לַמְנַצֵּחַ מִזְמוֹר לְדָוִד׃ - פאַרן מנצח, אַ מזמור פאַר דוד.
דער מזמור איז אונדז אַלעמען גוט באַקאַנט: "השמים מספרים כבוד אל". דער מלבי"ם זאָגט, אַז כבוד אלוקים ווערט אַנטפּלעקט אויף דער וועלט דורך צוויי בילדער, אין צוויי וועגן. דער ערשטער וועג - דורכן מתבונן זיין אין דער וועלט: מיר קוקן און זעען אַ וואונדערבאַרע בריאה וואָס איז באַשאַפֿן געוואָרן מיט אַן אַבסאָלוטן פּינקטלעכקייט, מיט אַכטונג געבן אויף יעדן איינציקן פּרט, פֿון דער קלענסטער מיקראָביאָלאָגיע און DNA ביז די גרעסטע און מעכטיקסטע הימלישע קערפּערס, און אַלע זענען באַשאַפֿן געוואָרן צו דינען דעם מענטש. דאָס איז אַ קלאָרע עדות אויף דער מציאות פֿונעם בורא. דער צווייטער וועג - דורך דער תורה, דורך נבואה, דורך דער התגלות אלוקית.
דוד המלך שטעלט פֿאַר אונדז אין דעם מזמור די צוויי וועגן, און ווײַזט אויף אַז דער צווייטער וועג איז פֿיל בעסער און דערפֿאָלגרײַכער: צו דערקענען אונדזער באַשעפֿער דורך דער תורה איז פֿיל שטאַרקער, און מען קען דורך דעם דערגרייכן פֿיל מער פּרטים ווי דורך דער דערקענונג דורך דער וועלט. די דאָזיקע מעלה פֿון אַנטפּלעקן זײַן כבוד, זײַן מציאות און זײַן השגחה דורך דער תורה, איז העכער אין זעקס ענינים, און דוד המלך וועט זיי דאָ אויסרעכענען איינס ביי איינס.
הַשָּׁמַיִם מְסַפְּרִים כְּבוֹד־אֵל וּמַעֲשֵׂה יָדָיו מַגִּיד הָרָקִיעַ׃ - די הימלען דערציילן דעם כבוד פֿון ג-ט, און דאָס ווערק פֿון זיינע הענט זאָגט אָן דער רקיע.
"השמים" נעמט אַרײַן אַלע הימלישע קערפּערס, וואָס איז גערופֿן בײַ די פֿריִערדיקע "עולם הגלגלים": די זון, די לבנה, די שטערנס און אַלץ וואָס געפֿינט זיך דאָרט. "הרקיע" פֿאַרקערט, ווי דער מלבי"ם דעפֿינירט עטלעכע מאָל לויט די ווערטער פֿונעם רמב"ם, איז דער אָרט פֿון וואַנעט עס שטײַגן אויף די דעמפֿן - וואָס מיר רופֿן די אַטמאָספֿער. דאָרט געפֿינען זיך דער רעגן, דער האָגל און די וואָלקנס, און ביז אַהין גייט דער גרענעץ פֿון דער ערד, און ביז אַהין איז די לופֿט פּאַסיק צום אָטעמען פֿאַר מענטשן און בעלי חיים. פֿון דאָרט און ווײַטער הייבט זיך אָן דער גרענעץ פֿון די שמים, און דאָרט - זאָגט דער מלבי"ם - קען קיין שום בעל חי נישט לעבן, ווײַל עס איז דאָרט נישטאָ קיין זויערשטאָף צום לעבן.
און פּונקט ווי עס איז פֿאַראַן אַן אונטערשייד צווישן שמים און רקיע, אַזוי אויך איז פֿאַראַן אַן אונטערשייד אין דעם וואָס זיי דערציילן. וואָס איז "כבוד אל" און וואָס איז "מעשה ידיו"? כבוד איז אַ זאַך וואָס מען איז מחויב קעגן קודשא בריך הוא מצד דעם וואָס ער האָט באַשאַפֿן די וועלט. וויבאַלד דער אויבערשטער האָט באַשאַפֿן זײַן וועלט און ער איז דער גורם פֿון אַלע באַשעפֿענישן און די סיבה פֿון אונדזער קיום, דעריבער פּאַסט אים צו פֿעלקאָמען כבוד - און דעם כבוד דערציילן די שמים. יעדער וואָס זעט דעם דאָזיקן ריזיקן בנין, די זון, די לבנה און זייער טעטיקייט, פֿאַרשטייט אַז עס איז פֿאַראַן אַן איינציקער בורא וואָס מיט זײַן כּוח און מאַכט קען ער באַשאַפֿן דאָס אַלץ. און נישט בלויז די עצם מציאות פֿון דער זון, נאָר איר גאַנג און איר דרייען זיך, און אַז זי פֿאַרברענט נישט דעם מענטש נאָר געפֿינט זיך אין אַ גענויער ווײַטקייט כּדי צו וואַרעמען און נישט צו פֿאַרברענען. יעדער וואָס טראַכט אַרײַן אין דעם, ווייסט שוין אַז עס איז דאָ אַ קלוגער מנהיג, עס איז דאָ אַ כּוח וואָס מען דאַרף מכבד זיין. דאָס איז "כבוד אל".
אָבער פֿון די שמים אַליין לערן איך נאָך נישט אַז דער קדוש ברוך הוא געפֿינט זיך אין זײַן וועלט און פֿירט ווײַטער און באַנײַט יעדן טאָג תמיד מעשה בראשית און פֿירט די וועלט. וואָס ווייס איך? אַז מיט אַזוי פֿיל יאָר צוריק האָט דער אייבערשטער באַשאַפֿן זון, לבנה און שטערנס. פֿון אַ טעאָרעטישן שאַצונג וואָלט איינער געקענט טענהן אַז דער אייבערשטער האָט אַלץ באַשאַפֿן און האָט זיך כביכול "אָפּגעטאָן", און איך האָב נישט קיין באַווײַז פֿון בלויז זען די זון און לבנה אַז ער געפֿינט זיך נאָך אַלץ דאָ, גיט אַכט און פֿירט אָן. דאָס אַנטפּלעקט מיר "מעשה ידיו" - די זאַכן וואָס דער קדוש ברוך הוא טוט כּסדר - און דאָס "מגיד הרקיע". ווער עס טראַכט אַרײַן ווי די רעגנס קומען אַראָפּ, זעט די הנהגה פֿונעם קדוש ברוך הוא: ווי ער גיט פֿאַר יעדן אָרט די מאָס וואַסער וואָס עס דאַרף, "מצמיח הרים חציר", און ווי ער גיט דעם רעגן - און דאָס הייסט "גבורות גשמים", וווּ מען זעט די גבורה פֿונעם בורא יתברך.
און ענלעך צו דעם דרשנ'ען חז"ל: מעשה ידיהם פֿון צדיקים, ווער זאָגט אָן? ווער אַנטפּלעקט אונדז די מעשׂים פֿון די צדיקים? "מעשה ידיו מגיד הרקיע". און ווי אַזוי? מיר האָבן שוין נישט איין מאָל געזאָגט: עס איז נישטאָ קיין שום כּוח אויף דער וועלט וואָס האָט געפֿונען אַ וועג אַראָפּצוברענגען רעגן. דאָס העכסטע וואָס מען קען טאָן איז צו צעשפּרייטן זילבער-יאָדיד אויף וואָלקנס וואָס ברענגען שוין אַ רעגן אין אַ געוויסער מאָס, כּדי צו פֿאַרמערן די קוואַנטיטעט - אָבער עס איז נישטאָ קיין שום וועג צו ברענגען רעגן אין אַ יאָר פֿון אַ בצורת. אויף דעם זאָגט דער נביא: "היש בכל אלוהי הגויים מגשימים?" זוך אַן אָפּגאָט פֿון אַ גוי וואָס זאָל אַראָפּברענגען רעגן.
דאָס איינציקע פֿאָלק אין דער היסטאָריע וואָס איז געווען באַקאַנט און באַרימט דערמיט, אויך בײַ די גוים, איז דאָס אידישע פֿאָלק. ווען עס איז געווען אַ בצורת, פֿלעגט מען קומען צו די אידן, זיי דריקן און סטראַשען מיט גירוש - כּדי עס זאָל רעגענען. אין תימן איז דאָס געווען אַ באַקאַנטע שיטה פֿונעם אימאַם: אַז ס'איז נישט געפֿאַלן קיין רעגן, פֿלעגט ער סטראַשען די אידן. די תימנ'ער פֿלעגן קובע זיין אַ תענית, גיין צום בית עולם און מתפּלל זיין דאָרט, און ווען זיי פֿלעגן צוריקקומען האָט שוין גערעגנט. דאָס איז געווען אַ קבֿיעות'דיקע זאַך. אַזוי אויך אין ירושלים, ווען עס איז געווען אַ שווערע בצורת, איז מען אַרויס צו אַ תפֿילה אויף הר הזיתים, און ווען זיי זענען צוריקגעקומען האָט שוין גערעגנט נאָך יאָרן פֿון טריקעניש. און די גמרא דערציילט אויף רבי יהודה, אַז ווען ער פֿלעגט בלויז אויסציען איין שוך צו זיצן אין תענית - האָט גלײַך אָנגעהויבן צו רעגענען.
אויב אזוי, דינט דער רעגן אלס א ראיה אויף השגחה אלוקית: הקדוש ברוך הוא ברענגט דעם רעגן בעיתו ובזמנו, אין יעדן ארט לויטן באדארף, יעדע מדינה לויט איר אייגנשאפט, לויט דער צייט און לויטן ארט. פון דעם זעען מיר די השגחת השם אויף דער וועלט. השמים מספרים כבוד אל - ווען מען קוקט אויף די גלגלים זעט מען דעם כבוד פון כבוד אל. אבער ווען מען זעט מעשה ידיו, ווייסט מען נישט בלויז אז השי"ת האט באשאפן די וועלט איין מאל, נאר אז זיין השגחה איז תמידית אויף זיין וועלט.
עס איז דא דא נאך א פיינער חילוק: די הימלען "מספרים", און דער רקיע "מגיד". זאגט דער מלבי"ם: "הגדה" מיינט שטענדיג זאגן א נייע זאך - "איך וויל דיר עפעס זאגן", מבשר זיין א בשורה, זאגן עפעס וואס דו האסט נישט געוואוסט. "סיפור", ווידער, איז תמיד איבער עפעס וואס איז געווען אמאל - "איך דערצייל דיר, אמאל איז געווען אזוי און אזוי". דערפאר איז דער רקיע "מגיד": ער זאגט אונז נאכאמאל און נאכאמאל א זאך וואס באנייט זיך - די רעגנס קומען אראפ כסדר און זיי ווייזן אויף דער השגחת השם. בעת וואס די הימלען זענען בלויז "מספרים": השי"ת האט באשאפן זיין וועלט מיט אזוי פיל יאר צוריק, געשטעלט די זון און געשטעלט די לבנה - דאס איז געווען אמאל.
און מען דארף באמערקן: דאס וואס מיר האבן געזאגט אז מען קען מיינען אז די זון און די לבנה זענען באשאפן געווארן בלויז איין מאל און מער נישט, דאס איז נאר לויט דער שיטה פון די כופרים. מיר זאגן דאך "המחדש בטובו בכל יום תמיד מעשה בראשית", און מיר גלייבן אז הקדוש ברוך הוא באנייט אין יעדן איינציגן רגע די בריאה: מכוח זיין רצון יתברך באנייט זיך יעצט די זריחה פונעם זון, יעצט פאלט דער רעגן, יעצט שיינט די לבנה. דאס קומט נישט צוליב אינערציע, כאילו השי"ת האט איין מאל געגעבן א שטופ דער וועלט און זי דרייט זיך זינט דעמאלט ווייטער פון זיך אליין. נאר מען וואלט געקענט אזוי טראכטן, און פאר א כופר וואס קוקט אזוי אויף דער וועלט - זענען די הימלען אליין נישט מגלה די השגחה, זיי פארציילן בלויז אויף וואס ס'איז אמאל געווען, אויפן כבוד השם וואס האט באשאפן זיין וועלט.
יוֹם לְיוֹם יַבִּיעַ אֹמֶר וְלַיְלָה לְּלַיְלָה יְחַוֶּה־דָּעַת׃ - איין טאג צום צווייטן גיסט ארויס רייד, און איין נאכט צו דער צווייטער מאכט באקאנט דעת.
אגב, דאס איז דער מקור פאר די נעמען פון די ספרים פון הרב עובדיה יוסף: די שו"ת ספרים "יביע אומר" און "יחווה דעת". און צו אונזער ענין: זאגט דער מלבי"ם, אז דריי זאכן קענען אויסקלארן ביי א זאך וואס מיר האבן א ספק צי זי איז באשאפן געווארן בכוונה תחילה אדער במקרה.
די ערשטע זאך - דער ריבוי. "המקרה לא יתמיד", זאגן די קדמונים. א מקרי'דיגע זאך פאסירט נישט נאכאמאל און נאכאמאל און נאכאמאל און אלעס זאל זיין במקרה. אויב מען זעט א מענטש וואס געווינט אין לאטערי וואך נאך וואך, צוויי חדשים, דריי חדשים, זאגט מען דאך נישט "במקרה", נאר מען פרעגט ווער עס האט דארט מסדר געווען די זאך אין מפעל הפיס. אויב א וואונדער-זאך פאסירט - דער מקרה האלט נישט אן כסדר; און ווען מען זעט אז עס פאסירט תמיד אויפן זעלבן אופן, איז פארשטענדליך אז עס איז דא איינער וואס האט דאס פלאנירט.
די צווייטע זאך - די חכמה און דער דיוק. א צופעליגע זאך ווערט געמאכט סתם אזוי, אן קיין פינקטליכקייט און אן א גענויער געשטאלט; אבער א זאך וואס איז גאנץ און מדויק איז נישט קיין מקרה. אויב מען זעט א קראטער וואס איז אויסטערליש פונקטליך אין זיין גרויס, טיפקייט און מאסן - וועט קיינער נישט זאגן אז דא איז אראפגעפאלן א מעטעאריט וואס האט פונקטליך באשאפן מאסן אויפן מילימעטער אין דער טיפקייט, ברייטקייט און הויכקייט. דער דיוק אליין ווייזט אז איינער האט דאס פלאנירט און אויסגעגראבן. ווען עפעס ווערט געמאכט סתם אזוי - קען מען עס אנלענען אויף א מקרה; אבער ווען עס איז שטארק מדויק - האט עס איינער פלאנירט.
די דריטע זאך - די תכלית. אויב מען זעט א שטיקל מעטאל אראפגעווארפן, זאגט מען: א מקרה. אויב מען זעט פיל אזעלכע שטיקלעך פונקטליך די זעלבע - איז דאס שוין דער ערשטער כלל, דער ריבוי. אויב מען קוקט נאך און מען זעט אז זי איז אין א גענויער געוויכט, אין א פונקטליכער הויך און לענג - איז דאס דער צווייטער כלל, די חכמה. אבער אויב פלוצים באטראכט מען עס און מען זעט אז עס איז דא דא א שפיץ ארויסגעשטעקט, און פונעם צווייטן זייט אויך א שפיץ, און אט איז דאס אן עפענער - איז דאס נישט קיין שטיק מעטאל וואס האט זיך אויסגעבויגן, נאר עס איז דא דא איינער וואס האט דאס אויסגעפלאנט. אדער מען שטעקט אריין דאס שטיקל מעטאל אין א לאך פון א שלאס וואס פאדערט א פונקטליכן שליסל, און מען זעט אז מען קען דערמיט עפענען די טיר - איז דאס דאך א תכלית: די זאך איז געאייגנט און אויסגערעכנט פאר א באשטימטן באנוץ, און א סימן אז זי איז געמאכט געווארן בכוונה מכוונת.
ווי איינער האט אמאל געזאגט: שטעלט אייך פאר אז די אמעריקאנער אסטראנאטן קומען אן צו דער לבנה און זיי זעען א בראכשטיק פון א פלאש. וואס וועט זיין זייער מסקנא? צי וועלן זיי זאגן: א פלאש ווערט געמאכט פון גלאז, און גלאז איז ערד, און ערד איז דאך אויך פאראן אויף דער לבנה, מסתמא איז געווען דא אן אויפרייס און פון דעם איז געווארן א פלאש? קיין שום שוטה וועט דאס נישט טענה'ן. אלע וועלן זאגן: די רוסן האבן אונז אויסגעכאפט. און אפילו אויב עס איז נאר א שארבל און נישט קיין גאנצע פלאש - ווייל מען קוקט אויפן שארבל און מען זעט אז ער איז אויסגעפארמט, מדויק, אויסגעשליפן, ס'איז ניכר אז דאס איז א פראדוקט און נישט קיין רעזולטאט פון אן אויפרייס. און אויב זיי וועלן זען אסאך אזעלכע שארבלעך - על אחת כמה וכמה; און אויב זיי וועלן אויך פארשטיין די תכלית, אז אינעווייניג לייגט מען א געטראנק - על אחת כמה וכמה. דאס זענען די דריי פארשטענדליכע תנאים צו באשליסן אז א זאך איז נישט קיין מקרה, נאר איז געמאכט געווארן בכוונה מכוונת.
פון די דריי ענינים לערנען מיר יעצט די הנהגה פון השי"ת און זיין כבוד פון דער בריאה - פון דער זון, דער לבנה און די שטערנס. דער ערשטער איז דער ריבוי, און דאס איז "יום ליום יביע אומר": מען זעט דאס אויפגיין פון דער זון טאג נאך טאג נאך טאג, אין פינקטליכע און אפגעמאסטענע צייטן, אזוי ווייט אז מען קען אנשטעלן דעם זייגער לויט דער זון. אויב דאס ערשיינען פון דער זון וואלט געווען צופעליג, פארוואס קומט זי צוריק יעדן טאג? מען קען דאך נישט טענה'ן אז ס'איז געווען א צופעליגער אויפרייס און ס'איז געווארן א ריזיגער גאז-צענטער וואס האט געלאכטן און איז פארלאשן געווארן - דאס פאסירט דאך יעדן טאג. דער ריבוי פון דער פעולה וואס חזר'ט זיך איבער נאכאמאל און נאכאמאל זאגט דיר אז ס'איז נישטא דא קיין שום מקרה. "יום ליום יביע" און ער וועט זאגן און דערציילן די גבורה פונעם אויבערשטן.
און ביינאכט, ווען די זון שיינט נישט? זאגט דער מלבי"ם: די נאכט איז א צייט פון שטילקייט, די נאטור לייגט ווי א האנט צום מויל, זי איז שטיל און שטום. און ווען ס'איז נישטא קיין גערודער - איז דאס א צייט פון מחשבה און התבוננות. דעמאלט קען דער מענטש זיך מתבונן זיין אין דעם וואס ער האט געזען בייטאג און עס מעכל זיין, און פון דעם נעמט ער ארויס דעת אלוקים: "לילה ללילה יחווה דעת". יעדער טאג זאגט דעם חידוש וואס איז געמאכט געווארן אין אים, און ביינאכט ווערן באקאנט פאר די בני אדם די נייע אנטפלעקונגען פון פועל אלוקים און זיי וועלן פארשטיין זיין מעשה. און דער טאג איז סמוך צום טאג נאכדעם, און די נאכט איז סמוך צו דער נאכט נאכדעם - און דאס פאסירט אויף א תמידי'דיגן און קבועים'דיגן אופן, און די תמידות און דער ריבוי דערווייזן אז ס'איז דא דא א פינקטליכער פלאן אויפן נויטיגן אופן.
און אינעם דקדוק הלשון: "יביע" איז מלשון וואסער וואס קוואלט, אז דער דיבור קוואלט ארויס פון מויל פונעם מענטש ווי "נחל נובע מקור חכמה". בעת וואס "יחווה" מיינט אנטפלעקן נייע זאכן אין ענינים פון וויסנשאפט און ידיעה.
אֵין־אֹמֶר וְאֵין דְּבָרִים בְּלִי נִשְׁמָע קוֹלָם׃ - עס איז נישטא קיין רייד און עס זענען נישטא קיין ווערטער, וואס זייער קול ווערט נישט געהערט.
זאלסט נישט מיינען אז די דאזיגע הגדה איז א דיבור שטילערהייט, א רעדן וואס זיין קול ווערט נישט געהערט. וויסן זאלסטו אז דאס איז א מעכטיג און שטארק קול, און פון אים אנטפלעקט זיך דער כבוד השם פון דער בריאה פון איין עק וועלט ביזן צווייטן. און דאס איז די כפילות אינעם פסוק: "אין אומר" - "אומר" איז א גאנצער מאמר, און ס'איז דא נישט געזאגט געווארן קיין גאנצער מאמר שטילערהייט; "ואין דברים" - "דברים" זענען איינצלנע דיבורים, און אפילו איינצלנע דיבורים זענען דא נישט געזאגט געווארן אן דעם וואס זייער קול זאל געהערט ווערן. זאלסט נישט טראכטן אז ס'איז דא דא פילע רייד אדער איינצלנע ווערטער וואס זייער קול ווערט נישט געהערט, נאר זייער קול הערט זיך פון איין עק וועלט ביזן צווייטן עק, און יעדער מציאות אין דער בריאה אנטפלעקט דעם כבוד השם.
בְּכָל־הָאָרֶץ יָצָא קַוָּם וּבִקְצֵה תֵבֵל מִלֵּיהֶם לַשֶּׁמֶשׁ שָׂם־אֹהֶל בָּהֶם׃ - איבער דער גאנצער ערד איז ארויסגעגאנגען זייער ליניע, און ביזן עק פון דער וועלט זייערע ווערטער, פאר דער זון האט ער אנגעגרייט א געצעלט אין זיי.
דער דאזיגער דיבור איז נישט בלויז אין א באשטימטן און באזונדערן ארט: "בכל הארץ יצא קום" - ער ווערט מפורסם אין יעדן פלאץ, אין באזעצטע ערטער און אין אומבאזעצטע ערטער, און אין זיי אלע זעט מען און ס'איז דערקענט דער כבוד השם, זיין הנהגה, זיין פעולה און זיין השגחה. ווייל אויך א מענטש וואס געפינט זיך ביים עק וועלט זעט די זון, די לבנה און די גרמי השמים. "קו" איז אן אויסדרוק פון בויען - "נטה קו": ווען מען פלעגט בויען, פלעגט מען אנצייכענען א קו אדער אויסציען א שנור כדי דער בנין זאל זיין גלייך. איבער דער גאנצער ערד איז ארויס דער קו פונעם בנין וואס דער הקדוש ברוך הוא האט באשאפן אין זיין וועלט, און אלע באשעפענישן אויף יעדן פלאץ קענען דערין דערקענען די יד השם און זיין הנהגה.
פון דא גייט דוד המלך איבער צו ווייזן ווי אלעס איז געמאכט געווארן בתכלית השלמות, און דער ערשטער ביישפיל איז "לשמש שם אוהל בהם". פון דער זון קומט ארויס דאס ליכטיגקייט און דאס לעבן צו אלעס וואס איז אויף דער וועלט, און בעיקר צום כדור הארץ: אן דער זון איז נישטא קיין לעבן פארן מענטש, פאר בהמות און חיות, און ס'איז נישטא קיין לעבן פאר צומח (פוטאסינטעז). די גאנצע דאזיגע מציאות נעמט זיך מכוח פון דער זון, און אויב מען וואלט איר פארלאשן - וואלט די וועלט פארפרוירן געווארן, און ס'וואלט נישט גענומען לאנג ביז דאס וואלט פאסירט. דער וואס איז זיך מתבונן אינעם מהלך פון דער זון זעט ווי שטארק זי אנטפלעקט די מלכות פונעם בורא יתברך.
אבער וואס מיינט "לשמש שם אוהל בהם" - ווער האט דען געזען א געצעלט אויף דער זון? כפשוטו קען מען פארשטיין אז דער הקדוש ברוך הוא האט איבערגעדעקט מיט דער זון איבער דער וועלט, אז זי איז העכער און דערפאר איז זי ווי א געצעלט פון אויבן. אבער חז"ל האבן געזען דערין פיל מער: "גלגל חמה יש לו נרתיק" - די זון האט א צודעק, א געצעלט, א נרתיק אין וועלכן זי ליגט, און אזוי האבן זיי גע'דרש'נט פון "לשמש שם אוהל בהם", און זיי האבן דערמאנט דעם ענין אין נאך פלעצער. און עס איז משמע פון זייערע ווערטער אז ווען נישט דער נרתיק וואלט די וועלט נישט געקענט עקזיסטירן; אויב מען עקזיסטירט - איז עס ווייל די זון האט א נרתיק.
ווער עס האט דאס געליינט אמאל, וואלט געקענט מיינען אז די חכמים האבן גערעדט אן צו קענען די מציאות און האבן דערפאר געגעבן דמיונ'דיגע באשרייבונגען. אבער חז"ל האבן געזאגט די דברים אויף אן אבסאלוטן אופן, אן קיין שום ספק, און דערפאר ביז דער לעצטער תקופה האבן מיר געדארפט גלייבן אין די זאכן ווייל חז"ל האבן אזוי געזאגט - און ווען חז"ל זאגן, גלייבט מען. און ווען ס'האבן זיך באנייט די וויסנשאפטליכע פארשונגען, היינט גלייבן מיר נישט בלויז אין די זאכן, נאר מיר ווייסן זיי אויך.
עס איז פאראן א גאר באקאנטער און אנגעזעענער אסטראנאם מיטן נאמען ווידאל, וועלכער איז געווארן א בעל תשובה און האט פארפאסט א ספר מיטן נאמען "צבא שמים". ער איז געווען אינעם קעניגליכן בריטישן אבסערוואטאריע אין גריניטש, און א גאסט-פראפעסאר אינעם צענטער פאר אסטראפיזיק אין הארווארד אוניווערסיטעט אין די פאראייניגטע שטאטן, וואס ווערט פאררעכנט פאר דער מערסט אנגעזעענער אוניווערסיטעט אין דער וועלט. אין זיינע ביכער ברענגט ער פון מאמרי חז"ל און ווייזט אויף ווי ווייט זיי האבן געהאט פונקטליכע ידיעות אין די גרמי השמים, ביז א ברעקל נאך דער פינטל. ווי למשל דער מהלך הלבנה - כ"ט י"ב תשצ"ג - וואס איז ממש פונקטליך ביז עטליכע ציפערן נאך דער קאמע, דאס הייסט אז חז"ל האבן געוואוסט די צייט פונעם סיבוב הלבנה אויפן מערסט פונקטליכן אופן, אין תקופות ווען פילע פעלקער האבן געבלאנדזשעט און האבן נישט געוואוסט אפצושאצן ווען די לבנה ענדיגט איר קיילעך. און אויף דעם זאגן חז"ל "כי היא חכמתכם ובינתכם לעיני העמים" - אז דאס האבן מיר באקומען פון דער תורה.
און איינע פון די זאכן איבער וועלכע ער שרייבט איז דער ענין פון דער זון. ער ברענגט א בילד און ווייזט אן אינעווייניגסטן טייל און אן אויסנווייניגסטן טייל. דער אינערליכער טייל פון דער זון איז א פלאץ וואו די טעמפעראטור איז פופצן מיליאן גראד צעלזיוס. ווער קען באגרייפן וואס מיינט פופצן מיליאן, ווען ביי אונז ביי צוויי און דרייסיג אדער פינף און דרייסיג גראד מוז א מענטש שוין אנצינדן א מזגן. דארט איז פאראן א שטארקע שטראלונג עד אין לשער, וואס באשטייט פון אולטרא-וויאלעט שטראלונג, פון רענטגען-שטראלן (קרינת X), און פון גאמא-שטראלן - דריי סארטן שטראלן וואס ווען זיי וואלטן דערגרייכט צום כדור הארץ, וואלטן זיי אים פארברענט, און עס וואלט נישט געווען קיין שום שאנס צו איבערלעבן אפילו איין רגע.
פון דער צווייטער זייט צייכנט ער ארום דער זון א צווייטע שיכט, וואס ווערט אנגערופן א נרתיק, און זי האלט אפ די היץ-כוואליעס וואס גייען ארויס פון דער זון און מאכט זיי מילדער. די דאזיגע שיכט ווערט אנגערופן פאטאספערע, און זי איז די שאלאכץ פון ארום - בבחינת אן אוהל. און אויך זי איז גארנישט קאלט: די פאטאספערע האט א טעמפעראטור פון זעקס טויזנט גראד, ווייל זי איז זייער נאנט צו דער זון. אבער זי זאפט איין די ריזיגע היץ, און וואס זי לאזט אדורך ווייטער איז ווי א סארט פארהאנג און דעקל, וואס לאזט אדורך דאס ליכט פון דער זון און אירע שטראלן אויף א פיל שוואכערן אופן. אויסער דעם ווייסן מיר היינט אז אויך דער אזאן-שיכט דינט אלס א פילטער פאר דער זון-שטראלונג.
און דא ליגט דער מוסר השכל: אויב שטייט געשריבן "לשמש שם אהל בהם" און דו פארשטייסט עס נישט - וועסטו דארפן ווארטן א ביסל, ווייל צום סוף וועלן אויך די מענטשן פון וויסנשאפט עס פארשטיין און דערגרייכן. מען דארף זיך נישט דערשרעקן. אויב דו זעסט קושיות און אומפארשטענדענישן, זאלסטו וויסן אז צום סוף וועלן אלע פארשטיין און זען ווי פונקטליך עס איז אלעס וואס חז"ל זאגן.
וְהוּא כְּחָתָן יֹצֵא מֵחֻפָּתוֹ יָשִׂישׂ כְּגִבּוֹר לָרוּץ אֹרַח׃ - און זי [די זון] איז ווי א חתן וואס גייט ארויס פון זיין חופה, זי פרייט זיך ווי א גיבור צו לויפן אויפן וועג.
נאך דער פעולה פון ריבוי קומט דער צווייטער סימן, די חכמה און דער דיוק. די זון גייט ארויס יעדן אינדערפרי ווי א חתן פון זיין חופה. זאגט דער רד"ק: ווען די זון הייבט אן שיינען אינדערפרי איז דאס ווי א חתן וואס קומט ארויס פון דער חופה, וואס יעדער פרייט זיך צו אים און קומט אים וואונטשן מזל טוב - אזוי פרייען זיך אלע צום אנקומען פונעם זונשיין. און דער פאטער פונעם רד"ק טייטשט אנדערש: די חופה אין יענע צייטן איז געווען דאס ארט וואו דער חתן איז געזעסן אלע שבעת ימי המשתה, און ווען ער האט געמוזט ארויסגיין פון דארט האט ער גלייך געגלוסט צוריקצוגיין אהין. אזוי אויך די זון: ווען זי גייט ארויס, גייט זי נישט ארויס ווי איינער וואס אנטלויפט פון זיין ארט, נאר ווי איינער וואס וויל פארענדיגן דעם סיבוב כדי צוריקצוקומען צו איר פלאץ, ווי א חתן וואס גייט ארויס פון זיין חופה און בענקט צוריקצוגיין צו זיין חופה. טראכט נישט "זי איז ארויסגעגאנגען, זי איז אנגעקומען, יעצט בלייבט זי שטיין" - נאר זי בענקט צו דערלאנגען דעם גאנצן סיבוב און צוריקקומען ווידער און ווידער צום ארט פון וואו זי שיינט. (און דאס אלעס אן אריינצוגיין אין דער שאלה צי דער כדור הארץ דרייט זיך ארום דער זון אדער די זון ארום דעם כדור הארץ - דאס איז נישט אונזער נושא.)
"ישיש כגיבור לרוץ אורח": דער גיבור בשעת ער לויפט שטרויכלט ער נישט, און אזוי לויפט די זון א כסדר'דיגן לויף אן קיין שום שטרויכלונג. עס איז נישט פאראן קיין טאג וואס די זון ווערט מיד, זי האט נישט קיין מחלה און נישט קיין איטאליענישע שטרייק וואו זי ארבעט שטאטער; עס איז נישט דא קיין באן-פארוואלטונג - עס זענען נישטא קיין שטרייקן. די זון ארבעט יעדן טאג "ישיש כגיבור", מיט שמחה, און לויפט ווי א גיבור וואס פאלט נישט און שטרויכלט נישט. און דער גיבור פרייט זיך ווען ער גייט ארויס אין מלחמה, און אזוי געפינען מיר אויך ביי דער גבורה פונעם פערד: "ישיש בכח יצא לקראת נשק". זעט מען דאך אז דאס ארויסגיין צו דער פעולה ווערט אפט באשריבן מיט א לשון פון שמחה - דער גיבור פרייט זיך צום קאמף, "ששים אלי קרב", און דאס פערד פרייט זיך און הירזשעט ווען עס גייט ארויס צום קריג. אזוי אויך דא: דאס זריחה פון דער זון און איר לייכטן איז כביכול איר שמחה. א פארביטערטער, דערשלאגענער מענטש - זיין פנים איז אראפגעלאזט און טונקל; א פרייליכער מענטש - זיין פנים שיינט און לייכט. די שיינענדע זון איז אן אויסדרוק פון דער שמחה מיט וועלכער זי גייט ארויס מיט גבורה צו טון דעם רצון קונה.
דער מלבי"ם האט דא א מהלך לויט די אלטע תוכנים און אסטראנאמען, אז די זון גייט פון מזרח צו מערב און קערט זיך צוריק פון מערב קיין מזרח און מאכט נישט קיין פולקאמען סיבוב, און לויט דעם ערקלערט ער דעם פסוק. די דאזיגע תפיסה פון די קדמונים איז מיר נישט גענוג קלאר וויאזוי זי שטימט מיט אונזער מציאות, דערפאר וועלן מיר דא אויסלאזן זיין ביאור.
איך האב געזען א גאר וואונדערבארן ביאור אויף די פסוקים, און נאכדעם וואס מיר האבן געלערנט וואס עס פאסירט צו א מענטש ווען ער ווערט צוגעוואוינט, איז איבערראשנד צו זען ווי ווייט דוד המלך האט אריינגעלייגט די זאכן אינעם פסוק. "השמים מספרים כבוד אל ומעשה ידיו מגיד הרקיע" - זאגט דער רמב"ם: וואס איז דער וועג צו קריגן יראת שמים? פארטיף דיך אינעם הימל, קוק אויף די שטערנס. אויב אזוי, ניל ארמסטראנג, וואס האט אזוי פיל געקוקט אויפן הימל און איז אפילו ארויפגעגאנגען אויף דער לבנה און זיי געזען פון דער נאנט - איז ער דאך זיכער א גרויסער ירא שמים? פארוואס טאקע קומען מענטשן שוין נישט צו צו קיין יראת שמים, און מען ווערט נישט נתפעל און מען ווערט נישט איבערגענומען? דער ענטפער ליגט אינעם קומענדיגן פסוק: "יום ליום יביע אומר ולילה ללילה יחווה דעת". די צרה איז אז דאס איז טאג-טעגליך, יום ליום ולילה ללילה, אין דער טעגליכער רוטינע. און וואס שאפט דאס? "אין אומר ואין דברים בלי נשמע קולם" - מען הערט שוין נישט, מען לייגט נישט צו קיין קאפ און מען הערט זיך נישט צו צום רעדן פונעם הימל, און מען באוואונדערט נישט די שיינקייט פון דער בריאה, ווייל עס איז טאג-טעגליך. און ווען עס איז יעדן טאג און יעדע נאכט, ווערט שוין קיינער נישט נתפעל און נישט נתרגש - מיר זענען פארשלאפן געווארן אינעם שלאף פון געוואוינהייט.
מִקְצֵה הַשָּׁמַיִם מוֹצָאוֹ וּתְקוּפָתוֹ עַל־קְצוֹתָם וְאֵין נִסְתָּר מֵחַמָּתוֹ׃ - פון עק הימל איז זיין ארויסגאנג, און זיין ארומדריי איז ביז זייערע עקן, און גארנישט איז באהאלטן פון זיין היץ.
כאטש די זון גייט ארויס פון עק הימל, גיב אכטונג אז זי גייט נישט אויפן קו המשווה אין א גראדן ליניע, נאר "ותקופתו על קצותם" - זי דרייט זיך ארום צו די עקן. ווער ס'גיט אכטונג ווייסט אז עס איז פאראן אן אונטערשייד צווישן זומער און ווינטער אינעם ארט פון דער זון: ס'איז פאראן א תקופה אין יאר וואס מען פארט אויף א געוויסן וועג און מען זעט די זון אויף דער לינקער זייט, און ס'איז פאראן א תקופה וואס אין דער זעלבער שעה בייטאג איז זי מער אויף דער רעכטער זייט; ס'איז פאראן א תקופה וואס די זון נייגט זיך מער צו דרום, און ס'איז פאראן א תקופה וואס זי גייט מער צו צפון. הגם זי קומט נישט אן ביזן צפונדיגן עק אזוי ווי זי נייגט זיך צום דרומדיגן צד, אבער זי דערנענטערט זיך מער צום צפונדיגן צד.
און דאס אליין איז חסד השם. ווען די זון וואלט אלעמאל געגאנגען אין דעם זעלבן מהלך, בלויז נאנט צום קו המשווה, וואלט מען נישט געקענט באזעצן די וועלט: ביים קו המשווה וואלט געווען גאר הייס, ווייל דארט איז די זון זייער נאנט, און וויבאלד זי וואלט זיך נישט גענייגט צו רעכטס און צו לינקס, וואלטן די ערטער ביי די קטבים געווען פארפרוירן אינגאנצן - און נישט נאר ביי די קטבים ממש, נאר אויך ערטער וואס זענען פיל נענטער צום צענטער, וואס מען וואלט זיי נישט געקענט באזעצן ווייל די זון וואלט נישט צוגעקומען צו זיי. אבער וויבאלד די זון מאכט אן ארומדריי וואס טוישט זיך צווישן זומער און ווינטער, פון דרום אין דער ריכטונג פון צפון, ווערן באשאפן תקופות וואס אין זיי איז ווארעמער און די זון איז נאנט, און תקופות וואס אין זיי איז קעלטער און די זון איז ווייט - און דורך דעם קענען עקזיסטירן לעבן אויף דער ערד-קוגל.
זאגט דער מלבי"ם: איז דען דער וואס האט דאס געטון נישט קלוג? ווען מען זעט א פלאנירטע זאך וואס מאכט מעגליך לעבן, וואס אן דעם וואלט נישט געווען קיין קיום, קען מען נישט זאגן אז דאס איז געשען פון זיך אליין. די פונקטליכקייט און די צופאסונג ווייזן אויף חכמה, און די חכמה לערנט אז עס איז פאראן איינער וואס האט געמאכט די דאזיגע קלוגע זאך און אויסגעפירט די פעולה. און עס איז דא דא אויך דער דריטער סימן - די תכלית: מען זעט צו וואס די זאך דינט, צו געבן לעבן אויפן כדור הארץ. אלזא זעט מען סיי די חכמה דערפון און סיי די תכלית דערפון. דער מלבי"ם לערנט דעם ענין פון חכמה בעיקר פונעם פריערדיגן פסוק, וואס מיר האבן אויסגעלאזט, און ס'איז גענוג מיט וואס מיר האבן געזאגט כדי צו זען דא סיי די חכמה און סיי די תכלית אין דער באשאפונג פון דער זון.
"ואין נסתר מחמתו" - "חמתו" באדייט דא די זון (חמה), און נישט ווי צארן, אז זיין כעס האט געברענט אין אים. דאס הייסט: די זון געפינט זיך נישט בלויז אין צענטער, אויפן קו המשווה, אויף אן אופן אז ביידע קטבים זאלן זיין באהאלטן פון איר און זי זאל נישט ווירקן אויף זיי. נאר דערמיט וואס זי נייגט זיך אמאל קיין דרום און דרייט זיך קיין צפון, איז פארזיכערט אז דער גאנצער כדור הארץ זאל זען די זון - עס איז נישטא קיין ארט אויפן כדור הארץ וואס איז באהאלטן פון איר.
רש"י ברענגט די ווערטער פון חז"ל: ווען די זון וואלט געגעבן געווארן אינעם אונטערשטן רקיע, וואלט קיין מענטש זיך נישט געקענט באהאלטן פון איר וועגן איר גרויסער היץ. ווארום עס זענען דא זיבן רקיעים: וילון, רקיע, שחקים, זבול, מכון, מעון, ערבות. דער אונטערשטער פון זיי איז וילון, און אויף אים זאגן חז"ל אז ער באדינט גארנישט; און די זון איז נישט אין וילון נאר אינעם רקיע העכער אים, וואס ווערט אנגערופן "רקיע", וואו עס געפינען זיך חמה, לבנה, כוכבים ומזלות. און ווען די זון וואלט געווען אינעם אונטערשטן מציאות, וואלט די וועלט נישט געקענט עקזיסטירן.
און מען דארף באמערקן אז דאס איז נישט אין פולער פאסונג צו דעם וואס מיר האבן פריער געזען, אז דער רקיע איז דער ארט וואו די דעמפף גייען ארויף און די שמים זענען העכער אים. לויטן מדרש דא האט דער מושג "רקיע" אן אנדערע באדייטונג: עס רעדט זיך נישט פונעם רקיע וואס מיר רופן רקיע, נאר לויט דער חלוקה פון די שבעה רקיעים, וואו "רקיע" איז א באזונדערער ארט פאר זיך, דער צווייטער פון זיי.
אין דעם מזמור שטעלט דוד המלך אוועק צוויי וועגן צו דערקענען דעם בורא - דער וועג פון דער בריאה און דער וועג פון דער תורה - און ער ווייזט אז דער וועג פון דער תורה איז העכער אין זעקס ענינים. אינעם ערשטן חלק פונעם מזמור רעכנט ער אויס די עדות פון דער בריאה: השמים דערציילן וועגן כבוד אל, וואס האט באשאפן זיין וועלט, און דער רקיע דערציילט איבער זיינע שטענדיגע מעשה ידיו, די רעגנס און די השגחה, און אפילו די מעשה ידיהם פון צדיקים. און דריי סימנים ווייזן אויף אז דאס איז נישט קיין צופאל נאר א כוונת מכוון: דער ריבוי ("יום ליום יביע אומר"), די חכמה און די פונקטליכקייט (דער נרתיק פון דער זון, איר גאנג ווי א חתן און ווי א גיבור), און די תכלית (דאס נייגן זיך פון דער זון צווישן די עקן, וואס מאכט מעגליך לעבן איבער דער גאנצער ערד, "ואין נסתר מחמתו"). און דער גרויסער מוסר השכל: דער קול פון די הימלען הערט זיך פון איין עק וועלט ביזן צווייטן, נאר דער טעגליכער געוואוינהייט שלעפֿערט אונז איין - "אין אומר ואין דברים בלי נשמע קולם" - און אונזער עבודה איז זיך אויפצוכאפן און צוהערן.