מזמור קכ"ז איז א קורצער מזמור, און אין אים ליגט איינער פון די גרעסטע יסודות פון אמונה: אז די השתדלות פונעם מענטש, ווי שטארק און אויסגערעכנט זי זאל נאר זיין, העלפט גארנישט אן קיין סייעתא דשמיא. דער מזמור דרייט זיך ארום דעם בנין הבית און דאס היטן די שטאט, און פון דארט גייט ער אראפ צו די טאג-טעגליכע לעבנס פון יעדן מענטש: די פרנסה, די געזונט, די פלאג און דער שלאף. מיר וועלן דאס לערנען לויט רש"י, דער רד"ק, דער אבן עזרא און דער מלבי"ם, און צולייגן די ווערטער פונעם בעל חובות הלבבות און וואס דער בעל אוצרות האגדה ברענגט.
שִׁיר הַמַּעֲלוֹת לִשְׁלֹמֹה, אִם ה' לֹא יִבְנֶה בַיִת שָׁוְא עָמְלוּ בוֹנָיו בּוֹ, אִם ה' לֹא יִשְׁמׇר עִיר שָׁוְא שָׁקַד שׁוֹמֵר׃ - א שיר המעלות פאר שלמה: אויב דער אויבערשטער בויט נישט דאס הויז, האבן זיינע בויערס אומזיסט געהארעוועט דערויף; אויב דער אויבערשטער היט נישט די שטאט, האט דער וועכטער אומזיסט געוואכט.
רש"י זאגט אז דעם שיר האט דוד געזאגט אויף זיין זון שלמה, וועלכער האט געזען מיט רוח הקודש אז ער איז עתיד צו בויען דעם בית המקדש. און אין יענעם טאג אליין האט שלמה חתונה געהאט מיט בת פרעה. עס שטייט אז דעמאלט האט דער מלאך אריינגעשטאכן א ראר אינעם ים, און עס איז געווארן דערויף א זאמד-באנק, און דערויף איז צום סוף אויפגעקומען רומי, די זעלבע מלכות וואס האט חרוב געמאכט דעם בית המקדש. אין יענעם טאג האט זיך פארמישט דער געזאנג פון דער שמחה פון בית המקדש מיטן געזאנג פון שלמה'ס חתונה, און אויף דעם איז געזאגט געווארן: "כי על אפי ועל חמתי הייתה לי העיר הזאת למן היום אשר בנו אותה".
לויט דעם קומט דוד און מוסר'ט אויס זיין זון: צו וואס פעלט דיר אויס צו בויען א הויז און זיך אפקערן פונעם אויבערשטן? דו בויסט מיר א הויז און אין דער זעלבער צייט קערסטו זיך אפ פונעם אויבערשטן? וויבאלד איך וויל דאס נישט, איז "שווא עמלו בוניו בו". דו הארעוועסט און פלאגסט זיך מיטן בנין הבית, און מיט דיינע מעשים ברענגסטו אליין צו זיין חורבן. דו האסט חתונה געהאט מיט בת פרעה, און דאס איז וואס האט צום סוף געברענגט צום חורבן, איז דאך דער גאנצער עמל געווען אומזיסט. מען קען זאגן אזוי: "אם ה' לא יבנה בית" מיינט, אויב דו בויסט נישט א הויז וואס איז ריין לשם שמים, אן קיין שום פניות פון דרויסן און אן קיין קלקולים און עבירות, דעמאלט שווא עמלו בוניו בו, ווייל דו בויסט א הויז און אין אים זייסטו איין די קערנדלעך פון דער פורענות וואס וועלן אים חרוב מאכן.
דער רד"ק טייטשט אז דער מזמור איז געזאגט געווארן אויף שלמה, און דאס וואס עס שטייט "לשלמה" מיינט וועגן שלמה, אזוי ווי "אמרי לי אחי הוא", וואס מיינט נישט זאג צו מיר נאר זאג וועגן מיר. ער פארשטייט אויך אז די ווערטער זענען געזאגט געווארן בנוגע דעם בנין פון בית המקדש, און דאס איז געווען ווען דוד המלך האט אליין געוואלט בויען דאס הויז. ער איז געגאנגען און האט אנגעזאמלט גאלד, זילבער און קופער, און צום סוף האט מען געשיקט צו אים דעם נביא און אים געזאגט: דו וועסט מיר בויען א הויז פאר מיין נאמען? נישט דו, נאר דיין זון, וואס וועט זיין אן איש שלום, ער וועט בויען א הויז פאר מיין נאמען.
פון דא נעמט דער רד"ק א גרויסן לימוד: דוד'ס מחשבות זענען נישט ארויס מכוח אל הפועל. דוד האט געהאט פיל פלענער, און עס איז אים נישט געלונגען זיין פלייס און זיין האראוואניע אז ער זאל בויען דאס הויז, נאר זיין זון. וויפיל האט ער זיך געמוטשעט און וויפיל זיך אנגעשטרענגט, און די פלענער זענען נישט פארווירקליכט געווארן. און אזוי אויך, זאגט ער, ביי אלע אנדערע מענטשן אויף דער וועלט, וועט זייער מחשבה נישט אויסגעפירט ווערן. אסאך מאל פלאגט זיך א מענטש און שטרענגט זיך אן אויף א געוויסער זאך, און ס'איז גארנישט זיכער אז דאס וואס דו האסט זיך אנגעשטרענגט וועסטו אויך אויספירן למעשה, ווייל אויב דער אויבערשטער בויט נישט דאס הויז, אויב עס קומט נישט פון אים יתברך, הארעוועסטו אומזיסט.
דער רד"ק לייגט נאך צו אז דא איז אויך פאראן א רמז אויף מלך המשיח, וואס אויך ער ווערט אנגערופן שלמה אין שיר השירים. און ער זאגט אז ער וועט טייטשן דעם מזמור אויף דריי ענינים: ער וועט קודם גיין מיט איין ביאור דורכאויס דעם מזמור, און צום סוף צולייגן די איבעריגע ענינים. לכתחילה טייטשט ער איבער דעם ענין פון שלמה און בית המקדש: דוד האט געהארעוועט, און אזוי ווי דער הקדוש ברוך הוא האט נישט געוואלט, האט דוד נישט געבויט. "בוניו" זענען די וואס געבן זיך אפ מיטן בנין. און אויף ירושלים האט ער דאס געזאגט, ווייל זי איז דער קאפ פונעם קעניגרייך און אין איר ווערט געבויט דער בית המקדש. און דער וואס וועט בויען דעם בית המקדש מיט רצון ה' וועט זיין דווקא שלמה, און דעמאלט וועט דער בנין נישט זיין אומזיסט, און דאס הויז וועט שטיין פיר הונדערט און צען יאר.
אזוי אויך מיט דער שטאט ירושלים: אויב דער אויבערשטער וועט איר נישט היטן, איז שוא שקד שומר. און אויב דער אויבערשטער וועט איר יא היטן, דאס הייסט אז זיין זון וועט זיין קעניג אין איר, וועט די שטאט געהיט ווערן. זאלסט נישט טראכטן אז א בשר ודם היט ירושלים. דער וואס היט ירושלים איז נאר דער הקדוש ברוך הוא. ער איז דער וואס היט דאס הויז און ער איז דער וואס היט די שטאט.
מיט פשוטע ווערטער: דו דארפסט היטן תורה ומצוות, מקיים זיין און טאן רצון ה', און דעמאלט וועט די שטאט געהיט ווערן. אבער אויב דו זאגסט זארג זיך נישט, מיר האבן כוחות הביטחון, איז שווא שקד שומר. אויב דו היטסט נישט באמת דאס וואס דו דארפסט היטן, האסטו נישט קיין סייעתא דשמיא. דו האסט פארלאזט דעם אויבערשטן און דו ביסט זיכער מיט דיין שוץ ווייל דו האסט חומות ודלתיים ובריח, און דו וועסט געוואויר ווערן אז ווען די צייט קומט וועלן די מויערן איינפאלן, דער שונא וועט קומען, און גארנישט וועט אונז נישט העלפן אין דעם מאמענט וואס מיר זענען אפגענויגט פון דרך ה'. דער שונא איז געקומען און אלע שומרים וואס מיר האבן געשטעלט האבן גארנישט אויסגעמאכט. מען דארף משקיע זיין אין די ריכטיגע זאכן, און בראש פון אלעם אין עשיית רצון ה'.
דער בעל חובות הלבבות שרייבט אז עס איז פאראן א מענטש וואס הארוועט, מוטשעט זיך, פלאגט זיך און זאמלט אן א גרויסן פארמעגן, און דאס גאנצע איז פאר דעם קומענדיגן מאן פון זיין ווייב. דער מענטש גייט אוועק פון דער וועלט און לאזט איבער זיין ווייב א מיליאנערקע, זי האט חתונה, און דער נייער מאן זאגט: כל הכבוד פאר דיין מאן עליו השלום, ער האט געארבעט ווי עס באדארף צו זיין, איבערגעלאזט אסאך געלט, נוחו עדן. ער וועט אים אפילו מאכן אן השכבה אין בית הכנסת. פאר וואס האסטו געהאר вет? מען דארף פארשטיין אז פון דער גאנצער טירחא וואס א מענטש פלאגט זיך דא אויף דער וועלט, נעמט מען גארנישט מיט. גארנישט פון דעם באגלייט נישט דעם מענטש אויבן, נאר תורה, מצוות און מעשים טובים.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער קאפיטל און דער קאפיטל נאך אים שטייען איינער נעבן צווייטן בכוונה תחילה. אין אונזער קאפיטל ערקלערט ער אז די השתדלות פונעם מענטש העלפט גארנישט אויב עס איז נישט דער רצון ה'. אלעס וואס מיר וועלן טאן און השתדלות מאכן, איז די ערשטע זאך וואס פעלט אויס די סייעתא דשמיא, און אן דעם וועט גארנישט העלפן. און אינעם קומענדיגן קאפיטל וועט ער מסביר זיין ווען די השתדלות העלפט יא, און אויף וועלכע אופנים עס איז פאסיג צו משתדל זיין כדי צו דערגרייכן דעם ריכטיגן רעזולטאט און דעם ריכטיגן ציל.
"אם ה' לא יבנה בית" באטייט, אויב צום עצם בנין וועט זיך נישט באגלייטן א געטליכע הילף, אויב עס וועט נישט זיין קיין סייעתא דשמיא, דעמאלט "שווא עמלו בוניו בו" און די השתדלות וועט גארנישט העלפן. עס איז דא א ווארט: אן סייעתא דשמיא קען א מענטש נישט ארויסגיין פון שטוב, און מיט סייעתא דשמיא קען ער אנקומען אפילו צו דער לבנה. וואס מיינט מען קען נישט ארויסגיין פון שטוב? פלוצלונג שטעלט זיך ארויס אז די פרוי איז ארויסגעגאנגען און פארשלאסן די טיר, און ער איז געבליבן אן א שליסל, פארשפארט, ער קען נישט ארויסגיין. דאס איז א פשוטער משל ווי שטארק אלעס ווענדט זיך אין סייעתא דשמיא, און ווען מען האט דאס, האט מען אלעס.
מען דערציילט איבער א וויכוח וואס איז געווען צווישן דעם מזל און דעם שכל: וואס איז בעסער פארן מענטש, מזל אדער שכל, אדער אויב איר ווילט, סייעתא דשמיא אדער שכל. זענען זיי ביידע געגאנגען אויפן וועג, און דער מזל האט זיך אוועקגעזעצט אינמיטן שאסיי. דער שכל, וואס פארמאגט דאך שכל, איז געגאנגען און זיך אוועקגעזעצט אויפן טראטואר. איז אנגעקומען אן אויטא מיט א שנעלקייט, דער דרייווער האט געזען א משוגענעם זיצן אינמיטן שאסיי, האט ער געדרייט רעכטס צום טראטואר, און איבערגעפארן דעם שכל. די כוונה איז נישט אז א מענטש זאל זיך פירן אן שכל, נאר אונז צו לערנען אז אין סייעתא דשמיא ווענדט זיך אלעס.
און אזוי זעען מיר מיט די אייגענע אויגן: צוויי מענטשן האבן אויפגעשטעלט א ישיבה. ביי איינעם האט מען געשאסן מיליאנען, געגעבן אלעס אויף דער וועלט, באשאנקען די תלמידים און געברענגט די שטארקסטע כוחות, און די ישיבה הייבט זיך נישט אויף. און א צווייטע ישיבה, מיט גראשנס, אן קיין גרויסע קאליבערס, און דו זעסט א געזוכטע ישיבה וואס הונדערטער בחורים קלאפן אויף אירע טירן יעדן יאר. איז דא סייעתא דשמיא, איז דא הצלחה; איז נישטא קיין סייעתא דשמיא, שווא עמלו בוניו בו.
דער מלבי"ם לייגט צו: נישט נאר ארויסצוברענגען א נייע זאך מכוח אל הפועל פאדערט זיך סייעתא דשמיא, נאר אויך אויף א זאך וואס עקזיסטירט שוין. אין אונזערע געוואוינהייטן, וואו ווענדן מיר זיך צו בעטן פונעם אויבערשטן? ביי די עקסטרעס, ביי די צוגאבן, ביי זאכן וואס פעלן אונז נאך. אבער אויף דעם וואס עקזיסטירט שוין זעען מיר נישט קיין נויט צו מתפלל זיין, עס איז דאך שוין דא, עס איז מובן מאליו.
אויף דעם רעדט מען פאר ראש השנה, וואס איז "היום תחילת מעשיך", וואו א מענטש דארף מתפלל זיין אויך אויף דאס וואס עקזיסטירט שוין. אויף וואס זענען מיר מתפלל אין ראש השנה? לעבן, לעבן, לעבן. איז דען דא א זאך וואס א מענטש איז זיכערער אין איר ווי דאס? לעבן לעב איך דאך ממילא, און פון דא און ווייטער איז די שאלה נאר וויפיל פרנסה, וועלכער זיווג, זרע של קיימא, שפע, א הויז, אן ארבעט. אויף די תוספות בעטן מיר די גאנצע צייט, און אויפן עצם לעבן פארלאזן מיר זיך אויף דער אינערציע. נישט אזוי. גארנישט איז נישט זיכער, און אויך אויף דעם דארף מען בעטן.
און דאס איז דער טיפקייט פונעם פסוק "אם ה' לא ישמור עיר שווא שקד שומר". די שטאט איז שוין געבויט, זי עקזיסטירט שוין, עס איז דא נישט קיין נייע בוי־ארבעט, און דאך איז די השתדלות אין איר היטן אן אומזיסטע השתדלות אויב ס'איז נישטא קיין שמירת ה'. און נישט בלויז אז זי העלפט נישט, נאר אמאל קען זי נאך שאדן. מען דארף פארשטיין אז אויך אויף דאס וואס שטייט שוין פאדערט זיך סייעתא דשמיא, און מען דארף מתפלל זיין אז דער אויבערשטער זאל עס היטן און אויפהאלטן.
איך האב געקענט מענטשן וואס פלעגן עסן געזונט מיט א פאנאטישע קפידא, נישט אריינלייגנדיג אין מויל קיין שום זאך וואס האט א ספק פון פעטנס, צוקער, שעדליכע שטאָפן אדער פארב־מיטלען, און פונדעסטוועגן זענען זיי נפטר געווארן אן קיין אריכות ימים. איינער האט מיר דערציילט וועגן זיין מוטער, וואס איז געקומען קיין אמעריקע פאר אפעראציעס אין א שווערן מצב פון דער לעבער און נאך. האט ער מיר געזאגט: איך האב אנגעגאסן אייזקרעם פאר די קינדער, און פלוצלונג זאגט מיר די מאמע, איין מינוט, און פאר דער מאמע גיסטו נישט? בין איך געווען שאקירט; זי האט אין איר לעבן נישט געגעסן קיין אייזקרעם און קיין שאקאלאד, שטענדיג פלעגט זי אונז זאגן אז דאס זענען גיפטן און צוקער וואס הרג'ענען דעם מענטש, און פלוצים אין אירע לעצטע חדשים האט זי זיך פארגלוסט אייזקרעם.
עס איז דא נישט קיין שום ראט צו עסן נישט־געזונטע זאכן. דער פונקט איז גאר אן אנדערער: דו מיינסט אז דו היטסט? דו מיינסט אז די דאזיגע הנהגה פארזיכערט עפעס? השתדלות דארף מען, און א מענטש דארף משתדל זיין צו לעבן גוט און געזונט. אבער עס איז פאראן איינער וואס אנשטאט אנצוהייבן דעם טאג מיט תפילת שחרית, הייבט ער אן מיט א לויף, מיט דזשאגינג. אנו רצים והם רצים. און דעמאלט לויפט ער, גייט אריבער די גאס, און ה' ירחם, א קאר פארט דורך און נעמט אים אוועק. איינער האט עס אמאל אזוי אראפגעמאלן: געשטארבן געזונטערהייט. א מענטש דארף היטן אויף זיין געזונט, אן קיין ספק, אבער אנצוהענגען דערין א הבטחה פון אריכות ימים? ניין. אויב דער אויבערשטער וועט געבן געזונט, וועל איך זיין געזונט. אויב דער אויבערשטער וועט געבן לעבן, וועל איך האבן לעבן. איך דארף טאן השתדלות, אבער נישט בטחון האבן אז די השתדלות איז די וואס וועט מיר פארזיכערן דאס לעבן. וואס דער אויבערשטער וועט געבן, דאס איז וואס פארזיכערט.
ווען די דאקטוירים האבן אונטערגעזוכט וואס עס עסן גדולי ישראל, וואס הרב שטיינמן האט געגעסן און וואס הרב כדורי האט געגעסן, האבן זיי געזאגט אז זייער עסן איז אונטער יעדן קריטיק. הרב שטיינמן אין אלע זיינע ענינים איז געווען גרייט צו פאלגן דעם דאקטאר, חוץ פון איין זאך: זיין תזונה, וואס פארן דאקטאר איז דאס דער אל"ף בי"ת. אין דעם ענין איז ער נישט געווען גרייט אויסצוהערן און נישט צו טוישן אויף קיין שום אופן, און ער האט מאריך ימים געווען לאנג נאכדעם וואס דער דאקטאר איז שוין אנגעקומען צום עולם שכולו טוב. עס איז דא פארשטייט זיך נישט קיין הוראה פאר א מענטש צו עסן נישט־געזונט. הרב שטיינמן האט געלעבט פון אנדערע זאכן, געלעבט פון רוחניות, און זיין גוף האט נישט געדארפט דאס וואס מיר דארפן. ס'האט אים געקלאקט איין איי א טאג, אביסל גריץ אין וואסער אינדערפרי, און דאס האט געהאלטן זיין גוף, ווייל וויפיל גוף האט ער שוין געהאט. מיר זענען מגושמ'דיגע מענטשן, און מיר דארפן עסן, און עסן גוט און געזונט. אבער אנצוהענגען אין דעם און זאגן אז דאס איז וואס וועט מיר דערהאלטן ביים לעבן און פארלענגערן מיינע טעג, דאס איז דער טעות. מען דארף א שומר, אבער זאלסט נישט מיינען אז די שמירה אליין איז גענוג. אלעס ווענדט זיך אין זיין רצון יתברך.
שָׁוְא לָכֶם מַשְׁכִּימֵי קוּם מְאַחֲרֵי שֶׁבֶת אֹכְלֵי לֶחֶם הָעֲצָבִים, כֵּן יִתֵּן לִידִידוֹ שֵׁנָא׃ - אומזיסט איז אייך, די וואס שטייען אויף פרי און פארזוימען שפעט צו רוען, עסנדיג דאס ברויט פון פלאג און מיה, אזוי גיט ער פאר זיין באליבטן שלאף.
רש"י טייטשט: "שווא לכם" בעלי מלאכות וואס שטייען אויף פרי צו זייער ארבעט און פארזוימען ביז שפעט צוריקצוקומען דערפון, און שפייזן זיך מיט טרויער און מיט מיה, און דאס איז "לחם העצבים", וואס מען פלאגט זיך אסאך כדי זיך צו שפייזן. "כן ייתן לידידו שנא", אזוי גיט דער הקב"ה פרנסה פאר זיין באליבטן. און "ידידו" מיינט דא נישט זיין געליבטער, נאר מלשון מנדד: דער הקב"ה וועט געבן פרנסה פאר דעם וואס פארטרייבט דעם שלאף פון זיינע אויגן כדי צו עוסק זיין בתורה.
און דאס איז איינע פון די וואונדערבארסטע זאכן. אמאל האט מען געפרעגט הרב שטיינמן פארוואס אין אונזער דור זענען נישטא קיין ניסים, האט ער געזאגט: ס'איז נישטא קיין ניסים? אברכים שטעלן חתונה קינדער, דאס איז א נס! ער שטעלט חתונה קינדער, גיט געלט פאר דירות, ווער קען דאס פארשטיין? נעם אן עקסעל פייל און פרוביר אויסצורעכענען פון וואו דאס קומט, וועסטו קיינמאל נישט אנקומען צו קיין חשבון. ווי אזוי פון א געהאלט פון כולל, פון דעם וואס די פרוי ארבעט, און פון א פאר קליינע קצבאות פון דא און דארט, שטעלט מען חתונה קינדער? האט ער זיי געזאגט: דאס איז נישט קיין נס?
און מען האט שוין דערציילט וועגן א וויכוח וואס איז געווען צווישן צוויי מחותנים, איינער אן ארבעטער און איינער א כולל יונגערמאן, ווען דער ארבעטער האט פארלאנגט פונעם אברך אז ער זאל צוגעבן נאך געלט פאר דער חתונה. האט דער אברך געזאגט: זע וואס מיין מצב איז און וויפיל איך בין ביכולת. זענען זיי געגאנגען צום הרב שטיינמן, האט ער געזאגט פארן אברך: דו דארפסט צוגעבן. זאגט ער אים: איך? ער ארבעט דאך! האט ער אים געזאגט: יא, ווייל ער, אזוי ווי ער ארבעט, כדי צוצוגעבן דארף ער האבן פון וואו צו נעמען. אבער דו ביסט אן אברך, בלאו הכי אלעס וואס דו גיסט, פון וואו גיסטו דען? און אז ס'איז סיי ווי פון יענעם מקום, ברענג פון דארט נאך הונדערט טויזנט דאלאר. דאס הייסט, הרב שטיינמן האט דאס געלעבט: אן אברך לעבט אויף א נס, און ווער עס לעבט סיי ווי אויף א נס, אויף וועמען לייגט מען אן די טרחה? אויפן הקב"ה, און ער האט דאך א ברייטע פלייצע.
דאס איז דאך דער טייטש פון רש"י כפשוטו ולאמיתו: הקב"ה גיט פרנסה פאר דעם וואס פארטרייבט שלאף פון זיינע אויגן כדי צו עוסק זיין בתורה. "לא ראיתי צדיק נעזב וזרעו מבקש לחם". עס שטייט טאקע נישט אז ער וועט האבן א ווילא, און נישט אז ער וועט האבן א וואלווא, און נישט דאס שיינע לעבן ווי אזוי מען שטעלט זיך עס פאר אין דער אלגעמיינער וועלט. אבער כדי קיומו, כדי חתונה צו מאכן זיינע קינדער, פאר זיין פרנסה, אויף דעם איז געזאגט געווארן "לא ראיתי צדיק נעזב".
דער אבן עזרא טייטשט: אומזיסט איז אייך, משכימי קום, וואס שטייען אויף פרי צו דער מלאכה אדער צום מסחר, עסיקעס פון ברויט מיט פלאג. פארוואס שטייען זיי אויף פרי? כדי צו לויפן צום מארק. און פארוואס מאחרים שבת, בלייבן זיצן ביז שפעט? ווייל מען זיצט אין מארק ביז א שפעטע שעה, אפשר וועט נאך א קונה קומען, אפשר וועט נאך איינער עפעס קויפן. און "ידידו" לויט זיין שיטה איז זיין געליבטער, ווי ס'שטייט "מתוקה שנת העובד". דער הקב"ה גיט פאר יעדן לויט ווי ער האט נגזר געווען, און נישט לויט דעם מענטשנ'ס מחשבה, זיין יאגן זיך, זיין מיה און זיינע תחבולות.
א מענטש טראכט: איך וועל זיך מער אנשטרענגען, איך וועל אויפשטיין א שעה פריער, איך וועל בלייבן אין געשעפט נאך א שעה. ס'זענען פאראן מענטשן וואס מען שרייבט אויף זיי נאך די מאה ועשרים אז די לוויה וועט ארויסגיין פון זיין געשעפט. ער איז געפאלן אויף זיין פאסטן, באקומען א הארץ אטאקע לעבן דער קאסע און צוזאמגעפאלן ביים ערפילן זיין ראלע. רחמנות אויפן מענטש! דו ביסט דאך שוין ניינציג יאר אלט, ס'איז פאראן א בית מדרש, קום גרייט דיר עפעס צו פאר דעם עולם הבא! אבער ניין, אפשר קען מען אריינברענגען נאך א קונה, אפשר קען מען פארדינען נאך צען שקלים. אויף דעם זאגט דער אבן עזרא: נישט לויט זיין לויפן, זיין מיה און זיינע תחבולות, נאר מתוקה שנת העובד, פארן געליבטן פונעם הקב"ה וועט דער אויבערשטער געבן מנוחה און שינה, וויבאלד ער איז פארטון אין דער עבודה פון השי"ת.
דער רד"ק טייטשט דעם פסוק אויף אבשלום און אדוניהו. "משכימי קום" דאס איז אבשלום, וואס האט זיך פאראויסגעאיילט און געמאכט פרי א מרד קעגן זיין פאטער כדי צונעמען די מלוכה, ער פלעגט אויפשטיין פרי און שטיין ביים טויער, "ויגנוב אבשלום את לב אנשי ישראל". קעגן די וואס זענען געווען מיט אים, די מפלגה וואס ער האט אויפגעשטעלט, איז געזאגט געווארן שווא לכם משכימי קום. "מאחרי שבת" דאס איז אדוניהו, וואס האט פארשפעטיגט דעם מרד כדי צו זיצן אויפן כיסא המלוכה, און האט געווארט ביז דוד איז אלט געווארן און איז געלעגן אויף זיין בעט.
"אוכלי לחם העצבים", אז סיי די און סיי די האבן זיך געמוטשעט און אנגעשטרענגט צו באקומען די מלוכה און האבן נישט מצליח געווען, און צום סוף זענען זיי געבליבן מיט עצבון, בעיצבון תאכלנה. און פונקט ווי א מענטש מוטשעט זיך פאר ברויט, אזוי האבן זיי געהארוועט אויף דער מלוכה, און צום סוף האבן זיי גארנישט געהאט אין דער האנט. "כן ייתן לידידו שנא", ווער איז דער ידיד פונעם הקב"ה? דאס איז ידידיה, "ויקרא שמו ידידיה בעבור ה'", דאס איז שלמה. און דער טייטש פון "כן" איז: פונקט ווי זיי האבן געטראכט צו נעמען די מלוכה מיט פלאג און אנשטרענגונגען, א מלוכה וואס קומט זיי נישט, אזוי וועט דער אויבערשטער געבן די מלוכה אן קיין פלאג פאר שלמה'ן. און "שינה" מיינט מיט מנוחה, אן קיין מיה, ווי א מענטש וואס שלאפט. שלמה האט גארנישט געוואוסט וועגן דעם ענין פון דער מלוכה, און דער אויבערשטער גרייט איר אן פאר אים. ער גייט שלאפן, און דער הקב"ה זארגט פאר אים פאר דער מלוכה.
דער מלבי"ם ערקלערט: שווא לכם, איר וואס שטייט אויף פרי און גייט שלאפן שפעט, וואס הארעוועט אויף דער מלאכה טאג און נאכט. נאך דעם גאנצן פלאג און השתדלות, מען שטייט אויף פרי און מען גייט שלאפן שפעט, עסט איר לחם העצבים, דאס הייסט אז איר האט מיט דעם גאנצן פלאג גארנישט פארדינט. ווייל פון הימל איז דאך נגזר געווארן וויפיל דער מענטש וועט פארדינען, און זיך אנשטרענגען מער פון וואס ס'איז נגזר געווארן וועט גארנישט העלפן, ווייל מער פון דעם וועט מען נישט באקומען. השתדלות דארף מען טון, אבער ווער ס'מערט אין פלאג לייגט נישט בהכרח צו צו דער פרנסה.
"כן ייתן לידידו שנא": דער אויבערשטער גיט פאר זיין ידיד, פאר דעם וואס גלויבט אין אים און איז בוטח אין אים, שינה אין דער צייט וואס דו פלאגסט זיך, און משפיע איז אויף אים די גאנצע השפעה וואס קומט אים אפילו אן דעם גאנצן פלאג. זיי האבן זייער טרף חוקם פונקט ווי ענק. אזוי ווי איר האט פארטריבן דעם שלאף פון די אויגן און געמיינט אז דערמיט האט איר עפעס אויסגעפירט, וועט דער אויבערשטנ'ס באליבטער באקומען דאס זעלבע אן די גאנצע מיה, כביכול ער וועט גיין שלאפן און דער הקב"ה וועט משפיע זיין אויף אים. און א גרויסער מוסר השכל ליגט דא: דער מענטש זאל וויסן אז נישט דורך רוב עמל קומט רוב פרנסה. טו דיינע השתדלות, און מער פון דעם וועט דער הקב"ה שיקן דאס וואס קומט זיך דיר. און דאס וואס ס'שטייט דא "שנא" מיט אן אל"ף, איז פונקט ווי שינה מיט אן ה"א, אז דער אויבערשטער וועט געבן דעם שלאף און די מנוחה פאר זיין ידיד.
אינעם ספר אוצרות האגדה ברענגט ער אויפן פסוק "שווא לכם משכימי קום" וואס חז"ל האבן געזאגט בגנות פונעם כעס. איינע פון די זאכן וואס דער אריז"ל האט גערעדט דערוועגן מיט דער גרעסטער שארפקייט איז דער ענין פון כעס. דער הייליגער אר"י שרייבט אז מיט כעס פארלירט דער מענטש זיין הייליגע נשמה, און מען גיט אים א נשמה פון די קליפות, א צעריסענע נשמה, "טורף נפשו באפו". און אפילו א מענטש האט געטון אלע תיקונים וואס שטייען אין די ספרים און מתקן געווען זיין נפש, מאכט ער דורך כעס זיין נפש פאר א טריפה, און מען דארף פון פריש איבערמאכן אלע תיקונים, רחמנא ליצלן.
ר' חיים ויטאל שרייבט אז זיין רבי דער אר"י האט אים תמיד געווארנט גאר שטארק וועגן כעס. איינמאל האט ער געקוקט אויף אים און געזאגט: איך זע אויף דיר א שמץ עבודה זרה, דו האסט נעכטן געכעסת. און ער האט מודה געווען: טאקע, איך האב געלערנט מיט דעם קינד, און לכאורה האבן זיינע ידיעות מיר נישט צופרידנגעשטעלט און איך בין צוגעקומען צו כעס. און דעמאלט האט ער אים זייער געווארנט. א שמץ עבודה זרה, און פון דעם זעט מען וויפיל מען דארף זיך היטן אינעם ענין פון כעס.
און לויט דעם טייטשט ער: איר וואס שטייט אויף פרי צו די בתי כנסיות און בתי מדרשות, איר וואס בלייבט אויף שפעט ביינאכט צו לערנען תורה, זאלט איר וויסן אז אויב איר האט די דאזיגע מדה נישט מתקן געווען, איז שווא לכם, אלעס איז אומזיסט! ווען? אויב איר זענט "אוכלי לחם העצבים", אז די נערוון און דער כעס זענען ביי דיר געווארן ווי לחם חוקך. דו וועסט זאגן: איך בין דאך געזעסן און געלערנט ביז שפעט, און דו ווייסט דען אין וואספארא פריע שעה איך בין אויפגעשטאנען? אבער מיט כעס האסטו אלעס פארדארבן און צעריסן. איז דען נישט קיין שאד? דערפאר דארף א מענטש מתקן זיין זיינע מדות און בייקומען זיין כעס, עס זאל חלילה נישט זיין ווי איינער וואס קלויבט אריין אין א צרור נקוב, ער קלויבט און קלויבט און זיין זאק איז לעכעריג, און אלעס וואס מען לייגט אריין פאלט ארויס.
און וואס איז דער שיעור פון דעם כעס? מיר האבן נישט קיין הגדרות און מאסן. בפשטות רעדט זיך עס פון א גרויסן כעס. עס זענען דא אויסדרוקן אין חז"ל, "המשבר כלים בחמתו יהיה בעיניך כעובד עבודה זרה", און עס איז נישט נתפרש געווארן פון וועלכער מדרגה פון כעס עס רעדט זיך. און וויבאלד דער הקב"ה קומט נישט מיט קיין טרוניא אויף זיינע באשעפענישן, איז מסתבר אז עס רעדט זיך פון א כעס וואס דער מענטש וואלט זיך געקענט איבערקומען דערויף. און מען קען נישט זאגן אז עס איז פאראן א כעס וואס איז מותר: משה רבנו, הגם ער האט געכעסט אין די ריכטיגע ערטער, איז פארט נסתלק געווארן פון אים זיין חכמה. אויף וואס האט ער געכעסט? אז מען האט נישט מקריב געווען דעם קרבן אין זיין צייט און ענליכס, אלע ערטער וואו ער האט געכעסט זענען געווען מתבקש'דיגע ערטער, און דאך איז ער געשטראפט געווארן דערויף. און וואס מען האט געפונען איז כעס הפנים און נישט קיין כעס הלב.
דער ט"ז אין אבן העזר סימן כ"ה שרייבט אויפן פסוק "בכל דרכיך דעהו": א מענטש וואס עסט און טרינקט און מעדן זיין נפש כדי ער זאל זיין געזונט צו עבודת ה', האט ער א שכר אזוי ווי איינער וואס פאסט. און באמת איז אויף פילע פון די גדולי ישראל געשריבן געווארן אז זיי פלעגן בכלל נישט פאסטן. אויפן ווילנער גאון שטייט אז ער פלעגט בכלל נישט פאסטן, און ער איז געווען א געזונטער און שטארקער מענטש.
און א מעשה איז געווען מיט א דיבוק אין ווילנא, וואס מען האט אים געפרעגט ווער עס זענען די גדולי הדור און די צדיקים. ער האט אויסגערעכנט צוויי, און דעם גר"א האט ער אויסגערעכנט אלס דער דריטער. האט מען אים געפרעגט: איז ער דען נישט דער ערשטער? האט ער זיי געזאגט: באמת איז ער דער ערשטער און ער איז איבער אלעמען, נאר ער איז א ביסל מפורסם. מען זעט פון דעם קודם כל דעם היזק פון פרסום.
און ענליך צו דעם ווערט דערציילט אויף רבי גרשון אדלשטיין זכר צדיק לברכה. עס איז געווען א פאטאגראף וואס האט אים פאטאגראפירט ביי פילע געלעגנהייטן, און ער פלעגט אים שטענדיג זאגן: איך ערלויב דיר צו פאטאגראפירן מיט איין תנאי, אז דו פארעפנטליכסט עס נישט. יענער פאטאגראף האט דערציילט: איך האב א ריזיגן ארכיוו פון בילדער, ווי ער ליגט פישוט ידים ורגלים אויף דער ערד מיט א ליכטל און בודק חמץ אונטערן שאפע, און אלערליי בילדער וואס וואלטן געקענט מאכן א גרויסן רודער אין יענער צייט, און אלעס מיטן תנאי מען זאל עס נישט פארעפנטליכן. און איינמאל האט איינער געשריבן אויף אים אן ארטיקל אין "המודיע" און געמאכט פאר אים פובליסיטי, האט ער אים גערופן צו זיך אהיים און אים געפרעגט: זאג מיר, האסטו געזען א בילד פונעם גערער רבי'ן אין המודיע? האט ער געענטפערט ניין. האט ער אים געזאגט: אויב אזוי, וויל איך אויך נישט אז מיין בילד זאל ערשיינען. איך דארף נישט קיין יחסי ציבור, מאך נישט קיין רעקלאמעס אויף מיר און דערצייל נישט קיין מעשיות איבער מיר. ער האט שטענדיג מורא געהאט פון עין הרע און פון פרסום. און מען איז נישט סתם אזוי זוכה אריבערצוגיין די הונדערט יאר, פון א שטילקייט און פון נישט זיין מפורסם. למעשה הערט זיך אלעס אויס צום סוף, אבער פארוואס זאל מען שוין וויסן פון דיר יעצט און פארוואס פארקירצן די יארן.
און לאמיר צוריקקומען צום עיקר: מען האט געפרעגט יענעם דיבוק, דער גר"א פאסט דאך נישט קיין תעניות, און עס זענען דא אנדערע מקובלים אינעם דור וואס טוען סיגופים? האט ער זיי געזאגט: ער מתקן מיט זיין עסן אסאך אסאך מער ווי וואס אנדערע זענען מתקן מיט זייערע סיגופים און תעניות. און דאס איז וואס דער ט"ז זאגט, אז אויב א מענטש עסט און טרינקט כדי ער זאל זיין געזונט און שטארק צו עבודת ה', האט ער א שכר כאילו ער האט געפאסט. און דער עיקר איז אז זיין כוונה זאל באמת זיין לשם שמים, אזוי ווי דער לשון פונעם שולחן ערוך אין אורח חיים סימן רל"א, "וכל מעשיך יהיו לשם שמים": אז בשעת ער עסט זאל זיין כוונה זיין מחזק צו זיין זיין קערפער צו עבודת הבורא, און ווען ער שלאפט זאל זיין כוונה זיין אז ער זאל קענען אויפשטיין און עוסק זיין אין תורה און דאווענען. אין דעם מאמענט וואס די כוונה איז לשם שמים, ווערן אלע מעשים ממש פאררעכנט פאר עבודת ה'.
לויט דעם פארטייטשט זיך דער פסוק אויף נאך אן אופן. עס זענען פאראן תלמידי חכמים וואס פארטרייבן דעם שלאף פון די אויגן כדי צו הארעווען אין תורה, און אויף זיי ווערט געזאגט "שווא לכם משכימי קום", כביכול איר פייניגט זיך אומזיסט. און אויך "מאחרי שבת", די וואס לערנען ביז א גאר שפעטער שעה ביינאכט און פארמינערן דערמיט די שעות פונעם שלאָפן. און פארוואס? ווייל "כן ייתן לידידו שינה": דאס גאנצע וואס דו דערגרייכסט מיט דיין אנשטרענגען זיך און נישט שלאפן, גיט דער הקב"ה פאר זיין באליבטן וואס האט יענע שעה אויסגעוועלט צו שלאפן, כדי זיין קערפער זאל זיין געזונט און שטארק צו עבודת ה'.
און עס איז באקאנט אז מען האט געפרעגט דעם חפץ חיים וויאזוי מען איז זוכה צו ווערן דער חפץ חיים, און ער האט געענטפערט אז דאס איז גאר פשוט און מען דארף גארנישט קיין באזונדערע זאכן טון: מען שטייט אויף צופרי און מען גייט דאווענען, מען קומט צוריק פונעם דאווענען און מען עסט פת שחרית, דערנאך גייט מען לערנען תורה, איינס אזייגער דאווענט מען מנחה, מען עסט מיטאג, מען גייט זיך אפרוען, מען שטייט אויף און מען איז ווידער עוסק בתורה, פארנאכטס דאווענט מען מעריב, מען עסט נאכטמאל, מען לערנט תורה און מען גייט שלאפן, און אזוי חלילה. דאס הייסט איין זאך: התמדה. מען דארף נישט פארבלייבן ביז פיר אזייגער פארטאגס, און מען דארף נישט קיין סיגופים און תעניות. זיי א מתמיד און היט אפ די זמנים.
און ער אליין פלעגט קומען אין ישיבה צוועלף אזייגער ביינאכט און פארלעשן די לאמפן, אויסלעשן די לוקסן פאר די בחורים. הגם די תלמידים דערציילן אז זיי פלעגן ווארטן ער זאל אוועקגיין, און נאכדעם האבן זיי ווידער אנגעצינדן און זענען געבליבן לערנען ביז צוויי, דריי און פיר פארטאגס. אבער ער האט גארנישט געהאלטן דערפון, נאר ווי די ווערטער פונעם ט"ז: גיי שלאפן, און שטיי אויף אויפמארגנס צופרי פריש און זעץ זיך לערנען תורה. ווייל אויב מען גייט שלאפן שפעט, קומט אן שווער אויפצושטיין אויף מארגן, מען שטייט אויף שפעט, און אפילו ווען מען הייבט שוין אן לערנען איז מען נישט אינגאנצן קאנצענטרירט, מען איז מיד און אמאל דרעמלט מען איין אינמיטן. און פארוואס פעלט דאס אויס? כן ייתן לידידו שינה, דער הקב"ה גיט אלעס פאר דעם וואס קלייבט אויס צו שלאפן אין דער צייט פון שלאפן און צו זיין וואך אין דער צייט פון וואך זיין. דעמאלט האט דער מענטש זיינע צייטן און זיינע שעות, און ער מוטשעט זיך נישט מיט וואס מען דארף נישט, און ער קען באמת אנקומען צו השגות.
און אזוי ווערט געברענגט אז הגאון רבי חיים קנייבסקי האט דערציילט אז זיין פאטער דער סטייפלער פלעגט אים אנווייזן צו שלאפן אין די שעות פון שלאף און צו זיין וואך אין די שעות פון וואך זיין, און מקפיד צו זיין אויף די זמנים, און נישט מיינען אז מען בלייבט אויף שפעט און מען פארדינט דערמיט. און מען האט אים געפרעגט צי ער איז געווען נזהר דערין אין דער לאמזשער ישיבה, האט ער געזאגט אז ער האט זיך משתדל געווען, נאר אמאל איז ער געווען טיף פארטיפט אין א סוגיא און איז געבליבן ביז שפעט. און ער דערציילט אז דער משגיח פלעגט נישט מקפיד זיין אויף אים אויב אמאל אין נאכמיטאג סדר, ווען אלע לערנען, איז ער געגאנגען אין בעט אריין שלאפן, ווייל ער האט געפילט אז ער דארף דאס. זיין לערנען איז נישט געווען תלוי אין קיין שעות נאר עס איז געווען א לערנען תמידי, און דאך איז ער זיכער געווען מקפיד אויף די זמנים און אפגעהיטן די הספקים.
קאַפּיטל קכ"ז לערנט אונדז דרײַ יסודות. דער ערשטער: קיין שום זאַך שטעלט זיך נישט אויף און ווערט נישט געבויט אָן סייעתא דשמיא, נישט קיין בית המקדש און נישט קיין שום בנין וואָס אַ מענטש פּלאָגט זיך דערויף. דער צווייטער: אויך אויף דעם וואָס ס'איז שוין פֿאַראַן, אויף דער שטאָט, אויפֿן לעבן און אויפֿן געזונט, דאַרף מען מתפּלל זײַן, וואָרום "אם ה' לא ישמור עיר שווא שקד שומר", און נישט די מויערן און נישט די שומרים פֿאַרזיכערן עפּעס אָן זײַן רצון יתברך. און דער דריטער: רוב פֿרנסה איז נישט תּלוי אין רוב עמל. השתדלות דאַרף מען, אָבער דער וואָס מערט מיט טרחה באַקומט נישט מער פֿון דעם וואָס ס'איז נגזר געוואָרן אויף אים, בעת דעם אויבערשטנ'ס אַ ידיד, וואָס איז בוטח אין אים, וואָס איז מנדד שינה פֿאַר תּורה, וואָס פֿאַרריכט זײַנע מידות און עסט נישט דעם לחם העצבים פֿון כּעס, און טיילט אײַן זײַן צײַט כּראוי צווישן שלאָף און וואַכן, באַקומט אַלץ, און מיט מנוחה: "כן ייתן לידידו שינה".