ביז אהער האט אונז דוד המלך געוויזן ווי אזוי מ'קען לערנען די מציאות הבורא און זיין השגחה פון דער וועלט: "הַשָּׁמַיִם מְסַפְּרִים כְּבוֹד אֵל". פון דא און ווייטער, זאגט דער מלבי"ם, קומט דוד אונז ווייזן אז ס'איז פיל בעסער צו זען דאס אלעס פון דער תורה, ווייל דורך דער תורה קומען מיר צו פיל העכערע השגות ווי דורך דעם עיון און פארשונג אין גשמיות - די ערד, די זון און די צבא השמים. די מעלה פון דער תורה באשטייט אין זעקס ענינים, און דוד הייבט יעצט אן זיי אויסצורעכענען: אין וואס מיר זעען אין דער תורה גילויי אלוקות וואס מיר קענען נישט זען אין דער זון, אין דער לבנה און אין דער התבוננות אין דער נאטור.
תּוֹרַת יְהֹוָה תְּמִימָה מְשִׁיבַת נָפֶשׁ, עֵדוּת יְהֹוָה נֶאֱמָנָה מַחְכִּימַת פֶּתִי׃ - די תורה פון ה' איז פאלקאם און ברענגט צוריק די נפש, די עדות פון ה' איז געטריי און מאכט קלוג דעם פשוט'ן מענטש.
פארוואס דווקא זעקס? ערקלערט דער מלבי"ם לויטן קאפיטל אין תהילים וואס ווערט אנגערופן "תמניא אפי" - קאפיטל קי"ט. עס הייסט אזוי ווייל יעדע אות אינעם אלף-בית קומט דארט פאר אכט מאל, אכט פנים פאר יעדער אות. אין קאפיטל קי"ט רעדט דער גאנצער קאפיטל, חוץ איין פסוק, וועגן דער תורה, און דארט ווערן דערמאנט זעקס אויסדרוקן אויף דער תורה: תורה, עדות, פיקודים, מצוות, חוקים און משפטים. זעקס מינים, זעקס באגריפן פאר דער תורה. און וויבאלד ס'זענען דא זעקס אויסדרוקן אויף דער תורה, איז א סימן אז אין זעקס הינזיכטן קען מען לערנען דורך דער תורה זאכן וואס מ'קען נישט לערנען דורך זיך פארטיפן אין דער נאטור. אויפן טייל וואס ווערט אנגערופן "תורה" - דארט לערנט אונז די תורה די יסודות פון אמונה, אין די ענינים אלוקיים און אין עניני אמונה, פיל מער ווי מ'קען זיך אויסלערנען פון קוקן אויף דער גשמיות'דיגער מציאות.
זאגט דער מלבי"ם: דא קומט מען אונז לערנען אז אין דער תורה זענען פאראן פיל גרעסערע השגות ווי דאס וואס מיר דערגרייכן דורכן זיך פארטיפן אין דער וועלט. דורך דער תורה ווערט אונז קלאר אז די ערשטע דערציילונג - דאס וואס די הימלען פארציילן דעם כבוד פון השי"ת - איז נישט קיין גאנצע דערציילונג. וואס פעלט דערין? זי ווייזט מיר אז ס'איז דא א בורא, אז עס איז דא איינער וואס האט מיך באשאפן. אבער צי קענסטו פון די אלע הימלישע קערפערס אויפווייזן אז די וועלט איז באשאפן געווארן פון פריש און איז נישט קדמון? די אלטע פילאסאפן, די כופרים, האבן געגלייבט אז די וועלט איז קדמון: אפילו אויב השי"ת האט באשאפן דעם מענטש, איז ער אבער געקומען צו א וועלט וואס איז שוין געווען עקזיסטירנד, און די וועלט איז קיינמאל נישט באשאפן געווארן נאר איז שטענדיג געווען. אזוי האט מען אמאל געגלייבט.
למעשה איז היינט נישטא אפילו איין פארשער אדער וויסנשאפטלער וואס גלייבט אין דעם. איר זעט, ביסלעכווייז הייבן מענטשן אן צו פארשטיין; אמאל איז דאס געווען אן אנגענומענע סברה, און מיר האבן שטענדיג געזאגט אז דער הקדוש ברוך הוא האט באשאפן זיין וועלט און זי מחודש געווען אין זעקס טעג. היינט זענען שוין אלע מודה אז די וועלט איז באשאפן געווארן אין א געוויסן מאמענט. דערנאך איז נאך געבליבן א וויכוח: מיר האבן געטענה'ט אז די וועלט איז באשאפן געווארן אין איין איינציגן אויגנבליק, און זיי האבן געגלייבט אז זי איז באשאפן געווארן צוביסלעך. און ווי באקאנט, פאר די מענטשן פון וויסנשאפט דארף מען געבן צייט און זיי נישט דרוקן. אויך דא האט עס זיי גענומען צייט, און צום סוף האט סטיווען האקינג איבערגעמאכט זיינע מסקנות און געזאגט אז ס'איז געווען א גרויסער קנאק - דאס הייסט אז די וועלט איז באשאפן געווארן אין איין רגע. א גרויסן דאנק, חזק וברוך, יישר כח.
דאס איז אזוי ווי א מענטש וואס קלעטערט ארויף אויפן עווערעסט בארג, ער שפירט זיך יונג, פריש און פול מיט קראפט, ער גרייכט דעם שפיץ - און פלוצלונג זעט ער דארט זיצן דריי אלטע לייט. וואס טוט איר דא? מיר זענען דא געבוירן, דו ביסט יעצט אנגעקומען, א גוטן מארגן דיר. איבער וואס ביסטו אזוי נתפעל? מיר ווייסן שוין די תורה און די מציאות פון דער וועלט זינט זי איז באשאפן געווארן. ווען איר האט געשריגן אז די וועלט איז קדמון, האבן מיר שוין געוואוסט אז זי איז באשאפן. ווען איר האט געזאגט אז זי איז באשאפן געווארן לאנגזאם, האבן מיר שוין געוואוסט אז זי איז באשאפן געווארן אין איין רגע. ביסלעכווייז לערנען זיי זיך אויס - דעריבער דארף מען זיך קיינמאל נישט דערשרעקן פון קיין שום קשיות פון די וויסנשאפטלער.
קומט אויס אז ס'איז דא א חיסרון אין דער התבוננות אין דער בריאה: זי לערנט אז ס'איז דא א בורא וואס האט באשאפן דעם מענטש, אבער ווער זאגט דיר אז די וועלט איז נישט קדמון? און אפילו אויב די וועלט אליין איז באשאפן געווארן, צי איז זי באשאפן געווארן פון גארנישט אויף דער וועלט (יש מאין מוחלט) אדער פון א פריערדיגן חומר וואס פון דעם האט השי"ת געשאפן זיין וועלט? דאס איז אוממעגלעך צו וויסן פון קוקן אויף דער זון, דער לבנה און די צבא השמים. און צי קענסטו פון קוקן אויף דער וועלט וויסן פון השגחת ה' אויף כלל ישראל, פון נבואה, פון תורה מן השמים, אז כלל ישראל זענען זיין אויסדערוויילט פאלק? דאס אלעס קען מען נישט וויסן פון דער בריאה, נאר בלויז בכוח התורה.
דעריבער איז די השגה וואס מען באקומט פון דער וועלט נישט פאלקאם, אבער "תורת ה' תמימה" - פון דער תורה דערגרייכט מען א גאנצע השגה וואס האט נישט קיין שום חיסרון, דורך וועלכער מען ווייסט אלע יסודות פון אמונה און אלע ענינים פון השקפה: מציאות הבורא, חידוש העולם און אז זי איז נישט קדמון, ווי אזוי די וועלט איז באשאפן געווארן, דער תכלית פון דער וועלט, דער תפקיד פונעם מענטש, ווער ס'איז דאס פאלק הנבחר. אויך וואס ס'פאסירט ווען דער מענטש גייט אוועק פון דער וועלט, וואו ער גייט און וואס טוט זיך מיט אים - דאס קען מען נישט וויסן דורך קוקן אויף דער וועלט, נאר פון דער תורה ווייסן מיר עס. דעריבער: "תורת ה' תמימה משיבת נפש" - מיט דער תורה ווייסט מען וואס ס'פאסירט ווען די נפש קערט זיך צוריק צו איר צור מחצבתה.
עס איז פאראן א חלק אין דער תורה וואס ווערט אנגערופן "עדות", און דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז דער סיפורים-חלק אין דער תורה: יוסף און זיינע ברידער, אברהם וואס קויפט די מערת המכפלה פון עפרון, און אזוי ווייטער. אויך אין דעם האט די תורה א גרויסע מעלה איבער די אנדערע סיפורים פון פארשידענע מחברים. די מחברים האבן זיך אויסגעטראכט מעשיות כדי זיי צו מאכן פאר א משל און ארויפצולייגן אויף זיי די זאכן וואס זיי האבן געוואלט לערנען, אבער "עדות ה' נאמנה" - נאמן איז א לשון פון אמת, אמת און אמונה - די סיפורים וואס די תורה דערציילט זענען אלע אן אמת לאמיתה, הונדערט פראצענט. אסאך מאל ווען א מענטש דערציילט א מעשה פוצט ער עס אביסל אויס, ער זאגט נישט-פינקטליכע זאכן כדי עס זאל שטימען מיטן נמשל וואס ער וויל לערנען; אין דער תורה איז דאס נישט אזוי.
און כאטש די תורה פארמאגט אין זיך גוואלדיגע זאכן. צום ביישפיל: "ואלה המלכים אשר מלכו בארץ אדום לפני מלוך מלך לבני ישראל" - בלע בן בעור ושם עירו דנהבה, און שאול מרחובות הנהר, און מהיטבאל בת מטרד. ווער עס ליינט דאס פארשטייט נישט פארוואס די תורה דארף דערציילן וועגן די אלע מלכים, און דעם נאמען פון זיין שטאט און דעם נאמען פון זיין פרוי און פון וועמען דער שידוך איז געווען; לכאורה אינגאנצן ביילאפיגע פרטים. אבער דער וואס ווייסט - דער גאנצער ענין פון שבירת הכלים און ווי דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן די עולמות איז דארט מרומז. אין די דאזיגע פסוקים געפינט זיך דער גאנצער ענין פון בריאת העולמות און שבירת הכלים און ווי אזוי די פרצופים זענען געבויט געווארן, און א גאר ברייטער חלק אינעם זוהר און אין קבלה איז געבויט אויף די פסוקים. און אויב וועסטו פרעגן: איז דען נישט געווען קיין מהיטבאל בת מטרד? זיכער איז זי געווען! נאר די זאכן זענען געשריבן געווארן אויף אן אופן וואס איז מרמז אויך אויף דער פנימיות. סיי די חיצוניות איז אן אמת לאמיתה, און סיי "עדות ה' נאמנה" - און דאס אלעס אין פארבארגענע שיכטן וואס לערנען אויף דער מציאות פון פאר בריאת העולם, אויפן אראפנידערן פון די אורות און דער שפע פון א"ק, ווי אזוי די אורות האבן זיך אראפגעלאזט און משתלשל געווען ביז צו דער מציאות פון דער באשאפונג פון די ספירות און זייער אויפבוי אזוי ווי זיי זענען יעצט.
און נישט דאס בלויז, נאר "מחכימת פתי". אין די מעשיות פון די פילאסאפן איז נישטא קיין ממשות'דיגע תועלת, אבער פון די סיפורים פון דער תורה לערנט מען דעם מוסר-חלק וואס אין דער תורה, און בפרט פון ספר בראשית וואס ווערט אנגערופן "ספר הישר" - ווייל אין חומש בראשית לערנט מען קודם כל ווי אזוי צו זיין ערליך און ישר. זע ווי אזוי אברהם אבינו פירט זיך אויף; זע ווי יעקב פירט זיך אויף מיט לבנ'ען, ווי לבן האט אים באנארט און וויפיל יעקב האט אראפגעלאזט זיין קאפ און זיך נישט געפירט מיט אים מיט קיין רמאות אזוי ווי לבן האט זיך געפירט מיט אים; זע ווי די שבטים האבן זיך געפירט מיט יוסף, און ווי יוסף האט זיי צום סוף באצאלט מיט גוטס פאר זייערע מעשים - צום ערשט האט ער פרובירט זיי צו פאררעכטן, און דערנאך האט ער זיי גומל געווען מיט גוטס. זע יעקב קעגן עשו, יצחק קעגן ישמעאל, די גוטע און פאסיגע הנהגות און וואס עס איז נישט פאסיג. און זע וואס עס גייט איבער אויף א מענטש וואס גייט קעגן דעם אויבערשטנ'ס ווארט: דור המבול, דור הפלגה.
און ווער איז א "פתי"? נישט קיין גרויסער חכם, נישט קיין פילאסאף און נישט קיין גרויסער מעמיק, נאר א תמימות'דיגער מענטש - וואס מען רופט היינטיגע צייטן א "פשוט'ער מענטש". אויך ער, בלויז פון ליינען אויבנאויף די פסוקים פון דער תורה, באקומט א חיזוק אין דער הנהגה פונעם אויבערשטן, אין שכר ועונש, אין זיך דערווייטערן פון שלעכטע מעשים און אין טון גוטע מעשים און די מעשים פון צדיקים. קומט אויס אז "עדות ה'" איז ערשטנס - נאמנה, אלעס איז אמת; און צווייטנס - מחכימת פתי, אז אפילו ווער עס איז נישט קיין גרויסער חכם קען קלוג ווערן פון די מעשיות פון דער תורה.
פִּקּוּדֵי יְהֹוָה יְשָׁרִים מְשַׂמְּחֵי לֵב, מִצְוַת יְהֹוָה בָּרָה מְאִירַת עֵינָיִם׃ - די באפעלן פונעם אויבערשטן זענען גלייך און פרייען דאס הארץ, דער געבאט פונעם אויבערשטן איז ריין און לייכט די אויגן.
מיר וועלן דא צולייגן וואס רש"י זאגט. "תורת ה' תמימה" - אויך זי לייכט אזוי ווי די זון. נאכדעם וואס מיר האבן גערעדט וועגן דער זון, "מקצה השמים מוצאו" און "בכל הארץ יצא קום", קומט דער פסוק און זאגט אז אויך תורת ה' לייכט ווי די זון, ווי עס שטייט ווייטער "מאירת עיניים", ווייל "נר מצוה ותורה אור".
נאך ערקלערט רש"י: דאס וואס עס שטייט פריער "וְאֵין נִסְתָּר מֵחַמָּתוֹ" - איז געזאגט געווארן אויפן יום הדין, ווען דער קדוש ברוך הוא וועט ארויסנעמען די זון פון איר שייד און זי וועט פארברענען די רשעים, "ולהט אותם היום הבא". און בדרך אגב, דער אויסדרוק "מוציא חמה מנרתיקה" לערנט אונז אז ווען די זון איז אן איר שייד פארברענט זי. אבער קעגנאיבער דעם "תורת ה' תמימה משיבת נפש" - זי שיצט אויף אירע לערנער פון יענער היץ וואס וועט זיין אויף דער צוקונפט, וואס די צדיקים דערווארעמען זיך דערמיט און אדרבה, יענע היץ וועט זיי זיין צום גוטן און זיי וועלן געראטעוועט ווערן פון איר: "וזרחה לכם יראי שמי שמש צדקה ומרפא". די רשעים - "ואין נסתר מחמתו", פון דער זון וואס וועט שיינען אויף זיי יענעם טאג; און די צדיקים - פאר זיי איז די תורה משיבת נפש.
און "עדות ה' נאמנה" - זי איז געטריי צו עדות'ן אויף אירע לערנער, און זי קערט צוריק פון וועגן פון טויט צו וועגן פון לעבן. ווער וועט עדות זאגן אויפן מענטש דארט אין דער עולם האמת? עדות ה' נאמנה - די תורה איז די געטרייע עדות וואס וועט עדות זאגן אויפן מענטש וויפיל ער האט אין איר עוסק געווען און וויפיל ער איז געווען צוגעקלעבט צו איר, און זי איז די וואס קערט אום זיין נפש פון דרכי מיתה צו דרכי חיים.
"מצות ה' ברה" - זאגט רש"י: מצהרת, דאס הייסט זי לייכט ווי דער מיטאג-צייט, און דאס איז דער באטייט פון "ברה": שיין, קלאר און ליכטיג, א שיינע און ריינע זאך. און רש"י לייגט צו: גיב אכטונג אז עס זענען דא געזאגט געווארן זעקס אויסדרוקן, ווי דער מלבי"ם האט דערמאנט - תורת ה', עדות ה', פקודי ה', מצות ה', יראת ה', משפטי ה' - און די דאזיגע זעקס זענען קעגן די ששה סדרי משנה, ווייל מען רעדט דאך דא פון תורת ה'. און נאך מער: צווישן יעדן שם ביזן נעקסטן שם זענען דא פינף ווערטער צוזאמען מיטן שם ה'. צום ביישפיל: פקודי, ה', ישרים, משמחי, לב - פינף ווערטער; און דערנאך: מצות, ה', ברה, מאירת, עינים. און פארוואס איז דאס מסודר פינף פינף? צו מרמז זיין אויף די חמשה חומשי תורה.
קומט אויס אז פון איין זייט זענען דא זעקס אויסדרוקן כנגד שישה סדרי משנה - תורה שבעל פה, און פון דער צווייטער זייט א חלוקה פון פינף פינף ווערטער - כנגד תורה שבכתב. און דערפאר ענדיגט דער פסוק: "מִשְׁפְּטֵי ה' אֱמֶת צָדְקוּ יַחְדָּו" - אלע זענען פארראכטן מיט חסד און אמת; סיי תורה שבכתב און סיי תורה שבעל פה זענען אראפגעקומען געבינדן איינס אינעם צווייטן, פארקערט פון דער שיטה פון די צדוקים וואס האבן געהאלטן אז תורה שבכתב און תורה שבעל פה זענען צוויי באזונדערע זאכן. דער גאנצער ענין איז אמת, און אזוי איז עס געגעבן געווארן מאת ה' - סיי שישה סדרי משנה און סיי חמישה חומשי תורה.
דער מלבי"ם דערקלערט: "פקודי ה' ישרים משמחי לב" - דא רעדט מען פון יענעם חלק מצוות וואס ווערט אנגערופן "פקודים", און דאס זענען די מצוות דורך וועלכע מיר געדענקען די אמונה. צום ביישפיל דער ענין פון די מועדים, וואס זענען א זכר ליציאת מצרים: דורך זיי שטארק איך כסדר די אמונה אז דער אויבערשטער האט אונז ארויסגענומען פון מצרים, אונז אויסגעלייזט, געשלאגן מצרים מיט עשר מכות און געשפאלטן דעם ים. און אזוי אויך מצוות וואס זענען באשטימט צו שטארקן אין אונז די גוטע מידות, ווי פריקה וטעינה - "כי תראה חמור שונאך רובץ תחת משאו" - זאלסט נישט זיין קיין אכזר; און אזוי אויך מתנות עניים, לקט שכחה ופאה, אז ווען מען זעט ארימעלייט דארף מען זיי געבן. און קוקט זיך צו ווי אנדערש די דאזיגע פקודים זענען פון די פקודים פון די אנדערע פעלקער, וואס זייערע געזעצן זענען נישט גלייך.
"פקודי ה' ישרים" - זאכן וואס זענען געמאכט געווארן אויפן וועג פון יושר און צדק. א סך געזעצן זעט מען ביי די אומות העולם וואס זענען זייער ווייט פון יושר און צדק, און זיכער ווען מען רעדט פון דער היסטאריע. אבער מען דארף אפילו נישט צוקומען צו דער היסטאריע. אין דער וועלט דרייען זיך צוויי שיטות: א קאפיטאליסטישע שיטה און א סאציאליסטישע שיטה, און מדינת ישראל איז א מין פרואוו פון א צוזאמענשמעלץ. די דאזיגע צוויי השקפות זענען לכאורה געמאכט געווארן כדי צו געבן א בעסער לעבן פאר די מענטשן וואס לעבן אונטער זיי.
די סאציאליסטישע שיטה, לאמיר עס רופן די קאמוניסטישע, הערט זיך לכאורה געוואלדיג: אלע זענען גלייך, מען גיט פאר יעדן גלייכבארעכטיגונג און א מעגליכקייט זיך צו לערנען, מען לאזט נישט צו קיין ריזיגע קלאסן-אונטערשידן וואו איינער פארמאגט אכציג פראצענט פונעם געלט און אלע אנדערע מוטשען זיך פאר גראשנס. לויט דער דאזיגער שיטה זענען אויפגעשטעלט געווארן די קיבוצים: קיינער דארט איז נישט קיין בעל ממון, יעדע פרוטה וואס מען ברענגט אריין געהערט צום גאנצן משק, יעדע השקעה וואס מען מאכט - פארדינען אלע דערפון, און יעדער באקומט גלייך אויף גלייך לויט זיינע באדערפענישן. לכאורה א הערליכע זאך. טא פארוואס האלט די תורה נישט דערפון? מיר האבן דאך א כלל: אויב מען זעט א שיטה וואס זעט אויס גוט, אבער די תורה שטעלט דאס נישט אוועק אלס וועג - איז א סימן אז זי איז נישט גוט. ווייל ווען דער קדוש ברוך הוא האט אונז געגעבן די תורה, האט ער אונז געגעבן דעם בעסטן לעבנסוועג פאר אונז, און אז ער האט דאס נישט אנגענומען אלס א וועג אין לעבן, מיינט עס אז דאס איז נישט דער ריכטיגער וועג.
און פון דער צווייטער זייט, די קאפיטאליסטישע שיטה - אמעריקע. דארט זענען פאראן גוזמא'דיגע קלאסן-אונטערשידן, פון מענטשן וואס זענען מופלג'דיגע עושרים מיט א לעגענדארן רייכטום ביז גאר ארימע מענטשן און היימלאזע וואס שלאפן אין דער סאבוועי סטאנציע אויף א קארטאן, און פילע פון זיי שלאפן איין אן אייביגן שלאף, ווייל צוליב דער קעלט קען מען נישט איבערלעבן און אינדערפרי שטייט ער שוין מער נישט אויף. א שרעקליכע עניות אן א גלייכן, וואו א מענטש פארמאגט פשוט גארנישט: עס זענען נישטא קיין בודזשעטן פון דער רעגירונג, נישטא קיין סאציאלע הילף. אמעריקע גייט לויטן כלל: "ר' איד, האסט געארבעט, האסט מצליח געווען, האסט באקומען. דו האסט נישט? האסטו נישט. א שאד, גיי ארבעט". לכאורה אן אכזריות'דיגע שיטה: אויב דו האסט נישט, ביסטו טויט. אין אייראפע איז אנדערש, דארט איז די שיטה מער סאציאליסטיש. און פארוואס מיינט איר קומען די מוסולמענער קיין אייראפע? נישט בלויז ווייל מען עפנט פאר זיי די טויערן און אין אמעריקע מאכט מען שווערער, נאר ווייל אין אייראפע איז פאראן אומעטום א ברייטע שטיצע, א רייכע סאציאלע פארזיכערונג און גרויסע קינדער-געלטער, און זייער מעגליכקייט צו לעבן אן צו טון עפעס איז פיל בעסער ווי אין אמעריקע.
און יעצט פארשטייט וואס פאר א שלעכטס עס ליגט אין דער סאציאליסטישער שיטה, וואס האט אויסגעזען אזוי וואונדערבאר. די לענדער וואו מען פירט זיך מיט דער קאמוניסטישער שיטה אז "אלע זענען גלייך" - זענען אלע צוריקגעשטאנענע לענדער, עס איז נישטא דארט קיין איין פארגעשריטן לאנד. און אפילו רוסלאנד, וואס ווערט לכאורה פאררעכנט מער פארגעשריטן, איז נאך אלץ אינגאנצן צוריקגעשטאנען קעגן אמעריקע; גייט אריין אין די דערפער אין רוסלאנד און איר וועט זען מענטשן וואס זענען פארבליבן ווייט הינטערשטעליג. און פארוואס? צוליב א פשוט'ער סיבה: אויב איך האב עפעס אנטוויקלט, אויסגעטראכט א סטארט-אפ, און מען זאגט מיר אז אין אלץ וואס דו הארעוועסט וועלן זיך יעדער איינער טיילן, עס געהערט פאר דער רעגירונג - טא פארוואס זאל איך ארבעטן? מען מאכט זיך א קליינער קאפ: מען קומט צו דער ארבעט, מען טוט די ארבעט, מען ענדיגט, מען לייגט אראפ די שליסלעך און מען גייט אהיים. און דערפאר וועט איר נישט זען קיין שום ערפינדונגען און קיין שום אנטוויקלונגען אין די קאמוניסטישע לענדער. א פירמע פון רפואות לייגט אריין ביליאנען אין אנטוויקלונג, לאבאראטאריעס און פראפעסארן זיצן יארן לאנג און אמאל קומט גארנישט ארויס; אבער אז זיי וועלן מצליח זיין מיט איין רפואה וועלן זיי מאכן דערויף געלטער וואס וועלן אלעס דעקן - און אויב אזוי, לוינט זיך צו אינוועסטירן. א מענטש וואס אינוועסטירט פאר זיך אליין איז גרייט זיך אריינצולייגן. אבער אויב איך וועל אינוועסטירן און דער גאנצער עולם וועט זיך טיילן דערמיט, צו וואס זאל איך זיך פלאגן? איך וועל דאך סיי ווי נישט באקומען מער ווי דאס וואס איך האב היינט.
נאר גיט אכט: יעדע שיטה האט גרויסע חסרונות. אין אמעריקע איז פאראן א שרעקליכע עניות און דער אפגרונט צווישן ארימעלייט און עושרים איז שוידערליך; אין רוסלאנד און אין די קאמוניסטישע לענדער איז נישטא קיין שום פארשריט. וואס איז דען די ריכטיגע שיטה?
אידישקייט איז נישט די קאמוניסטישע שיטה און נישט די קאפיטאליסטישע שיטה; אידישקייט האט א שיטה פאר זיך אליין. מיט איין ווארט: פון איין זייט זאגט די תורה אז עס איז נישטא קיין מציאות אז א מענטש זאל ארבעטן פאר א צווייטן - אויב איך ארבעט פאר יענעם, ארבעט איך נישט. עס מוז זיין אז דער מענטש ארבעט פאר זיך אליין: ער האט געארבעט, ער האט פארדינט, ער זאל ווערן רייך - אבער פאר זיך אליין. און פון דער צווייטער זייט, אזוי ווערן דאך געשאפן ריזיגע אונטערשידן צווישן די שיכטן. אין יענע צייטן איז דער עיקר פארמעגן פון א מענטש געווען אין פעלדער און הייזער; ווער עס האט פארמאגט אסאך קרקעות איז געווען אן עושר. און דא זאגט די תורה: איינמאל אין פופציג יאר ווערן די קרקעות צעטיילט פונסניי - דאס איז שנת היובל, "ואיש אל אחוזתו תשובו". אפילו אויב א מענטש איז אנגעקומען צו גרויס עניות און במשך די פופציג יאר איז ער צוזאמגעפאלן און האט פארקויפט אלעס וואס ער פארמאגט, קומען די קרקעות צוריק צו אים איינמאל אין פופציג יאר. דאס הייסט עס איז דא דא א מין אויסגלייכונג און איבערפרישונג, אז ביים סוף האט א מענטש די מעגליכקייט אנצוהויבן אלעס פונדאסניי.
און מאידך גיסא, דער ארימאן וועט דאך נישט ווארטן אויף דיר פופציג יאר - ער קען חלילה אויסגיין פאר הונגער אינדערצווישן. דערפאר האט אונז די תורה באפוילן אויך אינאיינעם מיט די פופציג יאר מיט אסאך מצוות פון שטיצע און הילף פארן שוואכן: "עזוב תעזוב עמו", "פתוח תפתח", "נתון תיתן", מעשרות, צדקה, הענק תעניק לו. זאלסט זיך נישט פארקוקן פונעם ארימאן. דו מוזט אים געבן חיות.
און גיט אכטונג אויפן גרויסן חילוק צווישן דער קאמוניסטישער תפיסה און דער תפיסה פון דער תורה: אין דער קאמוניסטישער תפיסה זאגט מען אז יעדער דארף זיין גלייך, יענער איז א נעבעך און דו דארפסט זיך זארגן פאר אים. און ווען די השקפה איז "דו דארפסט זיך זארגן פאר אים", איז מערסטנס מסתבר אז דער מענטש וועט זיך ענדערש זארגן פאר זיך אליין. און דערפאר זעט מען נישט אין די קאמוניסטישע לענדער קיין שום התעוררות פון אכפתיות איינער צום צווייטן. ביי דער תורה קומט דער ענין פון חסד נישט פונעם רצון זיך צו זארגן פאר יענעם, נאר פונעם רצון צו געבן פאר מיר. ווען די תורה זאגט טו חסד, רעדט זי כסדר בלשון "דו פארדינסט, דו באקומסט, דו ביסט זוכה": "פתוח תפתח" - דו עפנסט און דו באקומסט; "עשר בשביל שתתעשר". דאס געבן גיט בעצם פאר דיר. א מענטש טוט חסד בלב שלם ווען ער ווייסט: איך געב אים נישט בלויז ווייל ער איז א פרעמדער נעבעך, נאר איך געב ווייל איך פארדין - און דאס איז שוין גאר אן אנדערע זאך.
און ווען ס'איז דא אזא נתינה, ווען א מענטש ווייסט אז מיטן געבן גיט ער פאר זיך אליין - גיט מען. קוקט נאר אויף קופת העיר: מיליאנען אויף מיליאנען. די "מעטשינג" קאמפיינס פון די לעצטע חדשים זענען אומבאגרייפליך, וואס פאר א סכומים מ'האט געשאפן, מעייני הישועה און נאך - געלטער פון מיר און פון דיר, הונדערט און צוויי הונדערט שקלים, און דערפון האט מען געמאכט מיליאנען. א מענטש איז גרייט צו אינוועסטירן, א מענטש איז גרייט צו געבן. קומט אויס אז די תפיסה פון דער תורה איז די ריכטיגע תפיסה אין דער עקאנאמישער השקפה, ווי אזוי א מענטש דארף זיך פירן און אויף וואספארא אופן: זי היט אפ פון איין זייט די פרישקייט און דעם רצון צו ערפינדן און אנטוויקלען, ווייל איך פארדין דערפון; און פון דער צווייטער זייט טרעט זי נישט אראפ אויפן ארימאן און פירט אים נישט צו דער סאבוועי אויף א שטיקל קארטאן, נאר ברענגט צו א מצב אז דו העלפסט די עניים און זארגסט זיך פאר זיי - און מיט דעם אליין העלפסטו דיר אליין.
צוליב דעם שוועריקייט צווישן די צוויי עקסטרעמע שיטות, האבן אסאך לענדער פרובירט צו מאכן א שילוב: הילף, שטיצע און גראנטן פאר די נויטבאדערפטיגע, און מאידך גיסא א מעגליכקייט פארן מענטש צו אנטוויקלען, פארדינען און רייך ווערן, כדי ער זאל שפירן אז ער באקומט און ער אינוועסטירט נישט בלויז פאר א צווייטן. אבער די ריכטיגע תפיסה איז די תפיסה פון דער תורה, און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "פיקודי ה' ישרים" - ווען דער קדוש ברוך הוא באפעלט מצוות אין דער תורה, זענען זיי גלייך און אויסגעהאלטן, על פי צדק ויושר, ווייל דאס איז דער ריכטיגער וועג פון לעבן: אפצוהיטן דעם רצון און שטרעבונג צו אנטוויקלען און ערפינדן, און מאידך גיסא נישט צעטרעטן די ארימעלייט און נצרכים.
די געזעצן פון בני אדם זענען נישט משמחי לב, ווייל ס'איז נישטא קיין תכלית אינעם געזעץ. קיינמאל האט מען נישט געזען א מענטש טאנצן מיטן געזעץ-בוך פון זיין לאנד. און נישט נאר דאס: מ'האט קיינמאל נישט געזען קיין קריסט טאנצן מיטן ברית החדשה, און נישט קיין מוסולמענער טאנצן מיטן קוראן. מ'האט געזען א קריסט טאנצן - ווען זיין גרופע האט געווינען אין די ספארט שפילן; מ'האט געזען א מוסולמענער טאנצן מיט שטיקער קערפער. אבער א גוי זאל טאנצן מיט זיין תורה? זייערע געזעצן, סיי די מלוכה'שע געזעצן און סיי די רעליגיעזע געזעצן, זענען דאך נישט קיין אמת'ע חוקים וואס ברענגען דעם מענטש צו שלימות און רוחניות, און ממילא זענען זיי נישט משמחי לב, און פארוואס זאל מען טאנצן מיט זיי? אבער "פיקודי ה' ישרים" - זיי זענען משמחי לב, זיי פרייען אויף דעם מענטש, ווייל דער מענטש ווייסט אז דורך דעם קומט ער צו שלימות און צו רוחניות'דיגע השגות.
"מצות ה'" איז דער באזונדערער טייל מיטן נאמען מצוה, וואס דאס איז דער רוב פון די מצוות התורה, און אויך דאס איז אנדערש פון די מצוות פון די אומות. די מצוות פון די אומות, זאגט דער מלבי"ם, גייען אין פינצטערניש און דער שיין פונעם שכל האט נישט געשיינט אויף זיי - וואספארא ענין און טעם איז דא אין אלע געזעצן פון די פעלקער? אבער "מצות ה' ברה": יעדע מצוה האט א טעם און א פנימיות, און זי ברענגט דעם מענטש צו אן אינערליכער גליקליכקייט. און זי איז אויך "מאירת עיניים" - עיניים באדייט די אויסערליכע חושים, ווייל וויבאלד די מצוות ה' לערנען אויס דעם מענטש נדיבות, אכפתיות און אנערקענען יענעם, באלייכטן זיי די אויגן פונעם מענטש אין זיינע חושים, אז ער זאל זיך פירן מיט די מצוות און לעבן מיט זיי אויף דער וועלט, און נישט נאר פאר חיי עולם הבא.
דוד המלך עפנט א נייעם שער: נאכדעם וואס ער האט געוויזן ווי אזוי די הימלען דערציילן כבוד אל, לערנט ער אז די תורה שטייגט איבער די התבוננות אין דער נאטור אין זעקס ענינים, כנגד די זעקס נעמען פון דער תורה וואס זענען אין קאפיטל קי"ט. "תורת ה' תמימה" - א פולקאמע השגה אין חידוש העולם, אין השגחה, אין נבואה און אינעם גורל הנפש, וואס די נאטור קען נישט אויסלערנען. "עדות ה' נאמנה" - די סיפורי התורה זענען אמת לאמיתו, און אונטער זיי ליגן טיפע פארבארגענע שיכטן, און זיי זענען אויך "מחכימת פתי" און לערנען אויס מוסר און דרך ארץ אויך פאר פשוט'ע מענטשן. "פיקודי ה' ישרים משמחי לב" - באפעלן וואס זענען געבויט אויף יושר און צדק, וואס היטן אפ סיי דעם מענטשנ'ס אייגענע איניציאטיוו און סיי זיין זארג פארן ארימאן, אויף א וועג וואס איז נישט קאפיטאליזם און נישט קאמוניזם נאר דער וועג פון דער תורה. "מצות ה' ברה מאירת עיניים" - יעדע מצוה האט א טעם און א פנימיות, וואס ברענגט דעם מענטש צו א גייסטיגן גליק און באלייכט זיינע אויגן אין זיין לעבן אויף דער וועלט.