מזמור כ"א איז א מזמור פון הודיה און שמחה אויף די הצלחות פונעם מלך, און ער דרייט זיך אינגאנצן ארום איין נקודה: דער חילוק צווישן א ישועה וואס קומט פון בשר ודם ביז א ישועה וואס קומט פונעם קדוש ברוך הוא. מיר הייבן אן מיט דער פראגע ווער עס איז דער "מלך" אינעם מזמור, מיר וועלן זען ווי די נוצרים האבן אויסגענוצט דעם מזמור און ווי דער רד"ק האט זיי אפגעווארפן, און דערנאך וועלן מיר לערנען ווי אונדזער שטייגער די פסוקים לויטן מלבי"ם.
לַמְנַצֵּחַ מִזְמוֹר לְדָוִד׃ - פאַרן מנצח, אַ מזמור פֿון דוד.
אויך אין דעם מזמור זענען פאראן פארשידענע דעות וועגן וועמען עס רעדט זיך. דער רד"ק ברענגט איין פירוש אז דער מזמור איז געזאגט געווארן אויף דוד'ן, דאס הייסט אז דער משורר זינגט אויף דוד המלך, און נישט דוד אליין האט דאס געזאגט. דער תרגום און אויך מדרש שוחר טוב און נאך זאגן אז דער מזמור איז געזאגט געווארן דורך דוד אויף מלך המשיח, און לויט דעם איז די כוונה פון "למנצח מזמור לדוד" אז דוד אליין האט געזונגען, און ער האט געזונגען מיט רוח הקודש אויף מלך המשיח וואס איז זיין זון; און די שונאים וואס ווערן דערמאנט אינעם מזמור זענען גוג ומגוג וואס וועלן באלאגערן ירושלים.
נאך א מעגליכקייט ברענגט דער רד"ק: "לדוד" מיינט אויפן משיח דוד, אז דוד אליין איז דער משיח. און וואונדער זיך נישט, ווייל עס שטייט דאך אין יחזקאל ל"ז ביים באשרייבן דעם בנין הבית השלישי: "ודוד עבדי נשיא להם לעולם" (ווער עס וויל קען דאס הערן באריכות אין די שיעורים אויף ספר יחזקאל). לויט דעם איז דוד דער משיח לעתיד לבוא, און אויף אים זינגט מען דא.
דער רד"ק זאגט דא אן אינטערעסאנטע זאך: די נוצרים טייטשן אפ דעם מזמור אויף אותו האיש, ימח שמו וזכרו, און דער רד"ק איז מאריך אפצואווארפן זייער שיטה. מען האט שוין דערמאנט ביי עטליכע געלעגנהייטן אז דער מלבי"ם האט זיך זייער געהיט נישט צו רעדן קלאר קעגן די נוצרים אין זיין פירוש, וויבאלד ער האט געלעבט צווישן קריסטן און מען האט אים שווער גערודפ'ט. ליידער זענען די רודפים געווען מענטשן פון אונדזערע אייגענע, פון די משכילים, וואס האבן געמסר'ט אויף אים מיט שווערע מסירות. זיי האבן געוואוסט זיין כח, און דער עיקר קאמף איז געווען איבער ענינים פון די מקראות: זיי האבן געטענה'ט אז דער תנ"ך איז צונויפגעשטעלט פון עטליכע שרייבער און עטליכע תקופות, און ער האט זיי געוויזן אז זיי קענען נישט לייענען און פארשטייען נישט וואס עס שטייט - און אלע מבקרי המקרא זענען נאר אריינגעשפרונגען צו א "ביקור" אינעם מקרא, און דערפאר פארשטייען זיי נישט באמת וואס זיי לייענען. די זאך איז געווען ווי שטעכעדיגע דערנער אין זייערע אויגן, און ער האט געהאט מיט זיי שווערע מלחמות, ווי מען האט דערמאנט אין דער הקדמה צום ביאור המלבי"ם. וזה דרכם כסל למו ביז צו אונדזער דור, אז די משכילים וואס זענען צווישן אונדז גייען תמיד מיטן וועג פון מסירות.
דערפאר פלעגן די מענטשן פון מלבי"ם'ס דור זוכן און גריבלען אין זיינע ספרים נאך א ווארט אדער א רמז, און זענען געגאנגען אכלי קורצא בי מלכא - זיי פלעגן גיין צו די נוצרים און זיי ווייזן: זעט וואס ער האט געשריבן אויף אייך. צוליב דעם האט מען ביי עטליכע געלעגנהייטן געברענגט ראיות ווי שטארק דער מלבי"ם האט זיך געהיט, און ווען ער רעדט איבער נצרות רעדט ער בלויז ברמז; איבער איסלאם רעדט ער פריי, און איבער נצרות ברמז. דער רד"ק, ברוך השם, האט נישט געהאט די דאזיגע פראבלעמען, דערפאר רעדט ער אפן און קלאר.
זאגט דער רד"ק: די נוצרים טייטשן אויס דעם מזמור אויף אותו האיש, און דו זאלסט זיי ענטפערן ביי יעדן איינציגן פסוק. "ה' בְּעָזְּךָ יִשְׂמַח מֶלֶךְ" - אן דעם עוז פונעם פאטער איז נישטא קיין כח פארן זון. אויב דער מלך פרייט זיך מיט דער שטארקייט פונעם קדוש ברוך הוא, איז ער דאך פון זיך אליין שוואך, און אויב ער איז שוואך - איז ער דאך נישט קיין גאט. איר טענה'ט דאך אז ער איז אן אל, און דא זעט מען אז ער דארף צוקומען צום עוז פונעם אויבערשטן.
"תַּאֲוַת לִבּוֹ נָתַתָּה לּוֹ", "כִּי תְקַדְּמֶנּוּ בִּרְכוֹת טוֹב" - זיינע אלע ענינים זענען אנגעהאנגען אין אנדערע. מען זעט אז ער ווערט געשטיצט און ער איז א נצרך און ווענדט זיך צו אנדערע מען זאל אים געבן זיין הארצנס גלוסט און דער קדוש ברוך הוא זאל אים העלפן; און אויב ער איז א גאט, לויט זייער שיטה אינעם שילוש הטמא, פארוואס דארף ער צוקומען צו אנדערע?
"חַיִּים שָׁאַל מִמְּךָ נָתַתָּה לּוֹ" - אויב די כוונה איז אויפן גשמיות'דיגן לעבן פונעם קערפער, האט דאך יענער מענטש נישט מאריך ימים געווען, און עס קומט אויס אז ער האט געבעטן און נישט באקומען. און אויב דו וועסט זאגן אז די כוונה איז אויף רוחניות'דיג לעבן, וואס האט ער אים דען געגעבן? לויט אייערע רייד האט ער דאס דאך געהאט שוין פון אנפאנג, ווייל איר טענה'ט דאך אז ער איז א זון פונעם רוח הקודש און אז ער איז אלוקות. אויב אזוי, אויפן גוף איז דאס נישט נתקיים געווארן, און אויף דער רוחניות טענה'סטו דאך שוין מעיקרא אז ער פארמאגט דאס - אויב אזוי וואס מיינט "חיים שאל ממך"?
"גָּדוֹל כְּבוֹדוֹ בִּישׁוּעָתֶךָ" - איז דאך משמע אז אן דיין ישועה וואלט זיין כבוד נישט געווען גרויס, און אויב אזוי איז ער דאך נישט קיין אלוקות, ווייל ער דארף דאך צוקומען צו א ישועה. און אויב וועסטו זאגן אז מען רעדט פונעם גוף פון פלייש און בלוט, איז ער דאך אין זיין צייט געווען בלויז פארשעמט, פאראכט און גערודפ'ט, נישט קיין גדולה און נישט קיין כבוד.
"כִּי הַמֶּלֶךְ בֹּטֵחַ בַּה' וּבְחֶסֶד עֶלְיוֹן בַּל יִמּוֹט" - אויב רעדט מען פון אלוקות, דארף ער דאך נישט האבן קיין בטחון אין א צווייטן און ער דארף נישט קיין חסד עליון כדי נישט צו פאלן. און אויב וועסטו זאגן אז מען רעדט פונעם פלייש, פון זיין גוף אויף דער וועלט - איז ער דאך יא געפאלן און איינגעבראכן, ווייל צום סוף האט מען אים דאך געהאנגען. און אזוי זענען אלע ווערטער פונעם מזמור, זאגט דער רד"ק. קומט אויס, אז ווי איר שטייגער האט די נצרות אלעמאל אויפגעצויגן בורים און עמי הארצים; יעדעס מאל וואס זיי פרובירן צו ברענגען א ראיה פונעם פסוק שטעלט זיך ארויס אז קיין מינימאלע הבנה אין הבנת המקרא פארמאגן זיי נישט, און מיר זעען דאס אין אן א שיעור ערטער, און דא איז נאך איין ביישפיל.
זאגט דער מלבי"ם: אין דעם מזמור שילדערט דוד המלך זיינע הצלחות - פון דער צייט וואס ער איז געזאלבט געווארן אלס מלך, די הבטחה אז די מלוכה וועט זיין א ירושה פאר זיינע קינדער, און זיינע נצחונות איבער זיינע פיינט. און צווישן אנדערע ווערט דארט דערמאנט וויאזוי ער האט אפגעמאסטן מואב צוויי שטריקן צו טויטן: ער האט זיי געלייגט אויף דער ערד און אפגעמאסטן מיטן מעסט-שטריק איינמאל און נאכאמאל, און יענע האט ער געטויט, און ווער עס איז געבליבן אינעם דריטן חלק - האט ער געלאזט לעבן. צוויי חלקים צו טויטן און א חלק צו לאזן לעבן.
און מען האט מסביר געווען ווען מיר האבן געלערנט די זאכן, אז דער טעם דערצו איז ווייל מואב האבן געהרג'עט ישי, דעם טאטן פון דוד, וואס איז געווען א צדיק יסוד עולם. דוד, ווען ער איז אנטלאפן, האט איבערגעגעבן זיין פאטער און זיין מוטער ביי זיי צו היטן, ווייל ער האט מורא געהאט פון שאול און האט מורא געהאט מען זאל זיי נישט שעדיגן, און די וואס האבן זיי געהרג'עט זענען געווען מואב. דערפאר האט זיך דוד גענומען נקמה פון זיי און אפגעמאסטן צוויי שטריקן צו טויטן און איין שטריק צו לאזן לעבן - צוויי דריטל האט ער געהרג'עט און איין דריטל איבערגעלאזט.
די ערשטע צוויי פסוקים זענען בעצם א הקדמה צום מזמור, און דאס ווארט "סלה" ביים סוף פון זיי באווייזט דאס, ווייל דער מלבי"ם גייט דאך לויט זיין שיטה: "סלה" ווייזט אויפן ענדיגן דעם ענין.
יְהֹוָה בְּעָזְּךָ יִשְׂמַח מֶלֶךְ וּבִישׁוּעָתְךָ מַה יָּגֶל מְאֹד׃ - ה', מיט דיין שטארקייט וועט דער מלך פרייליך זיין, און מיט דיין ישועה וויפיל וועט ער זיך זייער פרייען.
זאגט דער מלבי"ם: קיין שום מלך פרייט זיך נישט מיט דער מאכט פון א צווייטן מלך. א מענטש וואס דארף צוקומען צו הילף פון א בשר ודם, איז דאך אין דעם נישט פאראן קיין גרויסע שמחה, ווייל דאס צייגט אז ער איז שוואך און א נצרך. א לאנד ווי קואווייט וואס דארף צוקומען צו דער שוץ פון די פאראייניגטע שטאטן - איז דאס נישט קיין כבוד פאר איר, עס צייגט אז זי קען זיך נישט אליין קעגן שטעלן מיט די אייגענע כוחות, און מען מאכט נישט דערפון קיין טומל און קיין שמחה. אבער ווען דער קדוש ברוך הוא ראטעוועט די מלוכה - מיט דעם קען מען זינגען, זיך פרייען און מפרסם זיין: איך האב זוכה געווען צו דער ישועת ה'. דערפאר, "ה' בעזך ישמח מלך", ווען דו גיבסט די קראפט, און "ובישועתך מה יגל מאוד", ווען דו ביסט דער מושיע - זענען די שמחה און דאס פרייען זיך גאר גרויס.
און וואס איז די כפילות אינעם פסוק, און וואס איז דער חילוק צווישן עוז און ישועה און צווישן שמחה און גילה? זאגט דער מלבי"ם, און מיר האבן דאס שוין געזען ביי עטליכע געלעגנהייטן: שמחה איז תמידית'דיג, און גיל איז אויף א זאך וואס האט זיך באנייט. א מענטש וואס האט געווינען אין גורל - וועט יגיל זיין, ער פרייט זיך; און א מענטש וואס גייט בשלמות - אויף אים זאגט מען אז ער איז תמיד בשמחה. גילה איז ווען עס מאכט זיך פלוצלונג א נייע זאך וואס דער מענטש שפרינגט דערפאר, און מעגליך אויך מלשון גילוי, אז א מענטש אנטפלעקט א זאך אין אן איבערראשונג און פרייט זיך דערמיט.
לויט דעם: דער עוז איז די תמידית'דיגע שטארקייט, און דערפאר "בעזך ישמח מלך" - א שטענדיגע שמחה. די ישועה איז א זאך וואס באנייט זיך, אז עס איז געווען א צרה און פלוצלונג איז געקומען די ישועה, א זאך וואס גייט ארויס פונעם געווענליכן סדר, און דערפאר "ובישועתך מה יגל מאוד" - א גרויסע גילה.
תַּאֲוַת לִבּוֹ נָתַתָּה לּוֹ וַאֲרֶשֶׁת שְׂפָתָיו בַּל מָנַעְתָּ סֶּלָה׃ - די תאוה פון זיין הארץ האסטו אים געגעבן, און דעם רעדן פון זיינע ליפן האסטו קיינמאל נישט צוריקגעהאלטן.
זאגט דער מלבי"ם: א ישועה וואס קומט דורך א בשר ודם איז נישט לויט דער תאות לבו פונעם מענטש, ווייל ווען מען קומט בעטן פון א בשר ודם פרובירט מען איינצוצוימען די בקשה. א מדינה וואס דארף די שטיצע פון אן אנדער לאנד בעט נישט אלעס וואס זי וויל - אנדערש וועט מען זי אראפווארפן פון אלע טרעפ. מען בעט דעם מינימום וואס פעלט אויס: היט אונז נאר אפ פון ראקעטן; און מען לייגט נישט צו אז מען זאל אויך לייזן די פראבלעמען פון אימיגראציע. אבער דא, ווען די ישועה איז מאת השם, "תאות לבו נתת לו" - אפילו דאס וואס ליגט נאר אין הארץ און מען שעמט זיך צו בעטן, דאס אויך האסטו אים געגעבן.
און לכאורה איז שווער: דער פסוק וואלט געדארפט גיין און מוסיף זיין, און דא גייט ער און פארמינערט. צוערשט ווערט געזאגט אז ער האט אים געגעבן דאס וואס איז אין הארץ, און דערנאך אז ער האט אים געגעבן אויך דאס וואס ער האט געבעטן מיטן מויל? מען וואלט דאך געדארפט זאגן פארקערט: ער האט אים געגעבן דאס וואס ער האט געבעטן, און אפילו דאס וואס ער האט נישט געבעטן.
דערקלערט דער מלבי"ם: דער דיוק ליגט אינעם לשון "בל מנעת". ווען עס רעדט זיך פון א זאך וואס ער האט ארויסגעברענגט מיט די ליפן, פעלט נישט אויס קיין באזונדערע נתינה פון השי"ת, ווייל דאס ווערט שוין ממילא געטאן; עס איז גענוג אז דו האלטסט נישט צוריק, אז דו נעמסט אוועק די מניעות, און די נאטור הערט ווי צו צו זיין קול. אבער די תאוות הלב, א זאך וואס איז געבליבן טיף אינעם הארץ, פאדערט אן עכטע נתינה - און דערפאר שטייט "נתת לו". קומט אויס אז דער פסוק איז מדויק: אויף וואס ס'איז אינעם הארץ - א נתינה, און אויף וואס ס'איז מיטן מויל - בלויז אן אי-מניעה.
אלע מפרשים זאגן אז דאס ווארט "ארשת" איז א מילה יחידאית, יעדער לויט זיין לשון. דער מלבי"ם שרייבט "ארשת בודד", דאס הייסט עס איז נישטא נאך אזא ווארט אינעם תנ"ך. דער רד"ק שרייבט ווי דעם לשון וואס רש"י נוצט געווענליך: ואין לו חבר במקרא. און רש"י שרייבט: "ארשת אין לו דמיון" - עס איז נישטא קיין ווארט וואס איז ענליך דערצו.
און מען האט שוין מסביר געווען נישט איינמאל אז דער דרך פון די קדמונים ביים מפרש זיין די מקראות איז אויפן וועג פון אנאלאגיע. ווען מען קען נישט א ווארט, זוכט מען אן אנדערן פסוק וואו דער זעלבער שורש געפינט זיך. למשל "עף": מען טרעפט "כנשר יעוף בשמים", און מען פארשטייט אז דער ענין איז פארבונדן מיט פליען. פון דער אנדערער זייט קענען אמאל ארויסקומען מחלוקות, ווייל ס'איז דאך אויך פארהאן "נותן ליעף כוח" און "ויעף דוד" - צי איז ער דען געפלויגן אין דער לופט? נאר ער איז מיד געווארן; און ווער דארף כח? דער וואס איז אפגעמאטערט. אויב אזוי, אפשר איז דאס ווארט "עף" דא אויך מלשון מידקייט. דאס איז דער וועג צו מפרש זיין: מען קוקט נאך אנדערע מקראות וואו דער זעלבער שורש געפינט זיך, און אויפן פלאץ וואו דער ענין איז מער קלאר לערנט מען פון דארט דעם אפטייטש פונעם ווארט. און דעריבער גיט אכט אז די ראשונים ברענגען שטענדיג צו צום פירוש המילה א פסוק: "כעניין שנאמר".
אבער ביי א ווארט וואס האט נישט קיין דמיון אינעם מקרא בלייבט מען שטעקן, און מען האט נישט קיין ברירה נאר עס צו פארשטיין מניה וביה, פונעם אינהאלט פונעם פסוק אליין. און דא, פונעם לשון "ארשת שפתיו", זאגן אלע אז די באדייט דערפון איז דיבור - אזוי ווי דער לשון פונעם תרגום "מרחשן שפוותיה", אז זיינע ליפן שאקלען זיך און רעדן.
און פון דא נעמט זיך אויך איינע פון די סיבות פארן נאמען פונעם חודש מרחשון. דער באקאנטער טעם: עס זענען נישטא אין אים קיין ימים טובים, און דערפאר איז ער "מר", ווי כמר מדלי, און אויך א חודש פון רעגנס, א חודש פון א טראפ. אבער ביי די תימנ'ער זאגט מען "מרחשון", און אין דער ספרד'ישער הברה מרחשוון, מלשון "מרחשן שפוותיה" - די ליפן מורמלען און רעדן. ווארום נאכן חודש תשרי, נאך די תפילות פון ראש השנה און יום הכיפורים, נאכן הלל אין חג הסוכות און דעם שיר ושבח אין שמחת תורה - טוען די ליפן נאך אלץ מרחש זיין. און אזוי שטייט שוין אין די ראשונים. אזוי אויך דא, "ארשת שפתיו" מיינט אז זיינע ליפן זענען מרחש און רעדן, און דאס פארשטייט מען פונעם ענין, וויבאלד עס שטייט דאך "שפתיו".
און מיט דעם אלעם, זענען פארהאן אזעלכע וואס האבן יא געפונען דערפאר א דמיון אינעם מקרא. רש"י ברענגט בשם מנחם, און אזוי גייט אויך דער אבן עזרא, וואס האט געברענגט דערצו א חבר: "כְּרִשְׁיוֹן כּוֹרֶשׁ מֶלֶךְ פָּרָס". אינעם פשוט'ן פארשטאנד פארשטייען מיר "רשיון" מלשון רשות, און מען שליסט נישט אויס דעם פירוש, אבער דא קען די באקאנטשאפט מיט עברית מודרנית זיין א שטרויכלונג. עס זענען פארהאן וואס זאגן אז "כרשיון כורש מלך פרס" מיינט אזוי ווי דער דיבור פונעם מלך פרס, אזוי ווי "ארשת שפתיו" וואס איז דער דיבור פון זיינע ליפן. און לויט דעם איז יא דא דערפאר א חבר אין מקרא.