קאפיטל קל"ז איז דער קאפיטל פון גלות: די לויים וואס זענען פארטריבן געווארן קיין בבל, געפאנגענע זיצן ביי די טייכן פון בבל און וויינען ווען זיי דערמאנען זיך אין ציון, זיי הענגען זייערע הארפן אויף די ערבות, און זייערע באלעבאסים, די שוביהם, פארלאנגען פון זיי: "שירו לנו משיר ציון" - זינגט פאר אונז פון ציון'ס געזאנגען. אויף דעם ענטפערן זיי: "איך נשיר את שיר ה' על אדמת נכר" - ווי אזוי קענען מיר זינגען דעם אייבערשטנ'ס געזאנג אויף א פרעמדער ערד. אין דעם טייל פונעם שיעור וועלן מיר זיך פארטיפן אין דער שבועת הנאמנות צו ירושלים וואס איז געקומען נאך יענעם אפזאג, אין די הלכות און מנהגים וואס מען האט געלערנט פון דעם, און אינעם סוף פונעם קאפיטל מיט'ן דערמאנען די בני אדום און די נקמה פון בבל.
אִם אֶשְׁכָּחֵךְ יְרוּשָׁלָיִם תִּשְׁכַּח יְמִינִי׃ - אויב איך וועל דיך פארגעסן, ירושלים, זאל מיין רעכטע האנט פארגעסן ווערן.
רש"י ערקלערט אז כנסת ישראל זאגט דאס: כלל ישראל שווערט פאר ירושלים איר נישט צו פארגעסן. דער אבן עזרא טייטשט אז דאס זענען די ווערטער פון יעדן איינעם פון די משוררים ביי זיך אין הארצן - מען פארלאנגט פון זיי צו זינגען, זיי זאגן זיך אפ, און אין הארצן זאגן זיי: מיר וועלן דיך נישט פארגעסן, ירושלים.
און פארוואס דווקא די רעכטע האנט? ערקלערט דער אבן עזרא: אויף די כינורות פלעגט מען שפילן מיט דער רעכטער האנט. "תשכח ימיני" - כאילו איך זאל פארגעסן די פעולה פון מיין רעכטער האנט, א זאך וואס פאסירט נישט ביי א מענטש. דאס איז דאך בדרך משל: אויב איך וועל פארגעסן ירושלים, זאל איך כביכול פארגעסן מיין רעכטע האנט. און דער אבן עזרא ברענגט נאך א ביאור, אז "תשכח" איז מלשון תכחש, דאס הייסט זי זאל אויסגעטריקנט ווערן, נאר ער לייגט צו "ויש אומרים שפירושו תיבש בלי חבר". דער אויסדרוק "בלי חבר" איז א לשון וואס די פריערדיגע פלעגן נוצן צו זאגן אז דער ווארט איז א ווארט יחידאי אין גאנצן תנ"ך, און מיר האבן נישט געפונען פאר אים קיין חבר - עס איז נישטא קיין אנדער ווארט פון וואס מיר קענען מדמה זיין און לערנען די כוונה פונעם ווארט. דעריבער זאגט דער אבן עזרא אז עס איז אים שווער מקבל צו זיין דעם פירוש: וואו נאך האבן מיר געפונען אין תנ"ך אז דאס לשון "תשכח" באדייט אויסגעטריקנטקייט?
דער מלבי"ם טייטשט: פונקט ווי די רעכטע האנט איז די אקטיווע האנט ביים מענטש, און אלע זיינע פעולות ווערן געטאן מיט איר, אזוי איז ירושלים די באליבטע פון אלע אונזערע באוועגונגען און באשעפטיגונגען, אזוי ווייט אז עס איז אוממעגליך איר צו פארגעסן פונקט ווי מען קען נישט פארגעסן די רעכטע האנט. זי איז אונזער באליבטע און זי שטייט אין שפיץ פון אונזערע געדאנקען - פונקט ווי א מענטש פארגעסט נישט זיין רעכטע האנט, אזוי פארגעס איך נישט ירושלים.
תִּדְבַּק לְשׁוֹנִי לְחִכִּי אִם לֹא אֶזְכְּרֵכִי אִם לֹא אַעֲלֶה אֶת יְרוּשָׁלַיִם עַל רֹאשׁ שִׂמְחָתִי׃ - זאל מיין צונג זיך אנקלעבן צו מיין גומען אויב איך וועל דיך נישט געדענקען, אויב איך וועל נישט ארויפברענגען ירושלים אין שפיץ פון מיין שמחה.
דער מלבי"ם פירט אויס: מיין גאנץ רעדן איז אין דיר - אלעס וואס איך רעד איז בשבחה פון ירושלים. און אויב איך וועל נישט רעדן פון דיין זכרון, זאל איך זיין ווי א שטומער וואס זיין צונג קלעבט צום גומען. און נישט נאר אין דער צייט ווען איך בין אין גלות, נאר אפילו "אם לא אעלה את ירושלים על ראש שמחתי": אויך ווען איך וועל זיך פרייען מיט דער הצלחה פון גשמיות'דיגע ענינים, ווי אין א צייט פון חתונה מאכן וכדומה, אויך דעמאלט זאל ירושלים זיין אויפ'ן שפיץ פון מיין שמחה. דאס הייסט, יעדע שמחה וועט כביכול פארוואנדלט ווערן אין טרויער דורך דעם וואס איך וועל געדענקען דעם חורבן ירושלים.
פון דא קומט דער מקור צום מנהג צו לייגן אפר ביים מקום הנחת תפילין אויפ'ן קאפ פונעם חתן: "אעלה את ירושלים על ראש שמחתי" - איך פארגעס נישט ירושלים, און בראש השמחה, אין איר אנהויב, טו איך א זאך לזכר החורבן. דער מנהג פון די ספרדים היינט איז זיך צו באנוגענען מיט שבירת הכוס. און אויף דעם פלעגט הרב עובדיה יוסף מעורר זיין אין זיין צייט: מענטשן שרייען "מזל טוב, מזל טוב!", וואס פאר א שמחה, און דער חתן צוברעכט דאס גלאז ווי א יונגעל וואס בארימט זיך מיט זיין כח און גבורה ווי אזוי ער האט צובראכן דאס גלאז. מענטשן האבן פארזען דעם גאנצן עיקר ענין פון שבירת הכוס. די גמרא ברענגט אז ווען מען פלעגט מאכן א שמחה און דער חכם האט געזען אז די שמחה גייט אריבער די גרעניצן, פלעגט ער צוברעכן א "כסא דמוקרא" - א טייער גלאזערן כלי - כדי איינצושטילן דעם ציבור. אויב אזוי, דער ענין פון שבירה איז באשטימט צו ווייזן אז דער בית המקדש איז חרוב געווארן און מיר דארפן דאס געדענקען, "אעלה את ירושלים על ראש שמחתי", און מענטשן טייטשן עס אויס כאילו עס איז א סיבה צו שמחה - און דאס איז פונקט פארקערט. דעריבער זאגט דער רב אז מען דארף אויסלערנען דעם חתן ער זאל זאגן "אם אשכחך ירושלים תשכח ימיני", און אים מסביר זיין אז מיט דעם מיינען מיר צו געדענקען דעם חורבן ירושלים, און דעמאלט וועלן די זאכן געטאן ווערן מיט כובד ראש.
די אשכנזים פירן זיך ביז היינט צו לייגן אפר, און אזוי שטייט אויך אין שולחן ערוך. געווענליך טוט מען דאס ווען דער רב זיצט מיט'ן חתן ביים שרייבן די כתובה: מען פארברענט אביסל פאפיר און מען לייגט אים אויפ'ן קאפ. עס זענען געווען אזעלכע וואס פלעגן לייגן אש פון א ציגארעטל, אבער פילע האבן מקפיד געווען נישט צו טאן אזוי - ווייל דאס איז א סם המוות, און א מענטש זאל זיך נישט פארנעמען מיט א סם המוות אז דער ניקאטין זאל אריינגיין דורכ'ן קאפ. דערפאר פלעגט מען נעמען פאפיר, עס פארברענען, און מיט דעם דערמאנט מען דעם חתן דעם חורבן ירושלים.
די גמרא אין מסכת בבא בתרא (דף ס') זאגט: ווען דער בית המקדש איז חרוב געווארן דאס צווייטע מאל, זענען פיל געווארן די פרושים בישראל וואס האבן זיך געפירט נישט צו עסן קיין פלייש און נישט צו טרינקען קיין וויין - דער בית המקדש איז חרוב געווארן, צער, אבלות, ווייטאג. איז רבי יהושע געקומען צו זיי און זיי געזאגט: מיינע קינדער, פארוואס עסט עטץ נישט קיין פלייש און טרינקט נישט קיין וויין? האבן זיי אים געזאגט: זאלן מיר עסן פלייש, וואס מען פלעגט דערפון מקריב זיין אויפן מזבח און יעצט איז דאס בטל געווארן? דער טיש פונעם רבונו של עולם איז ליידיג, און מיר זאלן אנפילן אונזער טיש מיט פלייש? זאלן מיר טרינקען וויין, וואס מען פלעגט מנסך זיין אויפן מזבח און יעצט זענען די נסכים בטל געווארן? האט ער זיי געזאגט: אויב אזוי, זאלן מיר נישט עסן קיין ברויט, ווייל עס זענען שוין בטל געווארן די מנחות - זיי קומען דאך פון מעל און סולת. האבן זיי אים געזאגט: דו זאגסט זייער גוט, מיר וועלן זיך אפשיידן אויך פון ברויט, ווייל מען קען לעבן פון פירות. האט ער זיי געזאגט: זאלן מיר אויך נישט עסן קיין פירות, ווייל ביכורים זענען שוין בטל געווארן - וואס מען פלעגט אויך ברענגען צום מזבח. האבן זיי אים געזאגט: מען קען עסן אנדערע פירות, וואס מען ברענגט דאך נאר ביכורים פון די שבעת המינים - מען קען עסן מאראנצן און מען מוז נישט עסן קיין טרויבן. האט ער זיי געזאגט: זאלן מיר אויך נישט טרינקען קיין וואסער, ווייל ניסוך המים איז שוין בטל געווארן. האבן זיי געשוויגן.
האט ער זיי געזאגט: מיינע קינדער, קומט און איך וועל אייך זאגן. זיך אינגאנצן נישט צו פארטרויערן איז אוממעגליך, ווייל די גזירה איז שוין נגזר געווארן. און צו פיל צו טרויערן איז אויך אוממעגליך, ווייל מען לייגט נישט קיין גזירה אויפן ציבור נאר אויב רוב ציבור קען דאס באשטיין - און אויב מען וועט אננעמען אויף זיך נישט קיין פלייש, נישט קיין ברויט און נישט קיין וואסער, איז דאס א גזירה וואס דער ציבור קען נישט אויסהאלטן. נאר אזוי האבן חכמים געזאגט: א מענטש שמירט אן זיין שטוב מיט קאלך און לאזט איבער א קליין שטיקל. און וויפיל? האט רב יוסף געזאגט: אן אמה אויף אן אמה. און רב חסדא האט געזאגט: קעגנאיבער דעם טיר - אזוי אז גלייך ווען ער קומט אריין זאל ער דאס זען פאר זיך. א מענטש גייט אריין אין א אידישער שטוב און ער זעט דארט אן אמה על אמה וואס איז נישט אויסגעקאלכט. און ווער עס האט דאס נישט ביי זיך אין שטוב - זאל קויפן א שפאכטל, נעמען א מעטער, און אראפקראצן אן אמה אויף אן אמה. עס איז אן הלכה אין שולחן ערוך.
און נאך: א מענטש גרייט צו אלע צרכי סעודה און ער לאזט איבער א קלייניקייט, ווי למשל געזאלצענע פיש וכדומה. דאס הייסט, אפילו ווען א מענטש מאכט א סעודה שטעלט ער נישט אהער אלע גוטע זאכן אין גאנצן, נאר ער לאזט איבער א ביסל, כדי עס זאל זיין דערקענט א שטיקל צער אויפן חורבן. און א פרוי טוט אן אלע אירע תכשיטים און לאזט איבער א קלייניקייט - זי זאל נישט אנטון אלעס. ווי עס שטייט: "אם אשכחך ירושלים תשכח ימיני, תדבק לשוני לחכי" וגו'.
לויט דעם מדרש ערקלערט דער חיד"א דעם פסוק אויף א וואונדערליכן אופן. "אם אשכחך ירושלים תשכח ימיני" - אויב איך וועל פארגעסן פון ירושלים, איז דאס ווי א מענטש וואס פארגעסט זיין רעכטע האנט, וואס דאס איז דאך אוממעגליך. וואס איז משמע פון דעם? אז מיר וואלטן באדארפט נישט צו עסן קיין פלייש און נישט צו טרינקען קיין וויין, און אפילו נישט קיין וואסער טרינקען. און אויף דעם גייט דער פסוק ווייטער: "תדבק לשוני לחכי" - מיר וועלן אפילו קיין וואסער נישט טרינקען, און מיין צונג זאל צוגעקלעבט ווערן צום גומען. און וואס איז די ברירה? צו טון נאר וואס מיר קענען, און דאס איז דער המשך: "אם לא אזכרכי" - אויב איך קען נישט טון דאס אלעס, ווייל מען קען דאך נישט לעבן אויף אזא אופן, וועל איך מאכן א זכר. און מיט וואס וועל איך דיך געדענקען? איך וועל איבערלאזן אן אמה על אמה אויפן וואנט, אויפן טיש וועל איך נישט דערלאנגען אלעס, און די פרוי וועט אנטון ווייניגער תכשיטים.
און דער חיד"א פירט אויס ווייטער: לויט דעם וועג וואלט געווען פאסיג אז מיר זאלן אפילו גארנישט חתונה האבן, ווייל חתונה האבן איז דאך א שמחה. אבער חס ושלום, אויב מיר וועלן נישט חתונה האבן - וועט דער זרע פון אברהם אבינו חלילה אויסגיין. און אויף דעם זאגט דער פסוק: "אם לא אעלה את ירושלים על ראש שמחתי" - אויב איך קען זיך נישט אינגאנצן צוריקהאלטן פון חתונה האבן, זאל איך לכל הפחות ארויפברענגען ירושלים ביים שפיץ פון מיין שמחה: מען לייגט אש אויפן קאפ פונעם חתן. דאס הייסט, ווען איך האב חתונה, בראש שמחתי און אין איר אנהויב, וועל איך דערמאנען ירושלים דורכ'ן לייגן די אש.
דער ספר תהילות מהרי"ץ לייגט צו: פון דעם גרויסן צער פונעם חורבן קען א מענטש נישט פרייליך זיין, און אויב אזוי, ווי אזוי קען מען זיך פרייען ביי א חופה און ביי א חתונה? נאר ווען א מענטש האט עפעס וואס דרוקט אים אויפן הארצן און ער רעדט זיך אויס און גיט דאס ארויס - נאכדעם ווערט אים גרינגער. דעריבער זאגט ער "אעלה את ירושלים על ראש שמחתי" - "ראש" מיינט ביים אנהויב: גלייך ביים אנהויב פון דער שמחה וועל איך ארויפברענגען ירושלים. און דעריבער לייגט מען גלייך ביים אנהויב די אש, און ביי די ספרדים איז דער מנהג צו ברעכן דאס גלאז, וואס דאס איז אנשטאט דאס לייגן די אש. און נאכדעם וואס אין אנהויב פון דער שמחה האט מען דאס געטאן, קען מען זיך שוין פרייען ווי עס פאסט און ווי געהעריג, אן דעם וואס די אבלות זאל דרוקן און באלעסטיגן בשעת דער שמחה.
דער מהרש"א ערקלערט: "אם אשכחך ירושלים" - אויב איך וועל פארגעסן פון ירושלים און איך וועל נישט טון אלע זאכן וואס חכמים האבן געהייסן, אן אמה קעגנאיבער דער טיר, א קלייניקייט ביי דער סעודה, ווייניגער תכשיטים - דעמאלט "תשכח ימיני": זאל איך לכל הפחות נישט טון די פעולה מיט דער רעכטער האנט נאר מיט דער לינקער האנט. די לינקע האנט ווערט פאררעכנט ווי א שינוי; טאקע נישט ממש לענין הלכות שבת, אבער אויף יעדן פאל איז עס ווייניגער כדרכו. א מענטש וואס מען בעט אים צו שרייבן אדער מאלן, ווען ער טוט דאס מיט זיין שטארקער האנט טוט ער די ארבעט כדבעי, אבער אויב ער מוז שרייבן אום שבת איז פאראן א מעלה ער זאל שרייבן מיט דער לינקער האנט; און אויב מען הייסט אים חתמ'ענען אין שפיטאל אויף סיי וואספארא זאך, איז בעסער ער זאל מאכן בלויז א קריצל און נישט קיין עכטע שריפט. דאס איז "תשכח ימיני": אויב איך קען נישט צוקומען צו אן עכטן מיעוט, זאל איך לכל הפחות נישט מאכן די זאך מיט דער רעכטער האנט געהעריג אויף א פולקאמען אופן, נאר אויף א שוואכערן אופן, ווי איינער וואס טוט מיט זיין לינקער האנט, וואס זיין מלאכה איז נישט שיין - און מיט דעם וועל איך כאטש געדענקען ירושלים.
און דער מהרש"א פירט ווייטער אויס: "תדבק לשוני לחכי אם לא אזכרכי" - א מענטש קען זיך טאקע היטן אין דעם אלעס, אבער עס איז נאך אלץ נישט קיין זכר. ווייל מענטשן וואס וועלן דאס זען וועלן זאגן אז מסתמא איז דער מענטש א לינקער; מען זעט אים טון די פעולה מיט דער לינקער האנט, און מען דערקענט נישט אז דאס איז וועגן דעם חורבן פון ירושלים. עס פעלט דא אינעם אלגעמיינעם רושם אז מען זאל דערקענען אז ער טוט דאס צוליב דעם חורבן. דעריבער "תדבק לשוני לחכי אם לא אזכרכי" - אויב איך וועל נישט דערמאנען מיט מיין לשון ביי אלע די מעשים אז זיי זענען א זכר לחורבן, וועט מען נישט דערקענען אז עס איז וועגן דעם חורבן. מען מוז דעריבער זאגן אויך מיטן מויל אז דאס וואס איך טו אזוי איז א זכר לחורבן. און דעריבער פאר מען ברעכט דאס גלאז זאגט מען "אם אשכחך ירושלים תשכח ימיני", כדי עס זאל זיין ניכר אז די פעולה קומט דערמאנען דעם חורבן בית המקדש.
דער ספר "הכתוב לחיים" ערקלערט דעם פסוק לויט ווי חז"ל זאגן אין דער גמרא אין סוכה (מ"ה): כל הנוטל לולב באגודו והדס בעבותו, מעלה עליו הכתוב כאילו בנה מזבח והקריב עליו קורבן (יעדער וואס נעמט דעם לולב צוזאמענגעבונדן און דעם הדס געפלאכטן, רעכנט אים דער כתוב כאילו ער האט געבויט א מזבח און מקריב געווען דערויף א קרבן). און אין די תיקונים שטייט אויפן פסוק "אֶעֱלֶה בְתָמָר": "אעלה" איז ראשי תיבות אתרוג, ערבה, לולב, הדס - און מיט וואס? "בתמר", ווייל דער תמר איז דער בוים פונעם לולב, וואס ער איז דער עיקר און דער העכסטער פון אלעמען. און אויפן ערשטן טאג איז נטילת לולב מן התורה, "ולקחתם לכם ביום הראשון", אפילו אין די גבולין.
און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "תדבק לשוני לחכי אם לא אזכרכי" - און מיט וואס וועט זיין די זכירה? "אם לא אעלה את ירושלים" - דורך "אעלה", אתרוג ערבה לולב הדס, ווערט עס פאררעכנט כאילו מען איז ארויפגעגאנגען קיין ירושלים, כאילו מען האט געבויט א מזבח און כאילו מען האט מקריב געווען דערויף א קרבן. און דער עיקר ווען? "על ראש שמחתי" - "ראש" מיינט דער אנהייב. און וועלכער יום טוב איז דאס וואס אין אים איז דער עיקר שמחה? חג הסוכות. און וואס איז דער ראש פון חג הסוכות? דער ערשטער טאג. ווען מען נעמט דעם לולב אין ערשטן טאג און מען איז מקיים די מצוה מדאורייתא, ווערט פאררעכנט כאילו מען איז ארויפגעגאנגען צום בית המקדש, געבויט א מזבח און מקריב געווען דערויף א קרבן. דאס איז דער אופן וויאזוי מיר פארגעסן נישט ירושלים.
דער אבן עזרא ערקלערט: "הלשון הוגה בשירים" - יענע צונג וואס איז געוואוינט צו זינגען, מיט איר וועל איך דערמאנען דעם ענין פונעם חורבן און דעם ענין פון ירושלים, אזוי ווי דער לשון "ומשא ה' לא תזכרו עוד". און אויב נישט - תדבק לשוני לחיכי און איך וועל גארנישט דערמאנען און גארנישט רעדן, דאס הייסט איך וועל נישט קענען נישט זינגען און נישט רעדן. און דער רד"ק ערקלערט "על ראש שמחתי": ווען איך וועל זיך פרייען מיט סיי וועלכע שמחה, וועל איך געדענקען דעם אבל פון ירושלים.
ביז אהער, זאגט דער רד"ק, זענען דאס די ווערטער פון די לויים: מען האט זיי געבעטן צו זינגען, ווען זיי זענען אנגעקומען קיין בבל האט מען זיי געזאגט "שירו לנו משיר ציון", און אויף דעם האבן זיי געענטפערט "איך נשיר את שיר ה' על אדמת נכר", "תדבק לשוני לחכי" וגו'. און יעצט, בעת דער משורר נבואה'ט אויף גלות בבל, זעט ער ברוח הקודש דעם גלות פון בית שני. און די דאזיגע הקדמה איז נויטיג, ווייל עס איז דא דא א שוועריקייט ביים אפטייטשן דעם פסוק: וויאזוי גייט דער כתוב פלוצלונג איבער צום ענין פון אדום, איז דען אדום נישט געווען נאכדעם וואס ספר תהילים איז שוין געווען געחתמ'עט? תהילים איז דאך נישט געשריבן געווארן אין דער צייט פון בית שני, און וויאזוי רעדט ער דען וועגן א חורבן וואס איז געווען שפעטער, דורך טיטוס? נאר בשעת זיין נבואה אויף גלות בבל זעט ער ברוח הקודש דעם גלות פון בית שני וואס איז געווען דורך אדום, דורך טיטוס וואס איז געווען פון מלכות רומי וואס שטאמט פון בני אדום.
און אזוי אויך ירמיה הנביא אין מגילת איכה: בשעת ער נבואה'ט אויף גלות בבל זעט ער דעם חורבן פון בית שני, און זאגט "שישי ושמחי בת אדום" - און ער דערמאנט אדום פארן מחריב זיין ירושלים. און הגם ירמיה געפינט זיך אין בית ראשון, איז דאך דאס אלעס געזאגט געווארן אין נבואה נאך איידער עס איז געשען דער חורבן בית ראשון; און ווען ער נבואה'ט אויף בית ראשון און זיין חורבן, נבואה'ט ער אויך אויפן חורבן פון בית שני. און וואס מיינט דארט "שישי ושמחי בת אדום"? על דרך גיזום, זאגט דער רד"ק - א לשון פון גוזמא, ווי איינער זאגט מיט ציניזם, אזוי ווי "שמח בחור בבחרותך": פריי דיך, פריי דיך, און נאכדעם וועסטו באצאלן פאר אלעס. "בת אדום" - האבן חז"ל געזאגט דאס איז קיסרי, "יושבת בארץ עוץ" - דאס איז רומי. און אזוי אויך דא: דער משורר, וואס אפילו גלות בבל האט ער נישט געזען ווייל ער איז געווען פריער, נבואה'ט אויפן חורבן פון בית ראשון און נבואה'ט אויך אויפן חורבן פון בית שני.
זְכֹר יְהֹוָה לִבְנֵי אֱדוֹם אֵת יוֹם יְרוּשָׁלָיִם הָאֹמְרִים עָרוּ עָרוּ עַד הַיְסוֹד בָּהּ׃ - געדענק, ג-ט, פאר די בני אדום דעם טאג פון ירושלים, די וואס זאגן רייסט אויס, רייסט אויס, ביז צום יסוד אין איר.
"ערו ערו" - זאגט רש"י אז דאס איז א לשון פון חורבן, און אזוי אויך "חומות בבל הרחבה ערער תתערער", א לשון פון אונטערגראבן און פאלן. און די כוונה איז עס אונטערצוגראבן פונעם יסוד: ווען מען רייסט אויס א זאך פון דער ערד זאגט מען דערויף "ערו ערו עד היסוד בה" - רייסט עס אויס פון דער ערד און פונעם שורש ביז איר וועט דערגרייכן די יסודות. אזוי פלעגן בני אדום זאגן אויף ירושלים: גראבט אונטער אירע יסודות און רייסט איר אויס פונעם שורש.
דעם אבן עזרא איז שווער אנצונעמען דעם דאזיגן פשט, און ער זאגט אז דער מזמור רעדט נישט וועגן דעם גלות טיטוס ווי אסאך האבן געמיינט. ער האט צוויי שוועריקייטן: איינס, נאכדעם דערמאנט ער דאך "בת בבל השדודה אשרי שישלם לך את גמולך שגמלת לנו" - און וואס איז געשען אז ער קערט זיך צוריק צו בבל נאכדעם וואס ער איז שוין אריבער צו אדום? און צווייטנס, אז טיטוס הרשע איז נישט געווען מזרע אדום, ווייל די רוימער זענען יוונים, און עס זענען דא ראיות פון די פסוקים: "בני יפת גומר ומגוג ומדי ויוון ותובל ומשך ותירס". נאר ווען אדום איז געווען אונטער דער האנט פון ישראל, האבן זיי זיך געפרייט מיט דער מפלה פון ישראל, און אזוי ווערט געברענגט אין ספר עובדיה "שישי ושמחי בת אדום". אויב אזוי רעדט דער פסוק פונעם חורבן בית ראשון, וואס אויך די אדומים האבן צוגעזען און זיך געפרייט; און די חרפה וואס די אדומים האבן פארשעמט די אידן ווען ירושלים איז איינגענומען געווארן און דער היכל איז פארברענט געווארן דורך די כשדים - דאס איז געווען פאר כלל ישראל שווערער ווי די צרה אליין, און דעריבער שטייט "אל תגדל פיך". און דאס איז דאס ווארט "זכור": אז זיי האבן געזאגט פאר די בבליים אויפצודעקן און אונטערצוגראבן די יסודות פון ירושלים, אזוי האבן זיי כביכול פארלאנגט אז מען זאל אונז טאן.
קומט דאך אויס אז לויטן אבן עזרא געהערט טיטוס נישט צו אדום, און מיט דעם קריגט ער אויפן רד"ק וואס האט געזאגט אז טיטוס איז געווען פון מלכות רומי וואס שטאמט פון בני אדום. לויטן אבן עזרא איז ער פונעם שורש פון יוון, און יוון איז א גאנץ אנדערער שורש וואס האט נישט קיין שייכות מיט אדום: יוון איז פון בני יפת, בשעת אדום איז מזרעו של יצחק, פון בני עשו - צוויי אנדערע שרשים. און דא רעדט מען פון די וואס האבן זיך געפרייט ווען דער בית ראשון איז חרוב געווארן, און אויף זיי דערמאנט דער כתוב דעם ענין פון אדום.
דער מלבי"ם ערקלערט: אז איך געדענק שטענדיג ירושלים און איך טרויער אויף איר, על אחת כמה וכמה דו, רבונו של עולם, דארפסט געדענקען פאר די בני אדום דעם טאג פונעם חורבן ירושלים, וואס זיי האבן געהאלפן זי מחריב זיין. מיר געדענקען דאס וואס עס ליגט אויף אונזער חוב, און דו, רבונו של עולם, וועסט געדענקען דאס וואס ליגט אויף דיר צו געדענקען - זיך אפצורעכענען מיט די וואס האבן אונז אזוי געטאן און זיך נוקם זיין אין די שונאים וואס האבן צוגעהאלפן מחריב צו זיין דעם בית המקדש.
בַּת בָּבֶל הַשְּׁדוּדָה אַשְׁרֵי שֶׁיְשַׁלֶּם לָךְ אֶת גְּמוּלֵךְ שֶׁגָּמַלְתְּ לָנוּ׃ - טאָכטער פֿון בבל די פֿאַרוויסטע, וואויל איז צו דעם וואָס וועט דיר באַצאָלן דיין פֿאַרגעלטונג וואָס דו האָסט אונדז אָפּגעטאָן.
דאָ קערט זיך דער פּסוק צוריק צו מלכות בבל. דער רד"ק ערקלערט אַז זי וועט זיין באַרויבט - מען וועט איר אויספלינדערן; און "אשרי שישלם לך" מיינט דריוש און מדי, אַז ער וועט איר באַצאָלן פֿאַר דעם וואָס ער האָט חרוב געמאַכט בבל.
דער מלבי"ם ערקלערט אַנדערש: בת בבל איז שוין דעמאָלט פֿאַרוויסט און באַרויבט געוואָרן דורך כורש, און דערפֿאַר שטייט "השדודה" - נישט אַז זי וועט פֿאַרוויסט ווערן אויף שפּעטער, נאָר זי איז שוין פֿאַרוויסט געוואָרן, לשון עבר. דערפֿאַר רעדט מען דאָ נישט וועגן דריוש און מדי אויף שפּעטער, נאָר וועגן כורש וואָס האָט שוין אָנגעהויבן מאַכן בבל פֿאַרוויסט: דער הקדוש ברוך הוא האָט דיר שוין אָנגעהויבן באַצאָלן.
און וואָס איז "את גמולך שגמלת לנו"? דער מלבי"ם ערקלערט אין עטלעכע ערטער אַז אומעטום וואו עס שטייט דער ענין פֿון גמול, איז דער טייטש אַז דער וואָס טוט די פעולה טוט דאָס פֿון אַ שטאַרקער התפעלות פֿון ליבשאַפֿט אָדער פֿון פֿיינטשאַפֿט. אַ גמול קומט תמיד פֿון אַ שטאַרקן געפֿיל - אָדער פֿון ליבשאַפֿט אָדער פֿון שׂנאה. און דער פּסוק זאָגט: וואָס דו האָסט געטאָן קעגן אונדז איז געווען פֿון אַ גרויסער פֿיינטשאַפֿט און פֿון אַן אויפֿקאָכונג פֿון שׂנאה, און דערפֿאַר, דער וואָס וועט דיר באַצאָלן דיין גמול קעגן דעם און זיך נוקם זיין אין דיר - אשריו, וואויל איז אים.
אַשְׁרֵי שֶׁיֹּאחֵז וְנִפֵּץ אֶת עֹלָלַיִךְ אֶל הַסָּלַע׃ - וואויל איז צו דעם וואָס וועט אָנכאַפּן און צעשמעטערן דיינע עופֿעלעך צום פֿעלדז.
דער אבן עזרא זאָגט: דאָס דערציילט די אַכזריות פֿון זייער האַרץ, וואָס זיי האָבן צעשמעטערט די עופֿעלעך פֿון כּלל ישׂראל - און דערפֿאַר דערציילט ער זייער אַכזריות, און דעריבער זאָגט ער אַז וואויל איז דעם וואָס וועט זיך נוקם זיין אין דיר און וועט צעשמעטערן דיינע עופֿעלעך צום שטיין. און אַזוי ברענגט דער רד"ק פֿון דער נבואה פֿון ישעיהו "הנני מעיר עליהם את מדי", און דאָרט שטייט "וקשתות נערים תרטשנה ופרי בטן לא ירחמו" - אַז מען וועט זיך נוקם זיין אַפֿילו אין זייערע עופֿעלעך.
עס זענען פֿאַראַן אַזעלכע וואָס דער פּסוק מוטשעט זיי און שטעכט זיי אין די אויערן: נעמען קליינע, ווייכע קינדערלעך און זיי צעשמעטערן צום פֿעלדז? אַפֿילו אויב זיי האָבן אונדז אַזוי געטאָן, פֿאַר וואָס זאָלן מיר דאָס טאָן? נאָר די אַלע יפֵי נפש, ווייסן מיר דאָך אַז זיי האָבן קיין שום פּראָבלעם צו פֿאַרציקן ערלעכע ייִדן און זיי אויפֿעסן לעבעדיקערהייט. זייער רחמנות איז תמיד אויף די בבליים, אויף די פּאַלעסטינער - אויף זיי האָבן זיי שטענדיק אַן אוצר מיט רחמנות, און דאָס אַלץ נישט אין זייער אייגענעם הויף נאָר אין דיין הינטערשטן הויף, און דערויף גייט עס זיי נישט אָן. און דאָס רייסט אויף אין אונדזער פּנים: מענטשן אין דרום תּל אביב קענען נישט אַרויסגיין פֿון שטוב נאָך זיבן אַזייגער אין אָוונט, מען זאָגט דיר "נישט איך און נישט מיינע קינדער גייען אַרויס פֿון שטוב", אַ פחד פחדים; ביי די לעצטע מהומות פֿילמט מען דאָרט מענטשן וואָס שפּאַצירן אַרום מיט רעוואָלווערן אין לאַנד. די מענטשן דאָרט ליידן, און עס קימערט זיי נישט - אַז אַ ייִד זאָל ליידן גייט זיי נישט אָן. און זאָלסט זיי נישט פֿאַרדרייען דעם קאָפּ מיט פֿאַקטן, ווייל דאָס שטימט נישט מיט זייער הומאַנער אַגענדע, און זיי זענען די וואָס באַשליסן און געבן דעם טאָן, און דאָס זענען די רעזולטאַטן. "מיר זענען הומאַן" - דאָס איז דער דרך פֿון המן. בקיצור: המנים.
ווער עס פֿאַרשטייט וואָס פֿאַר אַ נזק און וואָס זיי האָבן געטאָן, פֿאַרשטייט אַז דאָס איז נאָר אַ ביסל פֿון דעם וואָס קומט זיי באמת. און ווען מען שוינט און מען רחמנ'ט אויף אַן אַכזר, ווערט מען צום סוף אַכזר אויף די רחמנים, און דאָס גייט תמיד צוזאַמען.
אַ משל צו וואָס איז דאָס ענלעך: צו אַ דאָקטער וואָס מען האָט אים גערופֿן שפּעט ביינאַכט, אין אַ קאַלטן ווינטער, צו אַ הויז וואו עס ליגט אַן עופֿעלע וואָס הערט נישט אויף צו וויינען און זיין היץ ווערט העכער און העכער ביז ער איז ממש אין אַ סכנת נפשות. דער דאָקטער איז געקומען, אים באַהאַנדלט, אַראָפּגעברענגט די היץ און צום סוף געראַטעוועט זיין לעבן, און געזאָגט צו דער מאַמען: דו דאַרפֿסט זיך נישט זאָרגן, אדולף שיקעלגרובער וועט לעבן. און דער מענטש, ווען ער איז אויפֿגעוואַקסן, האָט געהייסן אדולף היטלער. וואָלט מען געזאָגט: וואָס פֿאַר אַן איש חסד, מיט וואָס פֿאַר אַ מסירת נפש איז ער געקומען שפּעט ביינאַכט - בשעת מיר וואָלטן אים מיט די אייגענע הענט געשאָכטן. די דאָזיקע דאַרף מען הרגענען ווען זיי זענען קליין, ווייל איינער אַזאַ איז זעקס מיליאָן - זעקס מיליאָן ייִדן, אַחוץ דעם גאַנצן אַנדערן נזק וואָס ער האָט אָנגעמאַכט אויף דער וועלט און די אַנדערע מיליאָנען. און אויב אַ מענטש וועט דיר זאָגן: ווי קענסטו הרגענען אַן עופֿעלע, האָסט נישט קיין רחמנות אויף זיין געוויין? איז דיין ענטפֿער: איך האָב רחמנות אויף זעקס מיליאָן ייִדן, און זיי זענען אונדזערע ברידער, און פֿון זיי הייבן מיר אָן. ווער עס האָט רחמנות אויף אַזעלכע מענטשן, איז גלייך ווי ער וואָלט רחמנות געהאַט אויף היטלערן ווען ער איז קליין. און די תּורה זאָגט תּמחה את זכר עמלק - דאָס הייסט, מעק אים אויס נאָך ביים וואָרצל, ווייל אויב דו וועסט עס נישט טאָן דעמאָלט, ווי שאול וואָס פֿון חמלה האָט ער געשוינט, וועט ער צום סוף נישט האָבן קיין רחמנות אויף דיין פֿאָלק, און במשך פֿון די יאָרן וועסטו ליידן פֿון אים.
און אזוי אויך יענע מעשה מיט דער סיירת הל"ה: זיי האבן געזען אן אראבער, ער האט זיי דערקענט, און עס האט זיך אנגעהויבן א דיון צווישן זיי - מ'דארף אים הרג'ענען, ווייל אויב נישט וועלן זיי קומען און אונז אויס'הרג'ענען. זענען דארט געווען עטליכע יפי נפש: וואס פלוצלונג, ער איז אומשולדיג, ער האט דאך גארנישט געטאן, פארוואס אים הרג'ענען? מ'האט אים נישט געהרג'עט, און אלע פינף און דרייסיג זענען אריינגעפאלן אין אן אמבוש און זענען אלע דערמארדעט געווארן, און שפעטער האט מען זיי געדארפט אידענטיפיצירן דורכן גורל הגר"א, אין דער באקאנטער גאנצער מעשה וואס איז געווען מיט רבי אריה לוין.
דאס איז וואס מען לערנט אונז אויס: נישט צו זיין מער רחמנות'דיג ווי די תורה. דער הקב"ה איז רחום וחנון, ארך אפים ורב חסד ואמת, און אלע מדות הרחמים זענען ביי אים; אבער צו האבן רחמנות און זיין מער רחמנות'דיג ווי די תורה איז נישט קיין רחמנות. א מענטש דארף וויסן אז רחמים אדער אכזריות ווערן באשטימט לויט די יסודות פון דער תורה - נישט דו וועסט עס באשטימען. וואס די תורה הייסט טון, דאס דארף מען טון, און אויב דו טראכסט צו זיין מער רחמנות'דיג - וועסטו באצאלן דערפאר א טייערן פרייז. אזוי ווי עס איז ארויס א בת קול און געזאגט פאר שאול'ן: אל תהי אכזרי הרבה - דאס הייסט, אז דו ביסט פריער געווען צופיל רחמנות'דיג, זאלסטו דערנאך נישט זיין צופיל אכזר.
דער מלבי"ם ערקלערט "אַשְׁרֵי שֶׁיֹּאחֵז וְנִפֵּץ אֶת עֹלָלַיִךְ אֶל הַסָּלַע" - אזוי ווי עס שטייט "והכרתי לבבל שם ושאר". און דאס איז מקוים געווארן אינעם צווייטן יאר, ווען כורש איז ארויפגעגאנגען אויף איר דאס צווייטע מאל און האט איר אינגאנצן חרוב געמאכט און געהרג'עט אלעס וואס איז געווען אין איר; דאס הייסט אז די זאך איז געקומען אינעם צווייטן שלב.
מיט דעם האבן מיר געענדיגט קאפיטל קל"ז אין תהלים.