א גרעסערן כח - עס ווערט אנגערופן כבד ווייל עס מאכט שווערער אויף די מוצאי הלשון, און עס איז אן אויסדרוק אויף א שטערקערער זאך ווי דאס וואס ווערט געזאגט אין בנין קל. און לויט דעם ערקלערט דער אבן עזרא: הקדוש ברוך הוא פון דער ווייטנס, פון א ווייטן פלאץ, ווייל הויך זענען די הימלען איבער דער ערד - "יְיַדֵּעַ", ער לערנט אונז דעת, ער איז מפעיל אנדערע און לאזט זיי וויסן.
דער רד"ק זאגט: דעמאלט וועלן אלע וויסן אז רם ה' ושפל יראה, דאס הייסט אז הקדוש ברוך הוא איז משגיח אויף די תחתונים - און נישט ווי די גוים האבן געזאגט, און ווי מיר האבן געזען אין איוב: "עבים סתר לו ולא יראה, וחוג שמים יתהלך". מיר האבן שוין אמאל ערקלערט אז די גוים, כדי אפצושטויסן פון זיך דעם רבונו של עולם, זענען נישט קיין כופרים; זיי זאגן: יא, עס איז פאראן א באשעפער, אבער ער איז אויבן, הויך און דערהויבן. "עבים סתר לו" - עס זענען פאראן וואלקנס, ער זעט שוין נישט גוט, די זאכן ווערן אים פארנעפלט; "וחוג שמים יתהלך" - ער איז אויבן אין הימל, און ער האט נישט קיין שייכות מיט די נארישקייטן וואס קומען פאר דא אונטן. און פארוואס פעלט זיי דאס אויס? כדי מ'זאל קענען טאן וואס מ'וויל, ווייל אויב דער אויבערשטער אינטערעסירט זיך מיט דעם וואס עס טוט זיך דא - איז דא אויף מיר א תביעה, און מ'באטראכט יעדע איינציגע מינוט וואס איך טו, און דאס איז זיי נישט באקוועם. דעריבער "רם על כל גוים ה'", אבער ביי כלל ישראל איז "גדול ה'" - "גדול ה' בישראל". און מיר האבן שוין ערקלערט דעם חילוק: "גדול" איז פון אונטן ביז אויבן, דאס הייסט אז הקדוש ברוך הוא איז משגיח פון די שפלים ביז די עליונים; "רם" מיינט הויך, ווי א פליגער אדער א הייס־לופט באלאן, הויך און דערהויבן און לכאורה קוקט ער נישט אויף וואס ס'טוט זיך דא. און דער רד"ק ערקלערט: ווען די אומות העולם האבן געזען ווי הקדוש ברוך הוא האט געזען מיין פיין און מיין שפלות, האבן זיי אויך מודה געווען אז "שפל יראה" - כאטש דער אויבערשטער איז רם, איז ער נישט הויך און דערווייטערט, נאר פונקט דעם שפל זעט ער.
"וגבוה ממרחק יידע" - לויט'ן רד"ק: הקדוש ברוך הוא איז הויך, און פון דער ווייטנס לאזט ער וויסן זיינע דרכים פאר די בני אדם, ער ווייזט זיי אויף אז ער ווייסט וואס ס'טוט זיך אויף דער וועלט און אז ער פירט די וועלט; דאס מיינט "יידע" - ער מאכט באקאנט פאר די באשעפענישן זיין הנהגה. און עס זענען פאראן וואס ערקלערן, און דער רד"ק ברענגט עס, אז "יידע" איז א לשון פון צוברעכן, אזוי ווי עס שטייט ביי גדעון: "ויֹּדַע בהם את אנשי סוכות" - ווען עס זענען געווען אזעלכע וואס האבן נישט געוואלט קומען העלפן, האט ער גענומען די דערנער און זיי געשלאגן דערמיט, און דער טייטש פון "ויודע" איז - ער האט צובראכן און געשלאגן די מענטשן פון סוכות. און לויט דעם: הקדוש ברוך הוא איז הויך, און דעם שפל זעט ער און טוט אים גוטס, און דעם הויכן און בעל גאוה צוברעכט ער - "וגבוה ממרחק יידע", פון דער ווייטנס צוברעכט ער זיין גאות און זיין גאווה.
דער חידושי הרי"ם ערקלערט בדרך רמז אז "שפל יראה" גייט ארויף אויפ'ן מענטש: דער מענטש וואס פירט זיך מיט עניוות און מיט שפלות איז זוכה משיג צו זיין די רוממות השם. "כי רם ה'" - און מיר זעען דאס נישט, ווייל מיר האבן גאווה; און ווער קען עס יא זען? "ושפל יראה" - דער שפל וועט זען די גרויסקייט פונעם אויבערשטן. ווער עס פירט זיך מיט שפלות איז זוכה משיג צו זיין די גדלות הבורא יתברך לויט וויפיל מיר האבן די כוחות און מעגליכקייט משיג צו זיין לויט ווי ער אנטפלעקט זיך צו אונז; און אויב מיר זענען נישט משיג - איז דאס ווייל מיר זענען נאך נישט גענוג שפל. און נישט נאר דאס, נאר "ושפל יראה" - דער שפל וועט זוכה זיין צו דער הויכער מדרגה פון ראיה. "זען" מיינט א פיל העכערע השגה ווי סתם א שוואכע השגה, און ווער עס איז א שפל וועט זוכה זיין משיג צו זיין א בחינה פון ראיה אין גדלות השם.
דער ספורנו ערקלערט: "וגבוה ממרחק יידע" - "ממרחק" מיינט פון זיין הייליגן וואוינארט פון הימל, און דער הקדוש ברוך הוא וועט לאזן וויסן פאר יעדן ווער ס'איז דער הויכער, דאס הייסט ער וועט אים דערנידערן. ער וועט לאזן וויסן פאר אלעמען: זעט איר דעם הויכן פלוני, וואס האט זיך געהאלטן הויך? דערפאר האב איך אים דערנידערט און אראפגעלאזט פון זיין מעלה. און דורך דעם וואס דער אויבערשטער דערנידערט דעם הויכן, וועלן אלע וויסן אז זיין חטא איז געווען גאות.
אם אלך בקרב צרה
אִם אֵלֵךְ בְּקֶרֶב צָרָה תְּחַיֵּנִי עַל אַף אֹיְבַי תִּשְׁלַח יָדֶךָ וְתוֹשִׁיעֵנִי יְמִינֶךָ׃ - אויב איך וועל גיין אינמיטן פון נויט וועסטו מיך באלעבן, קעגן דעם כעס פון מיינע פיינט וועסטו אויסשטרעקן דיין האנט, און דיין רעכטע האנט וועט מיך ראטעווען.
דער אבן עזרא ערקלערט: איך ווייס אז דו ביסט דערהויבן און זעסט דעם נידעריגן, און אויב אזוי ווייס איך אז אויב איך וועל גיין אינמיטן צרה - וועסטו מיך אויפלעבן, און ווי אזוי? "תשלח ידך ותושיעני ימינך", דו וועסט אויסשטרעקן דיין האנט מיך צו ראטעווען און מיך ארויסנעמען פון דער צרה. און וואס מיינט "על אף אויבי תשלח ידך"? ער ברענגט א פירוש בשם רבי משה, אז דער פסוק איז כביכול פארקערט: "אף על אויבי תשלח ידך" - אויך אויף מיינע שונאים וועסטו אויסשטרעקן דיין האנט מיך צו ראטעווען פון זיי, וועסט שלאגן מיינע פיינט און דיין רעכטע האנט וועט מיך ראטעווען. אבער דער אבן עזרא וויל דאס נישט אזוי אויסטייטשן, נאר ער ציט פאר צו ערקלערן כפשוטו: "על אף אויבי" - 'אף' אין באדייט פון כעס, דאס הייסט קעגן דעם ווילן פון מיינע פיינט, על אפם ועל חמתם, וועסטו אויסשטרעקן דיין האנט און מיך ישועה ברענגען. און אזוי גייט אויך די מצודת דוד: כאטש ס'האט אין זיי געברענט זייער צארן און כעס מיך איינצושלינגען, וועסטו אויסשטרעקן דיין האנט אויף זיי און מיך ראטעווען.
דער רד"ק ערקלערט אז דוד באשרייבט: ווען איך בין געגאנגען "בקרב צרה" - ממש אין די אינעווייניגסטע גלידער פון דער צרה, טיף טיף אינעווייניג אין איר, ווען איך בין שוין געווען נאנט צום טויט - אויך דארט האסטו מיך באלעבט, אויך דארט האסטו מיך געראטעוועט. און דער מלבי"ם ערקלערט: דיין השגחה געפינט זיך ביי מיר און איז אזוי נאנט, אז אפילו ווען איך גיי אינמיטן צרה - תחייני, לעבסטו מיך אויף. און גיט אכטונג אויפן דקדוק: דער מלבי"ם ערקלערט תמיד אז ווען עס שטייט "ימין" לעבן "יד", מיינט "יד" די לינקע האנט - ווייל אויב "ידך" וואלט געווען די רעכטע, וואס פעלט אויס איבערצוזאגן "ותושיעני ימינך"? נאר "תשלח ידך" די לינקע האנט "ותושיעני ימינך" מיט דער רעכטער. דאס הייסט, טראץ דעם כעס פון מיינע פיינט, שיקסטו קעגן זיי די לינקע האנט, וואס דאס איז א בחינה פון דין - דאס איז "על אף אויבי" - און קעגן מיר, מיך צו ראטעווען, שיקסטו די רעכטע האנט, וואס דאס איז א בחינה פון חסדים. זעט מען דאך אז ביים הקדוש ברוך הוא איז פאראן די מעגלעכקייט פון א פעולה פון חסד און דין צוזאמען: דין קעגן די רשעים און חסד פאר די צדיקים.
ה' יגמור בעדי
יְהֹוָה יִגְמֹר בַּעֲדִי יְהֹוָה חַסְדְּךָ לְעוֹלָם מַעֲשֵׂי יָדֶיךָ אַל תֶּרֶף׃ - דער אויבערשטער וועט פארענדיקן פאר מיר, ה', דיין חסד איז אויף אייביק, די מעשים פון דיינע הענט זאלסטו נישט אפלאזן.
רש"י ערקלערט: "ה' יגמור בעדי" - ער וועט מסכים זיין צו מיינע בקשות, דאס הייסט ער וועט ערפילן מיינע בקשות. "מעשי ידיך" - דאס איז דער בית הבחירה, אז ער זאל אויפבויען דעם בית המקדש, ווי עס שטייט "מקדש ה' כוננו ידיך"; "אל תרף" - לאז נישט נאך פון בויען דעם בית המקדש.
דער אבן עזרא ערקלערט: "ה' יגמור בעדי" - ער וועט פארענדיקן מיין פארלאנג פאר מיר, אדער ער וועט משלים זיין מיינע מעשים פאר מיר, און די זאך איז פעלערדיג; דאס הייסט טיילמאל פעלט א ווארט אינעם פסוק, און דא פעלט דאס ווארט "חפצי" אדער "מעשיי", און פונקט ווי "תשכח ימיני" וואס זיין טייטש איז תשכח יד ימיני. און נאך מער: דעם אויבערשטנס חסד איז אויף אייביק, און איך בין דאך א מעשה ידיך, רבונו של עולם - דעריבער אל תרפני, לאז מיך נישט אפ פון דיין האנט, נאר גיי ווייטער אן און האלט מיך פעסט, כדי איך זאל קענען ווייטער ממשיך זיין און פועל'ן דורך דעם כוח פון דיין הילף און שטיצע.
דער רד"ק ערקלערט: אזוי ווי דער אויבערשטער האט אנגעהויבן מטיב צו זיין מיט מיר, אזוי אויך "ה' יגמור בעדי" - וועט ער פארענדיקן מטיב צו זיין מיט מיר; וויבאלד ער האט אנגעהויבן, דערפאר וועט ער פארענדיקן. און אין אסאך ערטער ערקלערט דער רד"ק אז אזא לשון איז אן ענין פון א געבעט און רוף: ה'! אנא פארענדיג פאר מיר. ה', זאל דיין חסד זיין מיט מיר אויף אייביק. און איך, וואס איך בין מכיר די טובה פונעם אויבערשטן און אנערקען אז איך בין דיין מעשה ידיך - דו האסט מיך באשאפן, דו האסט מיך אויפגעצויגן, דערהויבן, ארויסגענומען פון הינטער די צאן און מיך געקרוינט פאר א מלך - דערפאר לאז נישט נאך דעם חסד; דו האסט שוין אנגעהויבן, פיר דאך אויס דעם חסד מיט מיר און לאז נישט אפ דיין חסד פון מיר.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דוד רעכנט דא אויס דריי טעמים פאר זיין בטחון אין דער ישועת השם. דער ערשטער: וויבאלד דער אויבערשטער האט שוין אנגעהויבן מיך צו ראטעווען, און "לא אדם הוא להנחם". א מענטש קען זאגן: איך האב געטראכט אים צו העלפן, און ס'איז אמת אז איך האב שוין אפילו אנגעהויבן, אבער איך האב חרטה באקומען און איך וועל נישט ממשיך זיין; ביים הקדוש ברוך הוא איז דאס נישט שייך, און וויבאלד ער האט שוין אנגעהויבן - מצד זיין כבוד שטעלט ער זיך נישט אפ, כדי ס'זאל נישט זיין קיין חילול השם. דער צווייטער טעם: מצד דעם חסד - "ה' חסדך לעולם", ווייל דעם אויבערשטנס חסד איז א פאלקאמער חסד וואס איז נישט אנגעהאנגען אין די מקבלים, און דאס איז די שלימות פונעם חסד, און ממילא פאסט ער זאל משפיע זיין אפילו ווען די מקבלים זענען נישט אזוי פאלקאם אין יענער מדרגה. דער דריטער טעם: מצד "מעשי ידיך אל תרף", וואס דאס איז מצד מידת האמת - דו האסט מיך באשאפן, און כביכול דו ביסט מחויב מיך מקיים צו זיין; דער הקדוש ברוך הוא האט באשאפן באשעפענישן, און ער דארף זיי אויסהאלטן, און דאס איז דער ענין פון מידת האמת. און אזוי ווי א פאטער לאזט נישט נאך פון זיין זון: האסט געברענגט א קינד אויף דער וועלט, שפירסטו אן התחייבות צו זארגן פאר אים. און אזוי זאגט דוד: לאז מיך נישט אפ, נאר גיי אן און העלף און שטיץ דיין זון מצד דער אמת, מצד דעם וואס דו ביסט אים מחויב. און אזוי ווי ס'שטייט "כי לשמך תן כבוד על חסדך על אמיתך" - באמערקט ווי אלע דריי ענינים שטייען אין דעם זעלבן פסוק: "תן כבוד" מצד כבוד השם ס'זאל נישט זיין קיין חילול השם, "על חסדך" מצד וואס דער אויבערשטער איז רב חסד, און "על אמיתך" מצד מידת האמת אז א פאטער איז מחויב פאר זיין קינד.
איך וועל אנהויבן - און דער אויבערשטער וועט פארענדיקן
אין ספר יוסף תהלות ערקלערט דער חיד"א לויט די דברי חז"ל אז הכל בידי שמים חוץ מיראת שמים: אזוי ווי דער מענטש וועקט זיך אויף, העלפט אים דער קדוש ברוך הוא און ראטעוועט אים. יראת שמים איז דאך אין אונזערע הענט, און דערפאר דארף איך זיך אויפוועקן, און דאן וועט דער קדוש ברוך הוא מיר בייהילפיג זיין. און דאס איז "ה' יגמור בעדי" - איך דארף אנהייבן, און דער אויבערשטער וועט פארענדיגן פאר מיר; אבער איך מוז אנהייבן מיט א מצוה, אנהייבן מיט תשובה, און דעמאלט וועט דער אויבערשטער ענדיגן פאר מיר. און דורך דעם "ה' חסדך לעולם" - דאס איז די מדת הרחמים פונעם אויבערשטן. מיר דארפן בלויז מאכן דעם "סטארטער", ווייל נאכדעם שלעפט שוין מצוה גוררת מצוה גוררת מצוה. קומט אויס אז דער אנהויב איז מיינס, "ה' יגמור בעדי", און פון דארט "חסדך לעולם" - פון דא פארט עס שוין און פליסט, ווייל איך האב אנגעהויבן, און דער קדוש ברוך הוא פארזעצט און איז משפיע אז א מצוה זאל גורר זיין נאך א מצוה.
און בעיקר, זאגט דער חיד"א: ביי דוד המלך איז באקאנט אז "אדם" איז ראשי תיבות אדם, דוד, משיח, און מיר האבן שוין געשריבן וועגן דעם אין משנת הגלגולים אז דוד המלך איז דער גלגול פון אדם הראשון, און עס זענען דא פילע פאראלעלן צווישן זיי. און וויבאלד דוד ווייסט אז ער איז דער גלגול פון אדם הראשון, גיט אכטונג אויף זיין לשון: "מעשי ידיך אל תרף" - איך בין דיין האנט-ארבעט, "ידיך עשוני ויכוננוני", ווייל איך בין דאך אדם הראשון, וועמען דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן מיט זיינע הענט. אויב אזוי זאגט דוד: איך בין דאך דאס ווערק פון דיינע הענט, אל תרף - שטארק מיך און מוטיג מיך אז איך זאל מצליח זיין אין מיין וועג דיר צו דינען און תשובה צו טון מיט א תשובה שלמה פאר דיר.
צום סך-הכל: אין דעם טייל פונעם קאפיטל הייבט זיך דוד פון זיין פריוואטער מלכות צו דער הודאה פון אלע מלכי ארץ: ווען זיי האבן געזען אז דער קדוש ברוך הוא האט מקיים געווען זיין צוזאג צו קרוינען דער וואס האט אויסגעזען אפגעריסן פון יעדער שאנס, האבן זיי אנערקענט אין אים אז ער איז דער אדון הכל, און זייערע געזאנגען ווערן פארוואנדלט פון "שירות חשק ומלחמות" צו "וישירו בדרכי ה'". דער גרויסער יסוד איז אז "גדול כבוד ה'" - אן אייגענער כבוד וואס איז נישט אנגעהאנגען אין אנדערע, און דערפאר "רם ה' ושפל יראה": דוקא דער שפל איז נאנט צו אים, און דער הויכער - פון דער ווייטנס, אדער ער וועט אים מודיע זיין זיינע וועגן אדער ער וועט ברעכן זיין גאווה. און פון דא נעמט זיך דער בטחון פון דוד: אפילו "בקרב צרה" תחייני, די לינקע האנט פאר דין אויף די שונאים און די רעכטע פאר חסד צו מיין רעטונג; און צום סוף דריי סיבות פאר זיין בטחון - מצד דעם כבוד, מצד דעם חסד און מצד דער אמת - און צוזאמען מיט די דברי החיד"א אז מיר דארפן בלויז עפענען מיט אן התעוררות, בשעת "ה' יגמור בעדי", און ממילא "חסדך לעולם", און א מצוה וועט גורר זיין נאך א מצוה. כן יזכנו השם, און מיט דעם האבן מיר געענדיגט קאפיטל קל"ח אין תהלים.