פּתיחה
קאַפּיטל י"ט טיילט זיך אין צוויי חלקים: אינעם ערשטן חלק באַזינגט און לויבט דוד המלך די מעשי הבריאה - די הימלען, דעם רקיע און די זון, וואָס זענען מעיד אויפן כבוד פונעם בורא; און אינעם צווייטן חלק גייט ער אַריבער צום שבח פון דער הייליגער תורה. אינעם איצטיקן אָפּשניט שטייען מיר אויפן המשך פון שבח התורה: די מעלה פון די חוקים און משפטים וואָס אין איר, איר זיסקייט און איר נוצן, און צום סוף אַ רייע בקשות וואָס דוד בעט פונעם הקב"ה ער זאָל אים אָפּהיטן פון יעדן מכשול - פון אַ שגיאה, פון אַ שגגה, פון זדים און פון פשע - און ער שליסט מיט אַ תפילה אַז עס זאָלן זיין אמרי פיו והגיון לבו לרצון פאַרן אויבערשטן.
יראת ה' טהורה - די חוקים אין דער תורה
יִרְאַת יְהֹוָה טְהוֹרָה עוֹמֶדֶת לָעַד, מִשְׁפְּטֵי יְהֹוָה אֱמֶת צָדְקוּ יַחְדָּו׃ - די יראת ה' איז ריין און שטייט אויף אייביק, די משפטים פונעם אויבערשטן זענען אמת, זיי זענען צוזאַמען גערעכט.
"יראת ה'", ערקלערט דער מלבי"ם, איז דער חלק פון די חוקים אין דער תורה - יענע מצוות וואָס מיר היטן אויס פון יראה פאַר אים, ווי אַ גזירת מלך און נישט צוליב שכל און פאַרשטאַנד: שעטנז, פרה אדומה און ענלעכע מצוות. און אַזוי שטייט אויך געשריבן: "ויצונו ה' לעשות את כל החוקים האלה ליראה את ה' אלוקינו" - דער חוק אַליין ווייזט אויף דער יראה. ווייל דער וואָס היט אַ משפט, אַ זאַך וואָס דער שכל פאַרשטייט, קען גאָר זיין אַז ער טוט עס ווייל עס לייגט זיך אים אויפן שכל; אָבער דער וואָס היט אַ חוק, איז אַ סימן אַז זיין מעשה קומט פשוט פון יראת ה'.
און דאָ קומט דער פּסוק ווייזן דעם חילוק צווישן כלל ישראל און די אומות העולם. די גוים האָבן אויך חוקים, נאָר זייערע חוקים זענען טמא - דאָס זענען חוקים פון עבודה זרה. און עס איז באַקאַנט וואָס דער גר"א זאָגט, אַז מיר האָבן מקובל אַז לעבן יעדן בית עבודה זרה איז געווען אַ בית זנות, און דעריבער איז תמיד פאַרוואָרפלט אין דער תורה און אין נביאים די עבודה זרה מיט "תזנותיך" און "נאפופיה", ווייל הא בהא תליא (איינס איז אָנגעהאַנגען אינעם צווייטן). זייערע חוקים זענען צו פאַרברענען די קינדער פאַר עבודה זרה, פאַרפלאָכטן מיט עריות און טומאה; אָבער "יראת ה' טהורה" - אין איר געפינט זיך נישט קיין איינע פון די אַלע תועבות.
און נאָך אַ חילוק: זייערע חוקים האַלטן זיך נישט, נאָר זיי זענען צייטווייליקע חוקים וואָס טוישן זיך חדשות לבקרים. קוקט נאָר וויפיל שינויים עס איז אַדורך דאָס נייע טעסטאַמענט (די ברית החדשה): עס איז נישטאָ קיין שום שייכות צווישן וואָס אותו האיש האָט געהייסן און צווישן ווי די קריסטן פירן זיך היינט. ער אַליין האָט געזאָגט, און ביי זיי שטייט עס קלאָר ציטירט, אַז ער קומט נישט גאָרנישט אַראָפּנעמען פון דער תורה, נאָר בלויז צוגעבן. אויב אַזוי, פאַרוואָס היט איר נישט אַלע מצוות פון דער תורה? לויט זיינע ווערטער דאַרף מען דאָך היטן שבת און אויך זונטיק, לייגן תפילין און אָפּהיטן אַלץ. דאָס זאָג איך דאָך נישט, דאָס האָט אייער גלח געזאָגט - ער איז דאָך געקומען בלויז צוגעבן. אויב אַזוי, לייגט צו צו זיינע מצוות; פאַרוואָס נעמט איר אַראָפּ? וואָס בלייבט אייך איבער? זיי בייטן זייערע חוקים ווי סאָקן, לויטן געברויך, לויטן ענין און לויטן דור. און אויף דעם זאָגט דער פּסוק: "יראת ה' טהורה עומדת לעד" - אָן שום שינוי. די זעלבע תורה און די זעלבע מצוות האָבן מיר שוין 3,300 יאָר; די זעלבע תפילין וואָס משה רבנו האָט געלייגט לייגן מיר, און די זעלבע מצוות היטן מיר, אָן קיין שום ענדערונג.
משפטי ה' אמת צדקו יחדיו
"משפטי ה'" - דאָס איז דער חלק פון די משפטים אין דער תורה, די זאַכן וואָס דער שכל פאַרשטייט, און אויך זיי זענען גאָר אַנדערש פון די משפטים ביי די אומות העולם, ווייל "משפטי ה' אמת". ווען אַ גוי באַשטימט אַ משפט, ווער זאָגט אַז דער משפט איז ריכטיק? אָבער ווען דער הקב"ה שטעלט אַ משפט, איז עס לויט וואָס עס קומט זיך באמת, לויט דער ידיעת ה' און דעם געטלעכן יושר. און נאָך מער: ווען אַ שופט בשר ודם פּסקנט אַ משפט - און דאָס איז נישט דווקא אַ גוי, נאָר יעדער שופט בשר ודם - קען ער קיינמאָל נישט נעמען אין באַטראַכט אַלע פאַקטן און אַלע אומשטענדן. ער שיקט אַ מענטש אין תפיסה, און מיט דעם מאַכט ער זיין ווייב ווי אַן אלמנה און זיינע קינדער ווי יתומים פאַר צוואַנציק יאָר. וואָס קומט זיך זיי? זאָגט דער שופט: עס איז נישטאָ וואָס צו טאָן. עס איז דאָ אַ שפּריכוואָרט: ווען מען האַקט האָלץ פאַלן שפּענדלעך - זיי זענען די שפּענדלעך, און איך האָב נישט קיין כלים דאָס צו מעסטן. קומט דער בעל הבית און טענה'ט: איך האָב אינוועסטירט אין אים פינף יאָר לערנען, איצט הייבט ער ערשט אָן ברענגען רווחים, ווייסט איר דען וואָס פאַר אַ גרויסן שאָדן איר פאַרשאַפט מיר? און דער שופט ענטפערט: איך בין נעבעך דערשלאָגן, ער איז שולדיק אין רציחה, און ער גייט אין תפיסה. איר האָט פאַרלוירן - דאָס איז אייער פּראָבלעם.
אָבער "משפטי ה' אמת צדקו יחדיו". און וואָס מיינט "יחדיו"? אַז ביי יעדן איינעם איז דאָ יושר. יענער בעל הבית וואָס האָט אָנגעוווירן זיין אַרבעטער - עס קומט זיך אים אַזוי צוליב זיין אייגענעם פּריוואַטן חשבון מיטן הקב"ה; און די פרוי וואָס איז געוואָרן ווי אַן אלמנה - צוליב איר חשבון; און די קינדער - צוליב זייער חשבון. און ווען פאַר איינעם פון זיי וואָלט זיך עס נישט געקומען, וואָלט דער הקב"ה זיך דאָ נישט אָפּגערעכנט מיטן חוטא, ווייל די דאָזיקע שטראָף וואָלט פאַראורזאַכט אַן אומדירעקטן שאָדן פאַר איינעם וואָס עס קומט זיך אים נישט. קומט אויס אַז דער יושר אין די משפטי ה' איז מיט דעם וואָס ער נעמט אין באַטראַכט אַלע פּרטים און אַלע אַרומיקע - דאָס איז אַן אַבסאָלוטער צדק. און אין אַ משפט פון בשר ודם קען מען קיינמאָל נישט וויסן מיט זיכערקייט צי עס איז געטאָן געוואָרן אַ משפט צדק און צי דער פּסק איז געגעבן געוואָרן ווי געהעריק. און נישט בלויז דאָס, נאָר דער הקב"ה ווייסט פּונקט וויפיל יעדער האָט געזינדיקט, אויף וואָס פאַר אַ מדרגה, וואָס איז געווען זיין כוונה, וויפיל דערפון איז געקומען פון שלעכטער חינוך און וויפיל פון רשעות - דאָס איז דער אמת און דאָס איז גערעכטיקייט. אַ שופט בשר ודם קען דאָס אַלץ נישט אויסרעכענען, ווייל ער ווייסט עס בכלל נישט, און אַפילו ווען ער ווייסט יאָ וועט ער זאָגן: איך קען דאָס נישט נעמען אין באַטראַכט. אַ מענטש האָט גע'הרג'עט - גייט ער אין תפיסה, און וואָס אַנדערע ליידן, וואָס קענען מיר טאָן?
הסוד: להיות איש הכלל
עס ליגט אין די דאָזיקע רייד אַ געוואַלדיקער יסוד, וואָס ר' חיים שמואלביץ און נאָך גדולי בעלי המוסר האָבן געזאָגט: עס איז דאָ דאָ אַ סוד ווי אַזוי אַ מענטש קען זוכה זיין אינעם יום הדין און זוכה זיין צום לעבן. און דער סוד איז צו זיין אַ "איש הכלל" - אַ מענטש וואָס דער ציבור דאַרף אים אויס. דאָס איז ממש ווי אַ לעבנס-פאַרזיכערונג: וויבאַלד דער ציבור דאַרף אים, קען זיין אַז מן השמים וועט מען אים לאָזן לעבן דאָ, כאָטש מצד זיך אַליין איז ער שוין נישט ראוי דערצו. ער העלפט דעם איינעם, און דורך אים קומט אַ הילף פאַר יענעם, און מיט זיין כוח איז דאָ אַ הצלה פאַר דעם און יענעם - קומט אויס אַז ער לעבט פאַר יענעמ'ס טובה. און דאָס אַלץ איז ווייל "משפטי ה' אמת צדקו יחדיו": דער הקב"ה באַטראַכט איידער ער נעמט אים אַוועק, אַז קיינער זאָל נישט געשעדיקט ווערן; און אויב עס איז פאַראַן איינער וואָס וועט ליידן דערפון און עס קומט זיך אים נישט - לאָזט מען אים ווייטער לעבן דאָ.
און נאך זאגט ער, אז דערפאר איז כדאי פאר א מענטש זיך מדבק צו זיין אין גרויסע מענטשן. פיל מאל מאכט מען אין הימל א גרויסן חשבון צי מען זאל צונעמען א קרוב אדער א באקאנטן פון אן אדם גדול, ווייל מען וויל נישט מצער זיין דעם גרויסן מענטש. און ממילא, אפילו אויב עס איז נגזר געווארן אויפן מענטש אליין אז זיינע יארן האבן זיך געענדיגט, היות עס וועט זיין דערפון א צער פאר דעם אדם גדול מיט וועמען ער איז פארבונדן און מען וויל אים נישט מצער זיין - לאזט מען אים איבער דא.
און מען דארף געדענקען אז דאס אלעס קען נאר דער הקדוש ברוך הוא טון. קיין שום בית דין קען נישט אזוי משפט'ן, צוליב דעם פשוט'ן טעם וואס א בית דין מוז פסק'ענען לויט די דיני התורה: א מענטש וואס האט גע'רצח'עט - איז זיין דין מיתה, און ער קען זיך נישט רעכענען מיט דער אלמנה און די יתומים. אבער ביים הקדוש ברוך הוא איז נישטא קיין שום עוול אין אזא פסק דין, ווייל דער דאזיגער מענטש האט דאך געזינדיגט. און אויב דו וועסט פרעגן: און וואס וועט זיין מיט אים? זארג זיך נישט - דער הקדוש ברוך הוא וועט אויף אים ווארטן. וואס ער צאלט נישט דא, וועט ער באצאלן דארט. צי איז דען דער הקדוש ברוך הוא פארשוואונדן געווארן? צי איז ער ארויס אויף פענסיע? דאס גאנצע וואס מיר זאגן איז נאר אז אויף דערווייל נעמט מען אים נישט צו, כדי נישט צו פאראורזאכן קיין צער פאר אנדערע. און פון זיין פריוואטן בליק איז מעגליך אז דאס איז גאר צו זיין שאדן, ווייל עס וואלט געווען בעסער פאר אים אז מען זאל זיך רעכענען מיט אים דא און נישט אויבן - ווייל אויבן זענען די פרייזן הויך, בעת דא, מיט אביסל יסורים אויף דער וועלט רייניגט מען אים פון אסאך שמוץ און אסאך עבירות.
"יחדיו" - צו זען דאס גאנצע בילד
פון דא זעען מיר ווי טיף און קאמפליצירט משפטי ה' זענען, און לסוף "משפטי ה' אמת צדקו יחדיו". אונזער בליק איז א פארגרעבטער בליק, און מיר זעען בלויז א טייל פונעם בילד, און דערפאר זעען מיר נישט דעם יושר: פארוואס יענער ליידט, און פארוואס דער האט צרות. ווען דו וואלסט געזען דאס גאנצע בילד - וואלסטו פארשטאנען. און ווי דער משל פונעם חפץ חיים אויף א מענטש וואס איז אריינגעקומען אין שול און זעט ווי דער גבאי טיילט עליות אן קיין שום סדר: דעם רופט ער אויף, אויף יענעם שפרינגט ער איבער, פאר אן אנדערן גיט ער. וואס איז דער אומיושר? האט אים דער גבאי געפרעגט: ווי לאנג ביסטו שוין דא? זאגט ער אים: איין שבת. אורח לרגע רואה כל פגע. ווען דו וואלסט דא געווען א יאר, וואלסטו פארשטאנען אז אלעס איז אויסגערעכנט: אויף יענעם האב איך איבערגעשפרונגען ווייל פאריגע וואך האט ער געהאט א יארצייט און האט שוין געהאט אן עליה, און פאר דעם אנדערן איז דא א צווייטע סיבה - און גלייך ווערט אלעס פארשטענדליך. אונזער גאנצע פראבלעם שטאמט דערפון וואס מיר זעען נאר א קורצע צייט. עס פעלט אונז דאס "יחדיו". איך זע דעם נקודה'דיגן משפט און איך ברויז אויפן חוסר הצדק; אבער ווען איך וואלט געזען אלע גלגולים וואס ער איז אדורך און אלע ימות עולם, וואלט איך געוואוסט וואס איז דער דין פון יעדן איינעם און פארוואס ער האט אזוי באקומען, און פארוואס די זאך איז געטאן געווארן מיט יושר. דאס איז דער דגש: משפטי ה' זענען אמת און זיי זענען גערעכט - אבער דערצו דארף מען "יחדיו", צו זען דעם גאנצן מצב מרישא ועד גמירא.
הערב והמועיל שבתורה
הַנֶּחֱמָדִים מִזָּהָב וּמִפַּז רָב, וּמְתוּקִים מִדְּבַשׁ וְנֹפֶת צוּפִים׃ - זיי זענען באגערט מער פון גאלד און פון פיל ריין גאלד, און זיסער פון האניג און טראפנדיגע וואבן.
זאגט דער מלבי"ם: דוד קומט דא אונז לערנען אז אין דער תורה הקדושה געפינען זיך אויך די איינגערעדטע שלמות'ן וואס דער מענטש יאגט זיך נאך זיי - אפילו די ערדישע ענינים וואס א מענטש ווערט צוגעצויגן צו זיי געפינען זיך אין דער תורה. און די ראשונים האבן זיי דעפינירט אין צוויי גדרים: דער "ערב" (דאס געשמאקע) און דער "מועיל" (דאס נוצליכע). דער ערב איז דאס געשמאקע, און עס איז נישט בהכרח מועיל: דו עסט א סטעיק - דאס איז ערב, אבער מועיל? פארן כולעסטעראל אפשר. און דער מועיל איז נישט בהכרח ערב: דער דאקטאר הייסט גיין שפאצירן, שטעלט מען זיך אויפן הליכון און מען גייט א האלבער שעה. איז דאס אנגענעם? בכלל נישט. עס זענען דא מענטשן וואס זייער גאנצער תענוג איז צו באצאלן פאר א גימנאזיע און נישט גיין - "נאכדעם וואס איך האב באצאלט דארף איך נאך געשטראפט ווערן?" דאס איז נישט ערב, אבער עס איז מועיל, עס איז געזונט, און דער דאקטאר זאגט אז מען דארף דאס האבן.
און דא, זאגט מען, האבן מיר ביידע: דער מועיל - "הנחמדים מזהב ומפז רב", אז זיי זענען מער באגערט פון גאלד און פיל זילבער, וואס זענען א זאך וואס ברענגט נוצן פארן מענטש; און דער ערב - "ומתוקים מדבש ונופת צופים", וואס עס איז אין זיי פאראן אויך אן אנגענעמקייט און א זיסקייט. קומט אויס אז עס איז פאראן אין דער תורה סיי דאס אנגענעמע פאר דער שעה, און סיי דאס נוצליכע פארן מענטשליכן לעבן און פאר הצלחה אין דער וועלט - אלעס געפינט זיך אין דער תורה.
דער מצודת דוד ערקלערט "הנחמדים" - אז ווער עס גלוסט נאך זיי, איז נישטא קיין שום זאך וואס קען זיך פארגלייכן דערצו. און אויך דער אבן עזרא גייט אין דעם מהלך, און לייגט צו א וויכטיג ווארט: "למשכילים לבדם". עס וועט קומען א מענטש און זאגן: איך שפיר נישט קיין זיסקייט, איך לערן תורה און עס איז מיר נישט זיס נאר ביטער. אויף דעם זאגט דער אבן עזרא: למשכילים לבדם. ווער עס פארטיפט זיך באמת אין דער תורה און איז זיך מקשר צו איר - איז נישטא קיין זיסערע און געשמאקערע זאך פון דעם. און ווי דער אור החיים הקדוש זאגט, אז ווען מענטשן וואלטן געוואוסט, וואלטן זיי משוגע געווארן און געלאפן פארברענטערהייט נאך איר - פון גרויס עריבות, חשק און זיסקייט, און נאך פיל לשונות האט ער דארט גענוצט צום לויב פון דער הייליגער תורה. און עס איז גוט אז עס זענען פאראן ניגונים, אזוי קענען כאטש מענטשן אביסל פונעם אור החיים און אביסל פסוקים. און אויב א מענטש פרעגט פארוואס ער שפירט דאס נישט - איז דער ענטפער: למשכילים. ווער עס איז באמת פארבונדן און פארטיפט אין דער תורה איז זוכה ארויסצוציען פון איר פערל און בריליאנטן, און ער האט גארנישט זיסער פון דעם. ער האט א פרייע מינוט - נעמט ער א גמרא, א חומש, צינדט אן א שפילער און הערט אויס, ער האט הנאה און איז מחובר צו דער תורה. ביי די מענטשן פון דער וועלט וואס גלוסטן צו גאלד און פז און טייערע שטיינער - זאגט זיי דוד: וויסן זאלסטו, ווער עס גלוסט נאך דברי תורה אזוי ווי זיי גלוסטן נאך טייערע שטיינער, איז נישטא קיין זיסערע זאך פון דעם, און זי איז זיסער פון האניג און טראפנדיגע וואבן.
און רש"י ערקלערט "נופת צופים" - די זיסקייט פון האניג-וואבן. און ער ברענגט נאך א ביאור בשם מנחם, אז "נופת" איז א לשון פון א טראפ, אזוי ווי "נופת תטופנה שפתותיך" - טראפנס וואס טריפן דערפון, און אזוי אויך "נפתי משכבי". און לויט דעם איז "נופת צופים" דער האניג-זאפט וואס טריפט.
"גם עבדך נזהר בהם" - שלא על מנת לקבל פרס
גַּם עַבְדְּךָ נִזְהָר בָּהֶם, בְּשׇׁמְרָם עֵקֶב רָב׃ - אויך דיין קנעכט היט זיך אין זיי, אין זייער אפהיטן איז פאראן א גרויסער שכר.
וואס מיינט דאס ווארט "גם"? נאכדעם וואס מיר האבן געזאגט אז די תורה איז זיס און נוצבאר - אבער פאר די ענינים פון עולם הזה - קומט דוד המלך זאגן: אויך דיין קנעכט, וואס יאגט זיך נישט נאך דאס נוצבארע פון די הצלחות פון עולם הזה און אויך נישט נאך דעם זיסן, ווארעם דוד המלך האט נישט קיין שייכות צום זיסן און נוצבארן, "לבי חלל בקרבי" - אויך איך גיב אכטונג דערויף, אויך איך בין נזהר אין קיום התורה והמצוות. און פאר וואס? "בשמרם עקב רב": עס איז פאראן א גרויסע תכלית אין דער עצם שמירה פון תורה ומצוות, און דאס איז דאס עצם גוטס וואס ליגט אין זיי און דער שכר וואס איז צוגעזאגט דערויף. דאס הייסט, אפילו אויב אויף דער וועלט וועט מען מיר גארנישט געבן - ווער עס היט זיי, וועט צום סוף באקומען שכר. און וואס מיינט "עקב"? ביים סוף, אזוי ווי "והיה עקב תשמעון" - דער שכר וואס מען וועט באקומען צום סוף פון דער מעשה. און ווי די מצודת ציון שרייבט, אזוי ווי דער עקב וואס געפינט זיך ביים עק פונעם גוף; און ביים סוף איז דא "רב" - א געוואלדיגער און גרויסער שכר.
און רש"י ברענגט נאך א פירוש: "עקב רב" - סופן של תלמידי חכמים לבוא לידי גדולה, דער סוף פון תלמידי חכמים איז צו קומען צו גדולה. הגם יעצט פלאגט ער זיך און גיט זיך איבער, וועט מען אים צום סוף זען גרויס און דערהויבן. און עס איז באקאנט אז פיל פון די גדולי ישראל זענען געווען גאר ביטערע עניים. הגאון רבי עובדיה יוסף דערציילט אז נאך זיין חתונה האט ער נישט געקענט איינלאדענען זיין שווער און שוויגער צו עסן ביי זיי, ווייל זיי האבן בלויז געהאט איין פאר בעשטעק - פאר אים און זיין רעבעצין. מען קען זיך פארשטעלן אזא שרעקליכע דלות! און יארן שפעטער, ברוך ה': זיין זון, הרב משה יוסף, האט געלערנט אין ישיבת חברון און פלעגט קומען מיטן קאר פון זיין טאטן - נישט דעם קאר וואס דער טאטע איז געפארן דערין, נאר עס איז געווען א פילאנטראפ וואס פלעגט אים בייטן יעדן יאר א נייעם קאר, און דעם אלטן פלעגט מען איבערגעבן פאר איינעם: פאר הרב אלבז, פאר זיין זון און ענליך. און ווען ער איז שוין אויסגעוואקסן - דאס איז "סופן של תלמידי חכמים לבוא לידי גדולה", דאס איז "עקב רב": ביים סוף וועט ער זיין רב, און רב במובן פון גרויס, ווארעם "רב" ווערט אזוי אנגערופן מלשון גדולה. און ער ברענגט אז דאס איז אזוי ווי "עקבות משיחך" - ביים סוף, פאר ביאת המשיח. קומט אויס, אז כאטש יעצט זענען פאראן נסיונות און שוועריקייטן, וועט מען דורך זייער שמירה זוכה זיין צום סוף צו א גרויסן שכר.
שגיאות און נסתרות
שְׁגִיאוֹת מִי יָבִין, מִנִּסְתָּרוֹת נַקֵּנִי׃ - די טעותים פונעם שכל ווער קען דען פארשטיין, און פון פארבארגענע זינד רייניג מיך אויס.
דוד המלך זאגט: כאטש איך היט תורה ומצוות נישט צוליב שכר אויף דער וועלט און נישט פאר דער זיסקייט דערפון, נאר בלויז לכבוד דעם בורא יתברך; דאך, בעט איך - אנא ה', העלף מיר. נאכדעם וואס איך האב געזאגט "בשמרם", העלף מיר זיי צו היטן, ווייל איך קען זיך אנשטרענגען אין דעם וואס איז תלוי אין מיר, אבער וואס איז נישט תלוי אין מיר איז מיר זייער שווער, און עס זענען פאראן זאכן וואס וויפל איך זאל זיך נאר אנשטרענגען, קען איך חלילה דערין דורכפאלן. און דער מלבי"ם ערקלערט אז די מעגליכקייט דורכצופאלן איז אויף צוויי אופנים: שגיאות און נסתרות.
"שגיאות" - מיינט א טעות אינעם עיון: א מענטש האט מעיין געווען און געלערנט די סוגיא, און עס איז אים אויסגעקומען אן היתר אנשטאט אן איסור, ער איז נישט געקומען צו דער ריכטיגער מסקנא. אויף אזא זאך זאגט מען "שגגת פר העלם דבר של ציבור", ווען די סנהדרין האבן געפסקנט שלא כדין - זיי האבן געהאט א טעות, נישט ריכטיג מעיין געווען און מתיר געווען א זאך וואס מען וואלט געדארפט אסר'ן. און ווי באקאנט, ווען מען איז געקומען קיין ארץ ישראל האט מען נישט ריכטיג געקענט עלעקטריציטעט, און עס זענען געווען פוסקים וואס האבן געשריבן אז עלעקטריציטעט איז מותר יום טוב, ווייל דאס איז אן העברה פון פייער. האט הגאון רבי עובדיה יוסף געזאגט דערויף, אז א געוויסער נאר פון אן עלעקטריקער האט זיי מסביר געווען וויאזוי עלעקטריק ארבעט, און יענער אליין האט נישט פארשטאנען וויאזוי עס גייט צו, נאר ער האט געמיינט אז עס איז דא עפעס א מין פייער אינעווייניג אין די דראטן און מען פירט עס נאר אריבער דורכן שאלטער. און דאס איז אינגאנצן נישט ריכטיג - עס איז נישטא קיין פייער אין די דראטן און דאס הייסט נישט קיין העברה. ממילא די וואס האבן אזוי געפסקנט, האבן געפסקנט בטעות: זיי האבן נישט ריכטיג געקענט די מציאות און נישט געהעריג מעיין געווען. און אויף דעם בעט דוד: רבונו של עולם, עס איז זייער שווער פאר א מענטש זיך צו היטן ער זאל נישט מאכן קיין גרייז אין א פסק הלכה - ראטעווע מיך פון טעותים פונעם שכל, "שגיאות מי יבין".
"מנסתרות נקני" - די נסתרות זענען אזוי ווי אן אונס, א גמארטע שגגה. צום ביישפיל, א מענטש האט געזען פעטנס און געמיינט אז דאס איז כשר'ע שומן, און נישט געוואוסט אז דאס איז חלב. דער מאלעקולארער באשטאנדטייל פון שומן און חלב אין א בהמה איז פונקט דאס זעלבע, און דער איינציגער חילוק איז נאר אינעם פלאץ: עס איז פאראן א פלאץ אין דער בהמה וואס הייסט חלב, און אן אנדער פלאץ וואו פונקט די זעלבע זאך הייסט שומן, און עס איז נישטא קיין שום וועג צו דערקענען דעם חילוק, אפילו נישט אין א לאבאראטאריע. קומט אויס אז דאס איז ממש ווי אן אונס: איך האב געזען און געמיינט אז דאס איז כשר'ע פעטנס, און עס האט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין חלב. און דערויף בעט ער: "מנסתרות נקני" - שטראף מיך נישט.
און דער מלבי"ם ערקלערט אז עס איז פאראן א חילוק צווישן "שגה" און "שגג". א "שגיאה" איז אן עיונ'דיגער טעות: ער האט מעיין געווען, געפארשט, טיף אריינגעטראכט און געקומען צום באשלוס אז די זאך איז מותר, און למעשה שטעלט זיך ארויס אז עס איז אסור - ער האט געגרייזט אינעם פסק הלכה. און א "שגגה" איז א טעות אין מעשה: ער האט גענומען חלב בטעות מיינענדיג אז דאס איז שומן, דא איז נישט געווען קיין למד'ישער פלפול אדער עיון הלכתי נאר א טעות אין דער מעשה. און די דאזיגע שגגה רופט דער פסוק "נסתרות". קומט אויס אז "שגיאות" מיינט לשון שגה (אינעם עיון), און "נסתרות" מיינט לשון שגג (אין דער מעשה) - און דוד המלך בעט ניצול צו ווערן סיי פון דעם און סיי פון יענעם.
"גם מזדים חשוך עבדך"
גַּם מִזֵּדִים חֲשֹׂךְ עַבְדֶּךָ, אַל יִמְשְׁלוּ בִי אָז אֵיתָם, וְנִקֵּיתִי מִפֶּשַׁע רָב׃ - אויך פון מוטווילן היט אפ דיין קנעכט, זאלן זיי נישט הערשן איבער מיר, דעמאלט וועל איך זיין גאנץ, און איך וועל זיין ריין פון גרויסע זינד.
בדרך אגב, א מענטש וואס האט א גמ"ח און מען קומט בארגן פון אים, דארף זיין פארזיכטיג, ווייל עס זענען דא מענטשן וואס נעמען דאס געלט און מיינען אז דאס איז א מתנה און נישט קיין הלואה. און וואו איז מרומז אז מען דארף זיך היטן פון זיי? "גם מזדים חשוך" - ראשי תיבות גמ"ח. זיי פארזיכטיג, נעם נישט קיין ריזיקעס, ווער ווייסט צי דו וועסט נאך אמאל זען דאס געלט.
און לגופו של ענין זאגט דער מלבי"ם: כאטש איך בין זיכער אז אויף מצוות ה' וועל איך נישט עובר זיין במזיד - ווארעם איך האב דאך געזאגט "בשמרם", אז איך היט די מצוות ה' ווייל "עקב רב", זייער שכר איז גרויס לעתיד לבוא - דאך איז זייער מעגליך אז רשעים (זדים) וועלן מיך פארפירן, מענטשן וואס קומען בכוונה זיך קריגן אויפן מענטש במזיד, אים צו פארפירן און צוציען צו זיך מיט זייערע טענות. גיט אכטונג אז ער זאגט נישט "גם מזדונות" - ווארעם וועל איך דען טאן אן עבירה במזיד חלילה? - נאר "מזדים", מענטשן וואס קומען במזיד זיך צו קריגן אויף דער תורה און אויפן אויבערשטן און מיך צו פארפירן; און קעגן זיי איז שווער זיך צו שלאגן, דעריבער: חשוך עבדך, ראטעווע מיך פון זיי. און די צווייטע מעגליכקייט איז א מענטש וואס האט א ממשלה איבער דיר, וואס קען דיך צווינגען צו עבירות און דיך אפהאלטן פון קיום המצוות, און אויף דעם בעט ער: "אל ימשלו בי" - הערשער זאלן נישט געוועלטיגן איבער מיר כדי מיך אפצוקערן פון תורה ומצוות און מיך אוועקפירן פונעם גוטן וועג. דאס ערשטע - אז איך זאל זיך נישט חבר'ן מיט די זדים און נישט נאכגעצויגן ווערן נאך זיי; און דאס צווייטע - אז זיי זאלן נישט האבן קיין שליטה איבער מיר.
"אז איתם" - כמעט אלע מפרשים טייטשן: דעמאלט וועל איך זיין תמים און גאנץ אין עבודת ה'. "וניקיתי מפשע רב" - און דעמאלט וועל איך זיכער נישט צוקומען צו א פשע במזיד און אין מרד. און דער מלבי"ם שרייבט אין ביאור המילות אז "פשע רב" מיינט דער מרד: "פשע" איז מלשון פשיעה, און דער מרד איז א הארבערע עבירה, ווייל ער רעבעלירט קעגן השי"ת - א פשע וואס איז א פשע רב, א גרויסע פשיעה. און דאס מיינט: רייניג מיך דערפון דורך דעם וואס דו וועסט מיך ראטעווען פון די זדים און פון די מושלים, און מיט דעם וועל איך נישט צוקומען צו קיין שווערע עבירות.
דער מדרש פונעם כותי המחזר על הפתחים - דער וועג פון תפילה
רש"י ברענגט די ווערטער פון חז"ל: צו וואס איז דוד געווען ענליך? צו א כותי המחזר על הפתחים (א שומרונער בעטלער וואס גייט איבער די הייזער), וואס זיי זענען קלוג און אויסגעשלאפן אין דעם מער פון יעדן מענטש. דער כותי המחזר על הפתחים איז נישט געווען סתם א פשוט'ער ארימאן, נאר א קלוגער עני, וואס האט געוואוסט וויאזוי ארויסצובאקומען פון מענטשן מיט חכמה. וויאזוי? ער קומט אן, קלאפט אין דער טיר און בעט: גיט מיר ביטע א ביסל וואסער צו טרינקען. א מענטש בעט וואסער, דאס איז דאך די ביליגסטע זאך - ווען מ'שעפט וואסער פון ברונעם, א גלאז וואסער ביטע. נאכדעם וואס ער האט געטרונקען זאגט ער: אפשר איז דא דא א קליינע ציבעלע? א ציבעלע איז אויך ביליג, גיט מען אים א ציבעלע. זאגט ער: קען מען דען עסן א ציבעלע אן זאלץ? גיט מען אים אביסל זאלץ. זאגט ער: גיט מיר אביסל ברויט, כדי די ציבעלע זאל מיר נישט שעדן - א שטיקל פון אויבן און א שטיקל פון אונטן, כדי איינצושלענגען די שארפקייט פון דער ציבעלע. און דערנאך: בלויז ברויט מיט א ציבעלע? אפשר איז עפעס איבערגעבליבן? איך האב עפעס דערשמעקט דא... ביסלעכווייז גייט ער און לייגט צו, ער ווערט א בן בית, און צום סוף בעט ער אויך א טרונק פאר א קינוח, אפצושווענקען דאס עסן.
אזוי קומט דוד המלך דא שטופנווייז: צום ערשט "שגיאות מי יבין" - ראטעווע מיך פון די שגיאות; דערנאך "מנסתרות נקני"; דערנאך בעט ער אויף די זדונות; און דערנאך אויף די מרדים, וואס דאס איז "פשע רב". ער האט אנגעהויבן מיט א גלאז וואסער - און זעט וואו ער איז אנגעקומען. און מיט דעם לערנט מען אונז די צורה פון תפילה: אז א מענטש זאל אין זיין דאווענען גיין און צולייגן נאך און נאך. ס'איז נישטא קיין שום מניעה אז א מענטש זאל בעטן פונעם אייבערשטן אלץ וואס ער וויל, און מ'זאגט אים נישט ער זאל נישט בעטן אדער נישט מאכן צופיל בקשות. און ווי חז"ל זאגן: "מגברא דלית ליה קבעינא?" - בעט איך דען פון א מענטש וואס פארמאגט נישט? דו בעטסט דאך פון דעם וואס די גאנצע וועלט געהערט צו אים, טא בעט! און דער הקב"ה אליין זאגט: "הרחב פיך ואמלאהו". נאר וואס דען, די בקשה זאל זיין הולכת ומוסיפה - ער זאל בעטן אויף איין זאך, און צולייגן דערצו, און נאכאלץ צולייגן, פונקט ווי מיר זעען ביי דוד'ן. דאס איז דער ריכטיגער דרך התפילה.
"יהיו לרצון אמרי פי"
יִהְיוּ לְרָצוֹן אִמְרֵי פִי וְהֶגְיוֹן לִבִּי לְפָנֶיךָ, יְהֹוָה צוּרִי וְגֹאֲלִי׃ - זאלן די רייד פון מיין מויל און די מחשבה פון מיין הארץ זיין צום רצון פאר דיר, ה' מיין פעסטקייט און מיין אויסלייזער.
זאגט דער רד"ק: "יהיו לרצון אמרי פי" - וואס איך האב ארויסגעזאגט מיט'ן מויל און געבעטן בפירוש, זאל זיין לרצון. "והגיון לבי" - וואס איך האב נישט ארויסגעברענגט מיט'ן מויל נאר בלויז געטראכט אין מיין הארץ; די מחשבה ווערט אנגערופן הגיון הלב, דער טראכט פונעם הארץ - זאל אויך זיין לרצון. און פארוואס פעלט דאס אויס? ווייל עס זענען פאראן זאכן וואס א מענטש איז פשוט נישט ביכולת ארויסצוברענגען מיט'ן מויל, ער וויל זיי אין הארצן אבער ער קען זיך נישט אויסדרוקן ווי עס דארף צו זיין. און ווי דוד המלך זאגט: "ה' שפתי תפתח" - אמאל האב איך א רצון צו בעטן, אבער איך האב נישט קיין פתחון פה אדער דעם ריכטיגן אויסדרוק וויאזוי צו בעטן; און שלמה המלך זאגט: "ומה' מענה לשון" - אז כדי צו בעטן ריכטיג און רעדן ווי עס דארף צו זיין דארף מען אויך סייעתא דשמיא. אויב אזוי: רבונו של עולם, קודם כל זאלן אמרי פי זיין לרצון - דאס וואס איך בעט מיט'ן מויל, נעם עס אן און פיל אן מיינע בקשות; און אויך הגיון לבי, דאס וואס איך קען נישט ארויסברענגען מיט'ן מויל נאר איך קלער דערפון אין הארצן - זאלסטו אויך קוקן דערויף, און מיר שענקען און געבן.
"ה' צורי וגואלי" - "צורי" מיינט מיין כוח און פעסטקייט, און אויף אים פארלאז איך מיך. "צור" איז שטענדיג אן אויסדרוק אויף א זאך וואו מ'איז באשיצט, וואו מ'ווערט געראטעוועט, וואס אויף דעם שטיצט מען זיך אן, ווי "ובא במחילות צורים" - א זאך אויף וואס מ'קען זיך פארלאזן. אויב אזוי איז דער אייבערשטער מיין צור, מיין פעסטקייט, און אויף אים פארלאז איך מיך אז ער וועט אנפילן מיינע בקשות; און ער איז אויך מיין גואל - פון די שגיאות און פון די שגגות און פון אלץ וואס איך האב געבעטן ער זאל מיך ראטעווען, וועט ער מיך אויסלייזן פון דעם אלעם.
און דער מלבי"ם מסביר אז דא איז פאראן א סארט תפילה, ווייל אמאל קען א מענטש חלילה נכשל ווערן מיט זיין מויל. ווי מיר האבן געזען ביי חנה, וואס זי האט געזאגט אויף איר זון שמואל אז ער וועט זיין "עד עולם", און חז"ל זאגן אז זי איז נכשל געווארן מיט איר לשון, ווייל "עולם" מיינט דער עולם פון די לוים - און זי האט אים געברענגט ביי די צוויי יאר, און דערנאך האט ער געלעבט פופציג יאר, וואס דאס איז דער עולם פון די לוים. און אזוי אויך אלע סארטן בקשות וואס א מענטש בעט מיט א שפראך וואס איז נישט גענוג פינקטליך, ווי די מעשה אין מדרש פון יענעם מענטש וואס האט געבעטן אז השי"ת זאל אים צושיקן אן אייזל, און הקב"ה האט אים טאקע צוגעשיקט אן אייזל - אבער אזוי אז ער זאל עס טראגן אויף די פלייצעס: עס איז אנגעקומען א שר וועמענס אייזל האט געבוירן אן אייזעלע, און עס איז געווען שווער פאר'ן אייזעלע צו גיין, האט ער געזען דעם איד און אים געזאגט: נעם עס אויף דיינע פלייצעס און טראג עס אין שטאט אריין. רבונו של עולם, נישט אזא אייזל האב איך געבעטן... זעט מען דאך אז מ'מוז זיך ריכטיג אויסדרוקן. און אויף דעם בעט דוד: רבונו של עולם, העלף מיר זיך ריכטיג אויסצודרוקן - דאס איז איינס; און צווייטנס, אז אויך מיינע מחשבות זאלן זיין מחשבות לויט דיין רצון, און איך זאל נישט האבן קיין מחשבות קעגן דיין רצון. עס זאלן זיין לרצון סיי אמרי פי און סיי הגיון לבי, דאס אלעס זאל זיין לרצון פאר דיר; און דעמאלט, בבחינת "גואלי", וועט מיך דער אייבערשטער אויסלייזן פון אלע מיינע צרות און פון אלץ וואס גייט אריבער אויף מיר.
צום סך-הכל:
ביים שלאס פונעם קאפיטל לערנט אונז דוד המלך די גרויסקייט פון דער תורה פון אלע אירע זייטן: אירע חוקים - "יראת ה' טהורה עומדת לעד", ריין און אייביג, פארקערט פון די געזעצן פון די פעלקער וואס זענען טמא און טוישן זיך כסדר; און אירע משפטים - "אמת צדקו יחדיו", אן אבסאלוטער יושר וואס נעמט אין באטראכט אלע פרטים און אלע ארומיגע פאקטארן, וואס קיין שום שופט בשר ודם איז נישט ביכולת צו טון. און פון דא נעמט מען אויך דעם יסוד צו זיין אן איש הכלל און זיך באהעפטן צו גדולי ישראל, און וויסן אז אלע אונזערע קשיות אויפ'ן יושר קומען פון דעם וואס מיר זעען נישט דעם "יחדיו". די תורה נעמט ארום סיי דאס נוצליכע (נחמדים מזהב ומפז) און סיי דאס געשמאקע (מתוקים מדבש ונופת צופים), אבער דוד היט זי אפ לשמה, ווייל "בשומרם עקב רב". און פון דעם ארויס ווענדט ער זיך מיט א תפילה וואס גייט און פילט זיך אן - אזוי ווי יענער כותי המחזר על הפתחים - אז ער זאל ניצול ווערן פון טעותים ביים לערנען, פון שגגות ביים טון, פון זדים און פון הערשער, ביז ער וועט זיין תמים און גערייניגט פון פשע רב; און ער שליסט: "יהיו לרצון אמרי פי והגיון לבי לפניך, ה' צורי וגואלי".