פתיחה: אות תי"ו - די חתימה פון קאפיטל קי"ט
פאר אונז שטייט דער אות תי"ו, די אכט פסוקים וואס שליסן דעם קאפיטל קי"ט. דוד המלך ענדיגט דא זיין גרויסע תפילה, און אין יעדן איינציגן פסוק קומט צוריק איינע פון די שליסל-ווערטער פונעם קאפיטל: דברים, אמרות, חוקים, מצוות, פיקודים, תורה, משפטים. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים, ברענגען די פירושים פון די ראשונים, און בעיקר דעם מהלך פונעם מלבי"ם.
תקרב רינתי - אז די תפילה זאל זיין מתוך הבנה
תִּקְרַב רִנָּתִי לְפָנֶיךָ יְהֹוָה כִּדְבָרְךָ הֲבִינֵנִי׃ - זאל מיין געשריי זיך דערנענטערן פאר דיר, ה', לויט דיין ווארט פארשטענדליך מיר.
דער אבן עזרא פרעגט: וואס מיינט "תקרב" - וואו דארף דאס געשריי צוקומען נאנט? און ער ענטפערט אז די זאכן זענען געזאגט געווארן בדרך משל, צוליב דער ווייטקייט פון הימל ביז דער ערד: דער אויבערשטער זיצט כביכול אין הימל און איך שריי דא אויף דער ערד, דעריבער בעט איך אז מיין געשריי זאל ארויפגיין און זיך דערנענטערן צו אים. און פארשטייט זיך, אז אויך "יושב בשמים" אליין איז נאר א משל, ווייל דער אויבערשטער איז דאך מלא עולמו, סובב כל עלמין וממלא כל עלמין.
און וואס מיינט "רינתי"? דער רד"ק און דער אבן עזרא טייטשן: מיין געשריי, אזוי ווי "ויעבור הרינה במחנה". און וואס איז דאס געשריי? "כדברך הבינני" - גיב מיר בינה און שכל צו טון ווי דיין ווארט. לייג אריין אין מיר דעם שכל צו פארשטיין אז דאס איז דער בעסטער גוטס פאר מיר. ווארום אסאך מאל טוט א מענטש דעם רצון השם בלויז אלס מצוות אנשים מלומדה, בלית ברירה, אן דעם וואס ער זאל האבן דעם דעת און שכל צו פארשטיין אז דאס איז זיין אייגענע טובה.
מען זעט דאס אויף א שארפן אופן ביי יונגע בחורים: ער טוט וואס ער טוט, אבער זיין הארץ איז נישט דארט. ער וואלט ענדערש געוואלט זיין אין אנדערע ערטער און טון אנדערע זאכן, און ער טוט עס ווי איינער וואס מען צווינגט אים. דוד המלך בעט אבער אנדערש: גיב מיר בינה און שכל צו טון ווי דיין ווארט, אז מיין דעת און שכל זאלן מיר שלעפן צו דיין עבודה - נישט ווי א געצוואונגענער, נאר אז דער שכל אליין זאל זאגן: אזוי פאסט צו טון. און דעמאלט טוט דער מענטש די זאכן מתוך שמחה.
"א תינוק שנשבה צווישן די חרדים"
הרב אורי זוהר האט אמאל געזאגט, אז עס זענען דא אזעלכע וואס זענען בבחינת א תינוק שנשבה צווישן די חרדים. מיר קענען א תינוק שנשבה לבין האומות, וואס איז אויפגעוואקסן ווי א גוי און מיינט ער איז א גוי; אבער ס'איז אויך דא א תינוק שנשבה צווישן חרדים - ער ווייסט גארנישט וואס ער טוט דא, ער איז געצוואונגען צו היטן מצוות, געצוואונגען צו לייגן תפילין, געצוואונגען צו היטן שבת, געצוואונגען צו לערנען תורה. אלעס איז ביי אים מיט א געצוואונגענקייט, כאילו מ'האט אים דא גענומען אין געפענגעניש. ווי גרויס איז די רחמנות אויף אזא מענטש! און ווי דער חכם זאגט אין דער גמרא: זאלט איר נישט ירש'נען צוויי מאל גיהנום - גיהנום דארט, ווייל דו האסט געטון די מצוות נאר כדי פטור צו ווערן, און גיהנום דא, ווייל דו ליידסט די גאנצע צייט פון היטן די מצוות און פילסט ווי נעבעכדיג און פארפלאגט דו ביסט. די עצה איז: לייג אריין אין דיין הארץ אהבת תורה און אהבת מצוות, לערן, דערנענטער זיך, ברענג עס אריין אין הארץ און דערווייטער זיך פון עבירות - און דאס אליין וועט דיך ברענגען צו א גרעסערע דערנענטערונג צו די מצוות, און דו וועסט האבן גן עדן דא און גן עדן דארט.
"כדברך הבינני" - צו פארשטיין די תורה כהווייתה
רש"י טייטשט: "כדברך הבינני" - די ווערטער פון דיין תורה, מאך מיר פארשטיין אז זיי זאלן זיין כהלכתם וכהווייתם. דאס הייסט, אז איך זאל פארשטיין די תורה פונקט ווי זי איז ארויסגעגאנגען מפי השם. ווייל צומאל גיט א מענטש פארשידענע ערקלערונגען אין דער תורה, און זיי זענען פארדרייטע הסברים, אדער ער איז מגלה פנים בתורה שלא כהלכה, אדער ער שטעלט פאר א קרומען פשט וואס האט קיין שום שייכות צום פסוק.
עס ווערט דערציילט אויף רבי איסר זלמן מלצר, אז ס'איז געקומען צו אים אן אברך זאגן א פשט און א חידוש, און די זאכן האבן אים נישט געשמאקט, וויבאלד זיי זענען געווען ווייט פונעם אמת. האט ער אים געזאגט: זאג מיר, וואס צווינגט דיך צו זאגן אזא פשט? מילא איך - איך מוז פארלערנען א שיעור; אבער דיך, ווער צווינגט דיך אנצוקומען צו אזעלכע פשטים? א ראש ישיבה דארף זאגן א שיעור כללי, ער מוז אויפקומען מיט א מהלך, און אויב ער געפינט נישט - גראבט ער און ברענגט ארויס פון אונטער דער ערד. אבער א מענטש וואס איז נישט מחויב, פארוואס זאל ער אריינגיין אין אזעלכע קרומע פירושים?
און ענלעך צו דעם: אמאל איז איינער געקומען צום ראגאטשאווער מיט א תירוץ אויף א קשיא, און ס'איז געווען א קרומער און געדרונגענער תירוץ. האט אים דער ראגאטשאווער געזאגט: דיין תירוץ ווערט אפגעווארפן פון א מפורש'ן שולחן ערוך. יענער האט זיך געוואונדערט: א שולחן ערוך קעגן מיין תירוץ? האט ער אים געזאגט: עפן שולחן ערוך סימן ג' סעיף ט'. יענער האט זיך געוואונדערט - מ'האט דאך גערעדט אין ענינים פון צרת הבת, און וואס האבן הלכות הבוקר שייכות אהער? האט ער געעפנט און געזען אז ס'שטייט דארט: "ואל ידחוק עצמו יותר מדי, שלא יוציא שיני הכרכשתא" - און מ'רעדט דארט ווען א מענטש איז זיך מפנה. האט דער ראגאטשאווער אים געזאגט: אל ידחוק עצמו יותר מדי! פארוואס שטעקסטו זיך אריין אין אזעלכע דוחקים וואס דו מוזט נישט צוקומען צו זיי?
דאס איז די בקשה פון דוד המלך: "כדברך הבינני" - אז איך זאל פארשטיין די ווערטער פון דיין תורה כהלכתם וכהווייתם, כאילו זיי וואלטן יעצט ארויסגעגאנגען פון דיין הייליגן מויל, און נישט מיט אלערליי באדייטן וואס איך טראכט מיר אויס פון זיך אליין און עס איז נישטא אין זיי קיין אמת.
דער מלבי"ם מסביר אז דער עיקר נקודה דא איז "דברים". די רינה גייט פריער פאר דער תפילה און תחינה, ווייל לכתחילה זינגט א מענטש שבחים און זאגט מזמורים און דערנאך דאווענט ער און בעט זיינע בקשות. און דערפאר בעט ער: אין דער צייט וואס תקרב הרינה, ווען איך הייב אן צו זאגן פסוקי דזמרה, זאל גלייך זיין "כדברך הבינני" - העלף מיר איך זאל פארשטיין וואס איך דאווען, איך זאל פארשטיין וואס איך זאג און וואס איך בעט, כדי די תפילה זאל זיין מיט התבוננות און שימת לב, און דעמאלט וועט טאקע די תפילה אנגענומען ווערן כראוי.
תבוא תחינתי - הצלה פונעם עוון
תָּבוֹא תְחִנָּתִי לְפָנֶיךָ כְּאִמְרָתְךָ הַצִּילֵנִי׃ - זאל מיין תחינה קומען פאר דיר, אזוי ווי דיין צוזאג ראטעווע מיך.
דער אבן עזרא טייטשט אז א תחינה איז ווען א מענטש געפינט זיך אין א צרה, אזוי ווי "בהתחננו אלינו" - ווען איך בין אין א צרה און איך בעט זיך ביי דיר מיט א תחינה, זאל מיין תחינה צוקומען פאר דיר.
און דער רד"ק איז מחדש אז די הצלה וואס מען בעט דא איז נישט קיין הצלת הגוף פון א צרה, נאר אן הצלת הנפש פונעם עוון. א ראיה דערצו: נישט אין דעם פסוק און נישט אין די פריערדיגע פסוקים ווערן שונאים דערמאנט בכלל, און אויב עס זענען נישטא קיין שונאים - איז די הצלה פון וואס מען רעדט א ישועה און הצלה פונעם חטא.
און גלייך שטעכט אויס די קשיא: "כאמרתך הצילני" - אזוי ווי דו האסט געזאגט, אזוי ווי דו האסט צוגעזאגט; און וואו געפינען מיר אן הבטחה אז דער אויבערשטער וועט ראטעווען דעם מענטש פונעם עוון? זאגט דער רד"ק אז דאס ווערט מרומז אינעם פסוק "בעבור תהיה יראתו על פניכם לבלתי תחטאו": כאטש דער אויבערשטער האט געגעבן א בחירה פארן מענטש, אויב דער מענטש איז ערליך און ישר - העלפט אים דער באשעפער אויפן גוטן וועג. דאס הייסט, ווער עס זוכט באמת אנצוקומען צו דביקות בהשם, העלפט אים דער אויבערשטער אויפן גוטן וועג. און אזוי שרייבט אויך רבינו יונה: "כי יעזור השם לשבים" - די תורה האט אונז צוגעזאגט אז דער אויבערשטער וועט העלפן די וואס טוען תשובה צו משיג זיין אפילו וואס לויט זייער נאטור וואלטן זיי נישט געקענט משיג זיין, ביז צו זיין הייליגער ליבשאפט, אהבתו יתברך; און אהבה איז דאך די העכסטע מדרגה. זעט מען דאך אז עס איז דא אן הבטחה אז דער אויבערשטער העלפט צו פאר ווער עס זוכט באמת דעם אמת און וויל זיך דערנענטערן צו אים.
און דער רד"ק לייגט צו: דערפאר האט דער אויבערשטער געוויזן פאר כלל ישראל דעם מעמד הר סיני - "שיהיה להם מפתח גדול לפתוח ליבותם אל הדרך הטובה ולמנוע אותם מן החטא", עס זאל זיי זיין ווי א גרויסער שליסל צו עפענען זייערע הערצער צום גוטן וועג און זיי אפצוהאלטן פונעם חטא. דאס איז דער זעלבער יסוד: דער אויבערשטער העלפט דעם מענטש משיג צו זיין זיין אלוקות און זיין נאנטקייט, צו וויסן אז דער אויבערשטער איז חי וקיים און ער געפינט זיך דא און ער האט בכח צו העלפן. און אזוי איז אויך מרומז אינעם פסוק "מי יתן והיה לבבם זה להם ליראה אותי" - "מי יתן" מצד דעם מענטש, אז אויב זיי וועלן געבן, וועל איך געבן און זיי העלפן מיר צו מורא האבן און היטן מיינע מצוות. אויב זיי וועלן טון וואס איז אין זייער כח, זאגט דער אויבערשטער, וועל איך טון פון מיין זייט. תמיד פאנגט זיך עס אן מיט אן אתערותא דלתתא, און ערשט נאכדעם קומט די אתערותא דלעילא; און דערפאר זאגט דער באשעפער כביכול: ווען וועלן זיי שוין עפענען, כדי איך זאל קענען משפיע זיין אויף זיי אן א שיעור. דאס איז דער טייטש "כאמרתך הצילני" - ראטעווע מיך פון דער עבירה, אזוי ווי דו האסט צוגעזאגט אין דיין תורה, ווייל איך האב אויך מעורר געווען מיין הארץ און זיך אוועקגעגעבן צו דיין עבודה, און דו, רבונו של עולם, זיי מיר צו הילף און שטיי מיר ביי.
דער מלבי"ם מסביר אז דא איז דער עיקר נקודה "אמרות". נאכדעם וואס ער האט קודם געבעטן "תקרב רינתי" - וואס דאס איז די רינה פון פסוקי דזמרה וואס גייט פאר דער תפילה, און אויף דעם האט ער געבעטן "כדברך הבינני", אז מען זאל אים העלפן פארשטיין וואס ער לאזט ארויס פון מויל - זאגט ער יעצט: און דעמאלט וועט "תבוא תחינתי לפניך", די תפילה וועט זיין ראוי אנגענומען צו ווערן, "כאמרתך הצילני" - אזוי ווי דו האסט צוגעזאגט, אזוי זאלסטו מיך ראטעווען און העלפן.
תבענה שפתי תהילה - דאס זיבעטע מאל
תַּבַּעְנָה שְׂפָתַי תְּהִלָּה כִּי תְלַמְּדֵנִי חֻקֶּיךָ׃ - מיינע ליפן וועלן ארויסשפרודלען לויב, ווייל דו וועסט מיך לערנען דיינע חוקים.
"תבענה" - זיי זאלן רעדן, ווי דער לשון פון רש"י און רד"ק; דאס איז אן עניין פון רעדן, אזוי ווי "יום ליום יביע אומר". דער דיבור ווערט אויך אנגערופן "ניב שפתיים", וואס דאס איז די תנובה (פרוכט) פון די ליפן. און עס איז פאראן אינעם לשון פון "הבעה" א באדייט פון א לאנגן און שטענדיגן דיבור, א דיבור וואס הערט נישט אויף, אזוי ווי א קוואל וואס שפרודלט. "תבענה שפתי תהילה" - מיינע ליפן זאלן כסדר שפרודלען מיט לויב צום אויבערשטן; "כי תלמדני חוקיך" - ווען דו וועסט מיר אויסלערנען דיינע חוקים, וועל איך דיך שטענדיג לויבן מיט מיינע ליפן.
דער מלבי"ם מסביר אז דער עיקר דא איז "חוקים". און שוין זעקס מאל האט דוד המלך געבעטן "למדני חוקיך", און דאס איז שוין דאס זיבעטע מאל. און וויבאלד דאס איז דער סוף פון זיין תפילה, דער סוף פון אות תיו און דער סוף פון קאפיטל קי"ט, זאגט ער שוין כביכול: איך בין פארזיכערט אז דער אויבערשטער וועט ערפילן מיין בקשה, ער וועט מיר העלפן און אויסלערנען די חוקים. דוקא ביים זיבעטן מאל - "שבע ביום הללתיך" - בין איך פארזיכערט אז דער אויבערשטער האט שוין מקבל געווען מיין תפילה, און אויף דעם לויבט ער דעם אויבערשטן: "תבענה שפתי תהילה", ווייל נאך זיבן מאל בעטן איז דאך זיכער אז מיין תפילה וועט אנגענומען ווערן און ער וועט מיר אויסלערנען זיינע חוקים, און דעריבער זאג איך שוין יעצט א דאנק און איך שפרודל מיט לויב.
דער ספר תהילות מהרי"ץ מסביר אז דוד המלך איז כסדר געווען געוואוינט אין זיינע שירות ותשבחות צו דאנקען דעם אויבערשטן פאר זיינע נצחונות קעגן די שונאים, און דא זאגט ער: רבונו של עולם, איך האב פיל מער ליב נצחונות פון א צווייטן מין - די נצחונות אינעם בית המדרש, זיך מנצח צו זיין אין דברי תורה און צו פירן די מלחמתה של תורה; די דאזיגע מלחמה איז מיר פיל בעסער ווי די מלחמות אויפן שלאכטפעלד. "תבענה שפתי תהילה" - אויף וואס וויל איך אז מיינע ליפן זאלן שפרודלען מיט לויב? נישט אויף די מלחמות, נאר אויף דעם וואס דו וועסט עפענען מיין הארץ אין דיין תורה און מיר אויסלערנען דיינע חוקים.
תען לשוני - באדאנקען זיך מיט א קול, און אן אינעווייניגסטע פארשטאנד
תַּעַן לְשׁוֹנִי אִמְרָתֶךָ כִּי כׇל־מִצְוֺתֶיךָ צֶּדֶק׃ - מיין צונג זאל נאכזאגן דיין רייד, ווייל אלע דיינע מצוות זענען גערעכטיקייט.
רש"י זאגט: יעדער לשון פון "ענייה" איז א לשון פון הגבהת קול (רעדן מיט א הויכן קול), און דער אב לכולם איז "וענו הלוויים ואמרו". און אזוי אויך "וענית ואמרת ארמי אובד אבי" - און פארוואס שטייט דארט א לשון פון ענייה? ווייל דארט רעדט מען פון אן הודאה, און אן הודאה דארף א מענטש מודה זיין מיט א קול. דערפאר שטייט אז מען בענטשט נישט ברכת המזון שטילערהייט נאר מען דארף הייבן דאס קול - נישט שרייען, אבער יא מאכן הערן - ווייל אן הודאה זאגט מען בקול. און דערפאר ווען מען קומט צו "מודים", זאגט דער גאנצער ציבור די הודאה מיט א קול און מען איז זיך נישט יוצא מיט הערן פונעם חזן ווי ביי די איבעריגע תפילה, ווייל די הודאה דארף געזאגט ווערן דורכן מענטש אליין און מיט א קול. און אזוי ווי דער שטייגער פון די מומעס, אז ווען זיי געבן א צוקערקע פאר א קינד זאגן זיי: זאג א שיינעם דאנק פאר דער מומע, וואס שעפשעסטו? זאג א דאנק ווי עס באדארף צו זיין. אזוי אויך ביי ברכת המזון: "ברוך אתה השם הזן ברחמיו את הכל" - די גאנצע ברכה דארף געזאגט ווערן אויף אן אופן אז מען זאל עס הערן.
דער רד"ק ווידער פירשט "תען" אזוי ווי "וענית ואמרת" - זיין עניין איז סתם רעדן, נישט דווקא בקול רם. און לויט דעם איז די בקשה: ווען איך וועל רעדן דיין רייד און זאגן פאר אנדערע, וואס וועט מיין צונג זאגן? "כי כל מצוותיך צדק" - איך וועל אויסלערנען דאס פאלק אז זיי זאלן וויסן אז אלע מצוות פונעם אויבערשטן זענען אמת און צדק.
נאך ברענגט דער רד"ק פון דער מסורה, וואס טייטשט "תען" אלס א לשון פון שבח: מיין צונג זאל לויבן דיין רייד, אז דאס ווארט פונעם אויבערשטן איז כולו צדק. און די מסורה זאגט: "תען" - דריי מאל אין לשון פון שבח, און דער סימן איז: "ותען להם מרים", "תען לשוני", "תען כסיל". דער דרך פון דער מסורה איז צו טרעפן א ווארט וואס קומט צוריק עטליכע מאל אין תנ"ך און צוזאמענצושטעלן צווישן זיי א פארגלייך. "ותען להם מרים" - א שבח צום אויבערשטן, און אזוי אויך "תען לשוני אמרתך" - מיין צונג זאל לויבן דיין ווארט. און וויאזוי "תען כסיל כאיוולתו" איז א לשון פון שבח - דאס דארף עיון.
דער מלבי"ם זאגט אז דער עיקר דא איז "מצוות". און ער איז מאריך צו מסביר זיין דעם עניין אין ספר משלי: עס איז פאראן א חילוק צווישן "שפתיי" (מיינע ליפן) און "לשוני" (מיין צונג), און אסאך מאל קומען ביידע פאר אינעם זעלבן פסוק. די ליפן זענען פוננדרויסן, דעריבער ווערט דער פשוט'ער און אויסערלעכער דיבור, דאס וואס מען הערט אויפן אויבערפלאך, אנגערופן "שפתיי"; בעת דער פארשטענדלעכער, קלוגער און טיפערער דיבור ווערט אנגערופן "לשוני". דאס הייסט, אסאך מאל הערסטו וואס א מענטש האט צו זאגן מיט זיינע ליפן, און מען דארף בודק זיין וואס ער האט אין זיין צונג - אויף וואס ער האט געמיינט צו מרמז זיין.
א משל דערצו: ווען יהודה איז צוגעגאנגען צו יוסף האט ער אים געזאגט "כי כמוך כפרעה". מיט זיינע ליפן האט ער געזאגט: דו ביסט ביי מיר אזוי וויכטיג ווי א מלך. אבער אינעם אינעווייניגסטן שיכט ליגט דא עפעס אינגאנצן אנדערש: דיין באלעבאס, פרעה, מיין באבע האט אים אנגעמאכט צרות צרורות; קוק נאך אין דער היסטאריע וואס פאר א קלעפ פרעה האט געכאפט ווען ער האט צוגענומען שרה - פאס אויף, הייב זיך נישט אן מיט מיר, טאמער וועסטו ענדיגן אזוי ווי אים. צי האט ער דאס געזאגט בפירוש? ניין. אויב מען וואלט געקומען טענה'ן "וואס סטראשעסטו מיר?", וואלט ער געענטפערט: חס ושלום, איך האב געזאגט אז דו ביסט ביי מיר וויכטיג פונקט ווי פרעה. מילתא דמשתמע לתרין אנפין - אויב דו ווילסט פארשטיי אזוי, אויב דו ווילסט פארשטיי אזוי, און איך פארלאז זיך אויף דיר אז דו וועסט פארשטיין וואס איך מיין. זעט מען דאך אז די "לשון" איז דער אינעווייניגסטער און פארשטענדליכער דיבור, פונקט ווי די צונג אליין איז אינעווייניג, און די "שפה" איז דער אויסערלעכער דיבור.
און לויט דעם ערקלערט דער מלבי"ם: נאך דעם וואס "תבענה שפתי תהילה", וואס דאס איז דער אויסערלעכער דיבור, קומט דאן "תען לשוני אמרתך" - איך וועל זיך מתבונן זיין און משיג זיין מיט די וועגן פון בינה די טעמי המצוות. נאכדעם וואס דו וועסט מיר אויסלערנען די חוקים וועמענס טעמים זענען פארהוילן, וועל איך זיך מתבונן זיין און פארשטיין אז דאס וואס האט אויסגעזען פארוואונדערלעך און אומפארשטענדליך - אלע דיינע מצוות זענען גראד, גערעכט, פארשטענדליך און פול מיט טעם. און קעגן דעם וואס ער האט פריער געזאגט "כל מצוותיך אמונה" - אז איך בין מקיים די מצוות פונעם אויבערשטן פון אמונה, אפילו ווען איך פארשטיי נישט אלעס, ווייל אזוי האט ער באפוילן - יעצט, נאך "למדני חוקיך", דערגרייך איך אפילו די חוקים און קום צום הכרה אז "כל מצוותיך צדק". עס זענען דאך פאראן צוויי מדריגות: די מדרגה פון תמימות'דיגע אמונה, און די מדרגה פון התבוננות. און דאס איז באמת וואס דער אויבערשטער וויל: אז א מענטש זאל נישט לערנען די תורה בלויז אן אויסערלעכן לימוד פון מצוות אנשים מלומדה. זיכער דארף מען האבן די תמימות און דעם "נעשה", אבער נאכדעם דארף מען אויך דעם "נשמע", די טיפקייט, די התבוננות און די השגה אינעם פנימיות הדברים.
תהי ידך לעוזרני - א ישועה אן א שליח
תְּהִי־יָדְךָ לְעׇזְרֵנִי כִּי פִקּוּדֶיךָ בָחָרְתִּי׃ - זאל דיין האנט זיין מיר צו העלפן, ווייל דיינע באפעלן האב איך אויסגעקליבן.
דער רד"ק טייטשט: וויבאלד איך האב אויסגעקליבן דיינע פיקודים, בעט איך אז דו זאלסט מיר צוהעלפן. עס קומט פאר א מענטש א הילף ווען ער קלייבט באמת אויס דעם ריכטיגן דרך, דעם דרך פונעם אויבערשטן.
דער מלבי"ם ערקלערט לויט דעם וואס מיר האבן פריער געזען, אז די "פיקודים" זענען יענע מצוות וואס דער אויבערשטער האט אונז באפוילן צו טון כדי צו געדענקען דורך זיי די ישועות און ניסים וואס ער האט אונז געטאן אין דער היסטאריע: שביעי של פסח קעגן קריעת ים סוף; קרבן פסח קעגן דעם וואס הקב"ה האט איבערגעהיפט אויף די הייזער פון בני ישראל און זיי געראטעוועט; זיצן אין סוכה קעגן די ניסים וואס ער האט אונז באדעקט מיט ענני הכבוד, און אזוי ווייטער. די פיקודים זענען די מצוות מיט וועלכע מען געדענקט די השגחה פרטית וואס הקב"ה האט משגיח געווען אויף אונז. און אויף דעם בעט דוד: דורך די פיקודים געדענק איך די השגחה פרטית און די אויסגעצייכנטע שמירה, און דארט האט הקב"ה אליין געראטעוועט - "אני ולא מלאך, אני ולא שליח". אזוי אויך איצט: "תהי ידך לעוזרני" - דו אליין, און נישט דורך שליחים. און אזוי ווי עס איז געווען ביי משה רבינו, ווען הקב"ה האט אים געזאגט "הנה אנכי שולח מלאך", האט משה אפגעווארפן דעם מלאך: מיר ווילן נישט קיין מלאך, נאר דו זאלסט אונז אויסלייזן. און הגם צום סוף איז דער מלאך געקומען אין די טעג פון יהושע, איז אבער אויף יעדן פאל די גרויסע זכות געהאלפן צו ווערן פונעם אויבערשטן אליין. "כי פיקודיך בחרתי" - ווי מיר האבן געזען ביי די פיקודים, פון וועלכע מען לערנט אז דער אויבערשטער ראטעוועט אליין ווען כלל ישראל איז ראוי דערצו.
תאבתי לישועתך - צוליב דער תורה
תָּאַבְתִּי לִישׁוּעָתְךָ יְהֹוָה וְתוֹרָתְךָ שַׁעֲשֻׁעָי׃ - איך בענק און גלוסט צו דיין ישועה ה', און דיין תורה איז מיין פארגעניגן.
"תאבתי" איז א לשון פון כיסופים און תאווה, ווי "נכספה וגם כלתה נפשי" - א זאך וואס א מענטש באגערט, שטרעבט און בעט דערנאך. און פון וועלכער ישועה רעדט מען? זאגט דער רד"ק: די ישועה פון דער נפש אויף יענער וועלט, לעולם הבא. און אזוי ווי ער האט פריער געטייטשט אז "כאמרתך הצילני" מיינט ראטעווען די נפש און נישט ראטעווען דעם גוף, אזוי איז אויך דא. און וואס וועט ברענגען צו יענער ישועה? "ותורתך שעשועי" - די תורה פונעם אויבערשטן איז דער שעשוע אין וועלכן איך בין צוגעקלעבט, און בכוח פון דעם וועט מיר זיין א בחינה פון עולם הבא און א הצלה צום עולם הבא.
און דאס איז ענליך צו דעם וואס די גמרא ברענגט וועגן אחר, אז מען האט אים נישט געקענט אריינפירן אין גיהנום צוליב זיין תורה: וויבאלד ער האט געלערנט תורה, האט דאס פייער פון גיהנום נישט געהאט קיין שליטה איבער אים; און פון דער אנדערער זייט איז ער צו גן עדן נישט געווען ראוי, און ער איז געבליבן הענגען צווישן הימל און ערד, ביז מען האט געדארפט פועל'ן און בעטן אויף אים רחמים אז ער זאל שוין יא אריינגיין אין גיהנום. זעט מען דאך דעם כוח פון תורה צו ראטעווען פון גיהנום.
דער מלבי"ם זאגט אז דער עיקר נקודה דא איז "תורה", און דוד המלך זאגט: דאס וואס איך גלוסט נאך דיין ישועה איז כדי דיין תורה זאל זיין מיינע שעשועים. ווייל ווען איך האב נישט קיין ישועה לייד איך, און ווען איך האב יסורים קען איך נישט לערנען תורה ווי עס דארף צו זיין. דעריבער: "תאבתי לישועתך ה'" - נישט צוליב הנאות און תענוגים, נאר כדי איך זאל קענען הארעווען אין דער תורה.
און אין ספר הכתב והקבלה ערקלערט ער לויט די ווערטער פונעם רמב"ם אין הלכות מלכים, אז דאס וואס מיר גלוסטן צו ימות המשיח איז נישט כדי מיר זאלן האבן הנאות און תענוגים, הערשאפט און שררה, פרייהייט און רואיגקייט, נאר כדי צו עוסק זיין אין תורה און מקיים זיין די מצוות מתוך מנוחה. און דאס איז "תאבתי לישועתך" - די סיבה פאר דעם בענקעניש איז "ותורתך שעשועי", און נישט קיין שום אנדערע פניה: עס זאל זיין די רואיגקייט צו לערנען די תורה און מען זאל נישט זיין די גאנצע צייט אין פחדים, רדיפות און אומרואיגקייט, צוליב וועלכע דאס הארץ איז נישט פנוי צום לימוד החכמה.
און מען קען ערקלערן אויף א פשוט'ן אופן: ווען א איד ליידט - און נישט דווקא א צדיק, נאר יעדער מענטש פון כלל ישראל - איז דא א צער פאר דער שכינה, "קלני מראשי קלני מזרועי", "עמו אנכי בצרה", און די שכינה טוט זיך מצטער זיין מיט אים. און ווען דער צדיק דאוונט אויף זיין ליידן, אויף וואס דאוונט ער באמת? רבונו של עולם, נעם אוועק פון מיר דאס ליידן כדי די שכינה זאל אויפהערן זיך צו מוטשען. זיין פריוואטער ענין איז אים ווייניגער וויכטיג, נאר כל זמן איך בין בצער - האסטו כביכול א צער. און לויט דעם ליינט זיך דער פסוק נישט "תאבתי לישועתך, ה'" אינעם זין אז דו זאלסט מיר העלפן, נאר: איך בענק נאך דער ישועה פונעם אויבערשטן כביכול - אז די שכינה זאל ארויסגיין פון גלות, אז די שכינה זאל נישט האבן קיין צער; די ישועה פונעם אויבערשטן איז דאס וואס שטייט פאר מיינע אויגן.
תחי נפשי ותהללך
תְּחִי־נַפְשִׁי וּתְהַלְלֶךָּ וּמִשְׁפָּטֶךָ יַעְזְרֻנִי׃ - זאל מיין נפש לעבן און דיר לויבן, און דיינע משפטים זאלן מיר העלפן.
דער רד"ק טייטשט: "תחי נפשי" - אויף דער וועלט; דער גאנצער ענין פון מיין לעבן דא איז כדי דיך צו לויבן, אז איך זאל דערקענען דיין גרויסקייט און דיך משבח זיין. און "משפטיך יעזרוני" - די משפטים פונעם אויבערשטן זענען דער לייטער ארויפצושטייגן דערמיט צו ידיעת האלוקות. ווארום קיין מענטש דערגרייכט נישט ידיעת אלוקות אן לערנען; עס איז נישטא קיין ידיעה אן לערנען דעם ענין. קיין מענטש ווערט נישט נאנט צום אויבערשטן און דערקענט נישט זיין געטליכקייט אן צו לערנען וואס איז אלוקות, וואס דער קדוש ברוך הוא האט אונז געגעבן און וואס מיר זענען מחויב קעגן אים אין אונזער עבודה. און דערפאר: "תחי נפשי ותהללך" - בעט איך צו לעבן כדי איך זאל דיך קענען לויבן, אז איך זאל וויסן די אמת'דיגקייט פון דיין אלוקות בכוח פון דיינע משפטים.
דער מצודת דוד טייטשט אנדערש: "משפטיך" זענען די משפטים וואס דוד בעט דער אויבערשטער זאל טון מיט זיינע שונאים - די דאזיגע משפטים וועלן מיר העלפן און ראטעווען פון זייער האנט, און דורך דעם וועל איך זיין פריי דיך צו לויבן.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער נקודה דא איז "משפטים": "תחי נפשי" כדי "ותהללך" - דאס איז דער ציל פון מיין לעבן, צו לעבן כדי דיך צו לויבן, ווייל "לא המתים יהללו יה ולא כל יורדי דומה". און דורך דעם "משפטיך יעזרוני" - די הילף קומט מצד דעם משפט און דין אליין. ווארום ווען מען לאזט א פועל אין א פאבריק, וויל מען וויסן וואספארא ארבעט ער גיט ארויס און צי ער פארעכטיגט זיין זיין דארט, צי ער איז נאר אן הוצאה. און דא זאגט דוד: מצד דעם משפט איז פאסיג איך זאל דא בלייבן, ווייל דאס לעבן וואס דו גיבסט מיר ווערט גענוצט דיך צו לויבן; און אויב אזוי איז אויך לויטן דין פאסיג מיך איבערצולאזן, און דיינע משפטים אליין וועלן מיר העלפן און ביישטיין אז איך זאל דא בלייבן, און אזוי וועל איך קענען ווייטער לויבן און משבח זיין דעם בורא יתברך.
תעיתי כשה אובד - די סימנים מיט וועלכע ישראל וועט אויסגעלייזט ווערן
תָּעִיתִי כְּשֶׂה אֹבֵד בַּקֵּשׁ עַבְדֶּךָ כִּי מִצְוֺתֶיךָ לֹא שָׁכָחְתִּי׃ - איך האב געבלאנדזשעט ווי א פארלארן שעפסל, זוך דיין קנעכט, ווייל דיינע מצוות האב איך נישט פארגעסן.
דער רד"ק טייטשט: איך האב געבלאנדזשעט אין יענער ידיעה וואס איך בין נאך נישט אנגעקומען צו איר - די ידיעה פון אמיתות האלוקות. איך בין ווי א שעפסל וואס האט פארלוירן זיין פאשע-פלאץ און איז פארבלאנדזשעט געווארן און ווייסט נישט וואוהין צוריקצוגיין; אזוי ווייסט מיין נפש נישט וויאזוי משיג צו זיין איר מקור. און פונקט ווי דער געטרייער פאסטוך לאזט נישט דאס שעפסל ווייטער בלאנדזשען און פארלוירן גיין, נאר גייט און זוכט עס, אזוי בעט דוד: רבונו של עולם, איך בין יעצט פארלוירן און בין נאך נישט אנגעקומען צו השגת האלוקות, גיי דו און זוך מיך און ברענג מיך צוריק צו מיין רוה-פלאץ, און דורך דעם וועל איך משיג זיין דיין ידיעה. "בקש עבדך" - זוך דיין קנעכט פון זיין ארט פון בלאנדזשען, מיך צוריקצוקערן צום גראדן וועג. און פארוואס? "כי מצוותיך לא שכחתי" - פונקט ווי איך האב נישט פארגעסן דיינע מצוות, אזוי זאלסטו מיך נישט פארגעסן.
דער מלבי"ם זאגט אז דער נקודה דא איז "מצוות": אפילו אויב איך האב געבלאנדזשעט ווי א פארלארן שעפסל וואס האט פארגעסן זיין רוה-פלאץ און האט נישט קיין פאשע - ביסטו דאך דער רועה, רבונו של עולם, און זוך דאס פארשטויסענע שעפסל. און דוד, וואס איז געווען גערודפ'ט פון שאול, בלאנדזשעט טאקע אין די לענדער פון די פעלקער, ווי ער האט געזאגט: "גירשוני מהסתפח בנחלת ה' לאמור לך עבוד אלוהים אחרים" - דאס הייסט צו גיין קיין ארץ העמים. און דערפאר בעט ער: זוך מיך און ברענג מיך צוריק קיין ארץ ישראל. און כאטש עס איז פון מיר פארגעסן געווארן מיין רוה-פלאץ און מיין פאשע-פלאץ, האב איך דיינע מצוות נישט פארגעסן; ווי עס שטייט "לא עברתי ממצוותיך ולא שכחתי" - איך געדענק די מצוות השם און באגער שטענדיג זיי מקיים צו זיין. אויב אזוי, אפילו איך בין געווען געצוואונגען אנצוקומען צו אן ארט וואו איך בין פארשטויסן געווארן פון די הייליגע לאנד, בכוח פון דעם וואס איך האב געהיט און מקפיד געווען און מדקדק געווען און נישט פארגעסן דיינע מצוות - זוך דיין קנעכט און ברענג מיך צוריק צום הייליגן לאנד.
דער ספר תהילות מהרי"ץ ברענגט רש"י אויפן פסוק "ושמתם את דבריי אלה על לבבכם", וואס רעדט אין דער צייט פון גלות: כאטש איר וועט גיין אין גלות, זייט מצוינים במצוות - לייגט תפילין, היט שבת, שטעלט א מזוזה, כדי איר זאלט זיין דערקענט צווישן די אומות ווי אן אבידה שיש בה סימן. אן אבידה וואס האט א סימן איז דאך דער סוף אז זי קערט זיך צוריק; אן אבידה וואס האט נישט קיין סימן, איז נישטא קיין שאנס אז זי זאל צוריקקומען. און דורך דעם וועט דער בעל הבית, דער קדוש ברוך הוא, זיך נישט מייאש זיין פון אונז און וועט אונז געפינען. און אזוי אויך "הציבי לך ציונים, שימי לך תמרורים" - און די כוונה איז נישט אויף "תמרורים" פון געוויין, נאר ווען מען האט געוואלט באצייכענען דעם וועג האט מען געפלאנצט טייטלבוים-ביימער, און דורך זיי האט מען געוואוסט דעם וועג צוריק; צייכנט אפ דעם וועג, און דעמאלט ווען איר וועט צוריקקומען פון גלות וועט איר וויסן פון וואו צוריקצוקערן. און צו אונזער ענין: אונזערע סימנים זענען אז מיר זאלן זיין "מצוינים" דארט, און "מצוינים" מיינט נישט אז מען האט מצליח געווען אין אלע בחינות, נאר לשון פון "הציב עליו ציון" - א סימן; עס זאל זיין דערקענט אז דאס איז א איד. און דערפאר די סימנים - אדער ווי מען רופט זיי ביי די תימנ'ער "סימונים" - זענען די פאות, מיט וועלכע עס איז דערקענט אז ער איז א איד. אונזערע סימנים זענען דאס מקיים זיין די תורה ומצוות, און ווען דער אויבערשטער זעט אז מיר זענען באצייכנט און מצוינים - וועט ער אונז צוריקברענגען.
אגב, איז פאראן א גרויסע קשיא אויף דעם רש"י, און מיר האבן שוין אמאל גערעדט דערוועגן אין א גאנצער דרשה לויט די ווערטער פונעם רב אסולין זצ"ל: עס רעדט זיך דאך דא פון מצוות שאינן תלויות בארץ נאר פון חובת הגוף, און אויב אזוי ווי קען מען זאגן אז מען זאל זיי מקיים זיין אין חוץ לארץ בלויז כדי זיי זאלן נישט זיין ווי ניי פאר אונז ביים צוריקקומען און אז זיי זאלן דינען אלס סימנים אויסגעקויפט צו ווערן - מען איז דאך מחויב אין זיי מעיקר הדין? עס איז דארט פאראן אן הסבר לויט די ווערטער פון רבנו תם, און ווער עס וויל קען הערן די דברים דארטן; איך האב בלויז דערמאנט אז עס איז דא דא א זאך וואס פאדערט אן הבנה.
עכ"פ, זאגט דער תהילות מהרי"ץ: כאטש "תעיתי כשה אובד", און איך בין יעצט אין גלות און געפין נישט דעם וועג צום פלאץ וואו עס רוהט די ליכטיגקייט - רבונו של עולם, פארצווייפל זיך נישט פון מיר, "בקש עבדך". פארקערט, יעצט איז די צייט צו קומען און אונז זוכן און ארויסנעמען פון גלות. און אויב דו וועסט זאגן: וויאזוי וועל איך אייך געפינען, א איד און א גוי זעען דאך שוין אויס די זעלבע זאך? דערויף ענטפערט ער: "מצוותיך לא שכחתי" - די סימנים זענען אויף אונז, און דו וועסט מיך גרינג געפינען דורך זיי, ווי רש"י זאגט: לייגט תפילין, שטעלט א מזוזה, היט שבת, דאס וועלן זיין אייערע סימנים. זאגט דוד המלך: די סימנים זענען אויף אונז, דו וועסט אונז גרינג דערקענען, און קום און לייס אונז אויס - דורך די סימנים פון די מצוות וואס איך האב נישט פארלאזט, לייס אונז יעצט אויס מיט א גאולת עולמים.
צום סך-הכל:
ביים אות ת' פירגליכט דוד המלך זיין גרויסע תפילה מיט אכט בקשות: אז די רינה זאל דערנענטערט ווערן און מיט איר זאל קומען אן הבנה אין דער תפילה; אז די תחינה זאל אנגענומען ווערן און מיט איר זאל קומען א ראטעוואונג פונעם עוון, בכוח פון דער הבטחה אז דער קדוש ברוך הוא העלפט דעם וואס ערוועקט זיך; אז ער זאל זוכה זיין צו לערנען די חוקים - און דאס איז דאס זיבעטע מאל וואס ער בעט דאס, און דערפאר דאנקט ער שוין און לויבט; אז ער זאל זוכה זיין מיט זיין לשון צו דער אינעווייניגסטער התבוננות און הכרה אז "כל מצוותיך צדק", און נישט בלויז אן אמונה תמימה; אז די האנט פונעם אויבערשטן אליין זאל אים ביישטיין אן א שליח, ווי די פקודים ווייזן אן; אז די ישועה זאל קומען כדי די תורה זאל זיין זיינע שעשועים; אז ער זאל לעבן כדי צו לויבן, און לויטן דין זאלן אים די משפטי השם העלפן; און צום סוף, אז אפילו ווען ער בלאנדזשעט ווי א שעפסל אין גלות, זאל דער רועה נאמן אים אויפזוכן און צוריקקערן - ווייל די סימנים זענען דאך אויף אונז, דאס קיום התורה והמצוות, און דורך דעם וועלן מיר זוכה זיין צו א גאולת עולמים.