מיר גייען ווייטער אין קאפיטל קי"ט, ביים אות רי"ש, און שטעלן זיך אפ אויף דריי פסוקים: "ראיתי בוגדים ואתקוטטה", "ראה כי פקודיך אהבתי", און "ראש דברך אמת". די דריי פסוקים זענען פארבינדן איינער מיטן צווייטן: די קנאות פארן דבר ה' קעגן די פאררעטער, די בקשה אז דער אויבערשטער זאל באלוינען דערויף מיט חסד, און דער גרויסער יסוד אז אלע דברי תורה זענען אמת פון זייער אנהייב ביז צום סוף.
רָאִיתִי בֹגְדִים וָאֶתְקוֹטָטָה אֲשֶׁר אִמְרָתְךָ לֹא שָׁמָרוּ׃ (קיט, קנח) - איך האב געזען פאררעטער און איך האב זיך געקריגט מיט זיי, ווייל זיי האבן דיין ווארט נישט געהיט.
וואס מיינט "ואתקוטטה"? דער רד"ק ערקלערט כפשוטו, מלשון קטטה (א קריגעריי). און וואו געפינען מיר אין תנ"ך אזא שורש? אינעם פסוק וואס מיר ליינען איינמאל א וואך: "אַרְבָּעִים שָׁנָה אָקוּט בְּדוֹר" - אקוט איז מלשון קטטה, איך האב זיך געקריגט מיטן דור. און אזוי איז אפט פארהאן אין לשון חז"ל, קטטה ומריבה.
אויב אזוי, זאגט דוד המלך: איך פלעג זיך קריגן מיט די פאררעטער. אויף וואס? נישט אויף סתם קריגערייען, און אפילו נישט אויף דעם וואס זיי האבן מיר שלעכטס געטון - וואס דאס איז זיכער נישט קיין לייכטע זאך און ס'קומט זיך זיי, און פונדעסטוועגן האב איך זיך נישט געקריגט מיט זיי דערויף. איך האב זיך געקריגט מיט זיי בלויז אויף איין זאך: "אשר אמרתך לא שמרו" - פארוואס היט איר נישט די מצוות פונעם אויבערשטן?
נאך ברענגט דער רד"ק א ביאור בשם זיין פאטער: "ואתקוטטה" איז אזוי ווי "נָקְטָה נַפְשִׁי בְחַיָּי", מלשון "קצתי בחיי" (עס איז מיר פארמיאוסט געווארן דאס לעבן). דאס הייסט, ווען איך האב געזען די פאררעטער, איז מיר פארמיאוסט געווארן מיין לעבן פון די גרויס פון זייערע שלעכטע מעשים.
דער מלבי"ם שטעלט אוועק אז דא איז די הויפט נקודה "אמרות": איך האב געזען די פאררעטער און פלעג זיך קריגן מיט זיי איבער דעם וואס זיי היטן נישט דיין ווארט. און דאס איז אויך די סיבה צו דעם וואס עס שטייט אינעם פריערדיגן פסוק, "רבים רודפַי וצרָי" - ווייל פון דיינע עדות האב איך נישט גענייגט, און איך פלעג זען פאררעטער און זיך קריגן מיט זיי, און דערפאר רודפ'ן זיי מיר.
רְאֵה כִּי־פִקּוּדֶיךָ אָהָבְתִּי יְהֹוָה כְּחַסְדְּךָ חַיֵּנִי׃ (קיט, קנט) - זע אז איך האב ליב געהאט דיינע באפעלן, ה', דערפריש מיר דאס לעבן לויט דיין חסד.
דער רד"ק ערקלערט אז דאס איז א דירעקטער המשך צום פריערדיגן פסוק: זע וויפיל איך האב ליב דיינע פקודים, אז איך גיי און קריג זיך מיט די רשעים ווען זיי היטן נישט דיינע מצוות. און די גאנצע מריבה איז פאר דיינעטוועגן. דעריבער "כחסדך חייני" - טו מיט מיר א חסד און דערהאלט מיר ביים לעבן, און גיב מיר נישט איבער אין זייערע הענט.
דער מצודת דוד ערקלערט: "פקודיך אהבתי" - איך גליסט צו טון דיינע מצוות, און אפילו אויב איך בין נישט זוכה זיי אלע צו מקיים זיין, האב איך זיכער א ליבשאפט צו זיי און א רצון און שטרעבונג זיי מקיים צו זיין. און דאס איז א וואונדערבארער פירוש: אויב איך בין מקיים די מצוות, פארוואס דארף איך דא א חסד? נאר ס'זענען דא מצוות וואס איך האב ליב געהאט און נישט זוכה געווען צו מקיים זיין - און אויף דעם דארף איך שוין א חסד. וואס פאר א חסד? אז מחשבה טובה הקדוש ברוך הוא מצרפה למעשה. דער עצם פאקט אז איך האב געוואלט מקיים זיין דיינע מצוות ווערט מיר גערעכנט כאילו איך האב זיי מקיים געווען. רבונו של עולם, טו מיט מיר א חסד און דערהאלט מיר ביים לעבן אויפן עצם דעם וואס איך האב ליב געהאט דיינע פקודים און געשטרעבט זיי אלע מקיים צו זיין, אפילו אויב איך בין נישט זוכה געווען אנצוקומען דערצו.
דער מלבי"ם שטעלט דעם פסוק אַוועק אויפ'ן עניין פון "פקודים": זע ווי שטאַרק איך האָב ליב דיינע פקודים, ביז איך גיי זיך קריגן מיט ווער עס טרעט איבער זיי. און ממילא - "כחסדך חייני". ביז אַהער האָט ער געבעטן "כמשפטך חייני", און דאָ בעט ער אַז דער אויבערשטער זאָל אים לעבעדיק מאַכן מיט חסד, ווייל "עם חסיד תתחסד". פאַרוואָס קומט מיר חסד? ווייל ווען איך גיי זיך קריגן מיט די רשעים גיב איך איבער מיין נפש אויף קידוש ה', און דאָס איז דאָך חסידות. איך בין נישט מחויב צו גיין זיך שלאגן מיט רשעים כדי זיי זאָלן מקיים זיין דיינע מצוות, נאָר איך טו לפנים משורת הדין מצד חסידות. אַזוי ווי די גמרא ברענגט אויף רב יהודה דמסר נפשיה על קדושת ה', און יעדער איינער וואָס האָט געטאָן אַ פעולה וואָס האָט אין זיך מסירות נפש אויף קידוש ה' ווערט אָנגערופן "חסידא". און דער הקב"ה פירט זיך מידה כנגד מידה: אויב איך פיר זיך מיט חסידות און טו מער ווי איך בין מחויב, זאָלסטו אויך, רבונו של עולם, טאָן מיט מיר בתורת חסד און מיר שענקען לעבן.
אין ספר "זה השער" ברענגט ער על דרך הרמז. רש"י אויפ'ן פסוק "כָּל הַמַּחֲלָה אֲשֶׁר שַׂמְתִּי בְמִצְרַיִם לֹא אָשִׂים עָלֶיךָ כִּי אֲנִי ה' רֹפְאֶךָ" טייטשט: ער לערנט דיר תורה ומצוות כדי זאָלסט געראַטעוועט ווערן פון זיי, ווי אַ דאָקטער וואָס זאָגט פאַר'ן מענטש עס נישט קיין זאַכן וואָס ברענגען דיר צוריק צו קראַנקייט. לכאורה איז דאָס אַ חידוש: מיר וואָלטן פאַרשטאַנען "רופאך" - אַז איך הייל דיך אויס; קומט רש"י און זאָגט אַז די רפואה אַליין איז דאָס לערנען תורה ומצוות, ווייל פּונקט ווי דער רופא וואָרנט דעם קראַנקן פון וואָס עס קען אים שאַטן, אַזוי ריכט די תורה אויס דעם מענטש און דורך דעם וועט ער נישט צוקומען צו קיין קראַנקייט.
און וואו איז מרומז אַז ביי "רופאך" רעדט מען פון תורה ומצוות? דאָ ביי אונדז: "רְאֵה כִּי פִקּוּדֶיךָ אָהָבְתִּי" - ראשי תיבות רופאך. ווי אַזוי איז "אני ה' רופאך"? דורך דעם וואָס איך האָב ליב דיינע מצוות און פיר זיי אויס - דאָס איז די רפואה.
רֹאשׁ־דְּבָרְךָ אֱמֶת וּלְעוֹלָם כָּל־מִשְׁפַּט צִדְקֶךָ׃ (קיט, קס) - דער אָנהייב פון דיינע ווערטער איז אמת, און אויף אייביק איז יעדער משפט פון דיין צדק.
רש"י ברענגט אַ דרשה: דער סוף פון דיינע ווערטער האָט מוכיח געווען אויפ'ן אָנהייב אַז ער איז אמת. ווען די אומות העולם האָבן געהערט "אנכי", "לא יהיה לך" און "לא תשא", האָבן זיי געזאָגט: אַלץ איז נאָר פאַר זיין הנאה און זיין כבוד. וויבאַלד זיי האָבן אָבער געהערט "כבד", "לא תרצח", "לא תנאף" - האָבן זיי מודה געווען אַז ראש דברך אמת. לכתחילה האָבן זיי געמיינט אַז דער הקב"ה קומט נאָר פאָדערן זיין אייגענעם כבוד און האָבן גערעדט שלעכטס; אָבער ווען זיי האָבן געזען אַז ער באַפעלט אויך כבד את אביך ואת אמך, לא תרצח, לא תנאף - דאָס הייסט ער רעדט נישט בלויז וועגן זיך נאָר באַפעלט נזהר צו זיין אין כבוד הזולת און אין יענעמ'ס לעבן - האָבן זיי מודה געווען אַז אויך דאָס וואָס ער זאָגט "אנכי" און "לא יהיה לך" איז כדי אונדז צו באַגליקן. וואָרום אויב ער זוכט בלויז זיין אייגענעם כבוד, פאַרוואָס האָט ער באַפוילן מצוות שבין אדם לחברו?
דער בעל "תהילות מהרי"ץ" פרעגט: וואָס האָט כיבוד אב ואם צו טאָן מיט דעם אַז די תורה איז אמת? אויפ'ן פּשוט'ן שטייגער קען מען זאָגן: ווער עס איז אַ מעגאַלאָמאַן און זוכט טאָטאַליטאַרע הערשאַפט קען נישט דערליידן אַז עמעצער נעבן אים זאָל זיין גרויס, און ער דערנידעריקט יעדן איינעם. און אָט זאָגט דער הקב"ה: כבד אותי, אָבער כבד אויך דיין פאָטער. ער גיט כבוד פאַר אַנדערע, און דער הקב"ה האָט משווה געווען כבוד תלמידי חכמים צו זיין אייגענעם כבוד. זעט מען פון דעם אַז ער פאָדערט נישט בלויז זיין אייגענעם כבוד.
אָבער דער בעל תהילות מהרי"ץ ערקלערט אַ וואונדערבאַרן ביאור, וואָס איז שייך צו די טעג פאַר פסח. פון וואַנען וויסן מיר אַז ה' אמת ותורתו אמת? פון צוויי זאַכן: יציאת מצרים און מתן תורה. יציאת מצרים אַליין איז נישט קיין פולקאָמע ראיה - כאָטש מען האָט דאָרט קונה געווען אַ סך פון די יסודות האמונה - ווייל דער רמב"ם שרייבט דאָך אַז מען קען מיינען אַז עס איז געמאַכט געוואָרן בלט אָדער מיט כישוף. מתן תורה ווידער: אונדזערע אויגן האָבן געזען ולא זר, אונדזערע אויערן האָבן געהערט ולא אחר.
נאָר עס בלייבט נאָך איין שוועריקייט: סיי יציאת מצרים און סיי מתן תורה זענען געווען מיט לאַנגע יאָרן צוריק. זיי האָבן געזען - אָבער ווי קומט דאָס צו אונדז? דער ענטפער איז: דורך אונדזערע עלטערן וואָס האָבן אונדז דערציילט. דאָס איז פּונקט וואָס מיר טוען ליל הסדר - אַ שליחים-לויף: דער טאַטע גיט איבער די פאַקל פאַר'ן זון, און דער זון פאַר זיין זון, און אַזוי ביז צו אונדזער דור.
און ווער זאָגט אַז דאָס וואָס ער דערציילט איז אמת? אויף דעם שרייבט דער רמב"ן אַ יסוד מוסד: אבות לא ינחילו שקר לבניהם, עלטערן וועלן נישט פאַר'ירש'ענען קיין ליגן פאַר זייערע קינדער. עס מאַכט קיין שום שכל אַז אַלע עלטערן זאָלן זיך צונויפשטעלן צו זאָגן ליגנס פאַר זייערע קינדער. און ווען דער טאַטע זאָגט פאַר'ן קינד: מיר זענען געווען אין מצרים, דער אויבערשטער האָט אונדז אויסגעלייזט מיט אותות ומופתים - ווייסט דער זון אַז דאָס איז אמת, און ער פרעגט: טאַטע, פון וואַנען ווייסטו, ביסט דאָך נישט געווען דאָרט? ענטפערט ער: מיין טאַטע האָט מיר דערציילט, און אויב מיין פאָטער האָט מיר געזאָגט - האָט ער זיכער געזאָגט דעם אמת.
און פארשטייט דאס גוט: אזא מעשה קען מען נישט איינפלאנצן אין דער היסטאריע. מען קען נישט באשליסן אינמיטן די דורות "לאמיר דערציילן פאר די קינדער אז ס'איז געווען יציאת מצרים און אז מיר אלע זענען געשטאנען ביים בארג סיני". און ווען מען וואלט געקענט אויסטראכטן אזא זאך, וואלטן דאך דאס קריסטנטום און דער איסלאם אויסגעטראכט אזעלכע מעשיות און זיי איינגעפלאנצט רעטראאקטיוו. אבער אלע פון זיי דערציילן בלויז וועגן אן התגלות פאר יחידים: מוחמד, וואס לויט זייערע רייד האט ער זיך געטראפן מיטן מלאך גבריאל און באקומען פון אים חידושים און ענדערונגען צו דער תורה - און דער שכל זאגט דאך פארקערט, און אויך די פארשער ווייזן אן אז ער איז געווען א חולה אויף עפילעפסיע, און צוליב די קראמפן האט מען פארשפרייט אז ער זעט נבואות. און אגב, זיי רופן אים א נביא אין דער צייט וואס ער האט נישט געזאגט אפילו איין איינציגע נבואה; ברענג און זאג מיר איין נבואה וואס ער האט געזאגט, איין זאך וואס ער האט פאראויסגעזאגט פאר דער צוקונפט. נישט אומזיסט רופט אים דער רמב"ם אן "המשוגע", בפרט צוליב די הבטחות וואס ער פארשפרעכט פאר זיינע נאכפאלגער. און אויך דאס קריסטנטום דערציילט נישט וועגן זאכן וואס זענען פארגעקומען פאר די אויגן פון א רבים: ער האט ארויסגענומען ברויט און געגעבן פאר מענטשן צו עסן - וויפיל זענען דארט געווען? צען, צוועלף מענטשן, אפילו לויט זייערע אייגענע באשרייבונגען. ער איז געגאנגען אויפן וואסער - אויך לויט זייער שיטה האבן דאס בלויז געציילטע יחידים געזען. פארוואס האבן זיי נישט דערציילט וועגן זעכציג ריבוא וואס האבן געזען? ווייל מען קען נישט פלאנצן מעשיות רעטראאקטיוו אין דער היסטאריע: אויב מיין פאטער האט מיר נישט דערציילט, און זיין פאטער האט אים נישט דערציילט, וויאזוי קומסטו פלוצלונג אויף מיט אן אויסטרעף אז אזוי איז אמאל געווען?
אויב אזוי, קומט די אמת'קייט פון דער תורה צו אונז פון דעם וואס אונזערע עלטערן האבן אונז איבערגעגעבן, און עלטערן וועלן דאך נישט פארמאכן קיין שקר פאר זייערע קינדער. דערפאר האט די תורה באשטימט ליל הסדר איבערצוגעבן דעם דאזיגן מסר. און לויט דעם זע ווי וואונדערבאר דאס איז: ווען דער הקב"ה וואלט נישט באפוילן צו פאלגן עלטערן, וואס וואלט א מענטש געזאגט אויף זיין טאטן? ער איז שוין אלט, "אלטמאדיש", זיין זכרון איז שוין אויך נישט וואס עס איז אמאל געווען - און מען וואלט אנגעהויבן מזלזל זיין אין אים. אבער וויבאלד די תורה האט געזאגט "כבד את אביך ואת אמך", פארשטיי איך אז ס'איז דא א מסר פונעם טאטן און מען מוז אים אויסהערן. קומט אויס אז דווקא "כבד את אביך ואת אמך" איז דער באווייז אויף די ערשטע דיברות - אויף "אנכי" און "לא יהיה לך" - אז אלעס איז אמת, ווייל דאס אלעס האבן מיר דאך מקבל געווען פון אונזער פאטער און מוטער, זיי זענען די וואס דערציילן אונז וואס דארט איז פארגעקומען.
דרך אגב, שטענדיג האבן די גוים געמוזט געבן ערקלערונגען. היינט זענען מיר א תאוות'דיגער דור, אבער מיט זיבן הונדערט יאר צוריק, וואס פלעגן די מלכים טאן אין זייער פרייער צייט? זיי פלעגן ברענגען גייסטליכע זיך צו מתווכח זיין פאר זייערע אויגן. היינט, ווער אינטערעסירט זיך אין השכלות און ענינים פונעם שכל? היינט פרעגט מען וויפיל געלט מען מאכט און ווי מצליח מען איז. אבער אין יענע צייטן זענען געווען מענטשן וואס האבן געזוכט דעם אמת - מלך כוזר איז אן אמת'ע מעשה, א מלך וואס האט געזוכט צו וויסן וואס איז דער אמת. און דערפאר, ווען מען איז געקומען און אים געזאגט "תורה", האט ער זיך געמוזט פארמעסטן דערמיט און טענה'ן טענות, און פון דארט שטאמען די אלע טענות וואס מיר געפינען.
דער רד"ק ערקלערט: "ראש דברך אמת" - אלע טעג פון עולם הזה זענען דיינע רייד און דיין משפט אמת און צדק, מראש ועד סוף. דאס איז נישט אמת בלויז אין א געוויסער תקופה, נאר אלעס וואס דו האסט באפוילן דיין פאלק איז כולו אמת, און "לעולם כל משפט צדקך" - זיי זענען נצחי, נישט ווי די טענות פון די טועים וואס זאגן אז דאס זענען געווען מצוות אויף אמאל און זיי זענען שוין מער נישט נוגע.
און דער רד"ק ערקלערט ווייטער: פונקט ווי דו האסט אונז פון אנהייב באפוילן צו פארשטיין דיין איינציגקייט - "אנכי ה' אלקיך, לא יהיה לך אלהים אחרים על פני" - אזוי דארפן מיר היטן אויף אייביג אלע דיינע משפטי צדק, ווייל זיי אלע זענען א לייטער דורך וועלכן מען דערגרייכט צו דער השגה פון דיין קענטעניש און דיין ייחוד.
דער מלבי"ם שטעלט אוועק אז דער צענטראלער פונקט דא איז "משפטים", און ער מאכט א חילוק צווישן די יסודות און פעסטע ווינקלשטיינער פון דער תורה, און צווישן יסודות וואס א מענטש נעמט ארויס מיט זיין אייגענעם מענטשליכן שכל. ווען א מענטש וויל אליין דערגיין די אמת'דיגע פארשונג בכוח עצמו, מוז ער בודק זיין ביידע זייטן: אויב ער וועט פארשן איבער מציאות ה' - וועט ער אנפאנגען פון דער פראגע צי עס איז דא א בורא פאר דער וועלט צי נישט; אויב ער וועט פארשן איבער בריאת העולם - וועט ער אנפאנגען פון דער פראגע צי די וועלט איז באשאפן געווארן יש מאין אדער זי איז קדמון ווי די שיטה פון די קדמונים. ערשט נאכן מעיין זיין אין ביידע צדדים קען ער קומען צו א מסקנא.
אבער די יסודות וואס דער אויבערשטער האט אוועקגעשטעלט אין זיין תורה - האט ער דערין געלייגט בלויז דעם צד פון אמת. אין דער תורה זענען נישטא קיין צוויי צדדים: "בראשית ברא אלקים", א פונקט. די תורה רעדט מיט קלארע פאקטן, זי קומט נישט צו ווי א פארשער וואס דארף אפוועגן ביידע זייטן, נאר זי גייט גלייך צום אמת. און דאס איז "ראש דברך אמת" - שוין ביים ראש פון אירע רייד האלט די תורה ביים אמת. ווער פארשט? דער וואס ווייסט נישט, דער וואס האט פאר זיך צוויי צדדים. ביי דער תורה זענען נישטא קיין צוויי צדדים; זי האט א קלארע ידיעה ווער עס איז דער בורא עולם, וויאזוי די בריאה האט זיך משתלשל געווען, און אלעס ביי איר איז אינגאנצן קלאר.
מען דערציילט א מעשה וועגן דני, וואס איז אמאל געזעצן ביים טאטנ'ס ארגל און אנגעהויבן קלאפן אויפן זעלבן קלאוויש א פערטל שעה: טאן, טאן, טאן. האט זיין פאטער אים געזאגט: גענוג, מאך עס אביסל פארשידנארטיג, זעסט דען נישט וויאזוי מען שפילט? האט ער געענטפערט: טאטע, יענע זוכן נאך - איך האב שוין געטראפן.
דער מדרש זאגט: "בְּרֵאשִׁית בָּרָא אֱלֹקִים" - סופי תיבות אמת, און דאס איז "ראש דברך אמת", דער אנהייב פון דער תורה איז אמת, ווי מיר האבן פריער ערקלערט אז די תורה גייט גלייך צום אמת און דארף נישט אויספרובירן קיין אנדערע מעגליכקייטן, ווייל זי איז דאך דער אמת אליין.
נאר דא זענען פאראן צוויי שוועריקייטן. ערשטנס, אז מען האט געוואלט מרמז זיין "ראש דברך אמת", פארוואס האט מען נישט מרמז געווען דעם "אמת" אין די ראשי תיבות? פאר וואס פאנגט עס אן מיט ב', ב', א', און נישט מיט די אותיות א', מ', ת'? צווייטנס, אויב שוין יא סופי תיבות - פאר וואס נישט כסדר? עס קומט דאך אויס ת', א', מ', און נישט א', מ', ת'.
דער תירוץ איז: דעם אמת אנטפלעקט מען ערשט ביים סוף. ווער עס ליינט מגילת אסתר אין אנהייב זעט א גאנצן בלבול און אפילו אן אומיושר; אבער ווען מען קומט צום סוף פונעם ענין, זעט מען פלוצים ווי אלעס שטעלט זיך אויס אויפ'ן בעסטן אופן. אזוי איז ביי הקב"ה: "ראש דברך אמת" - אבער דאס צו זען וועט מען זוכה זיין ערשט ביים סוף. און דאס איז דער ענטפער וואס הקב"ה האט געענטפערט פאר משה רבינו אויף צדיק ורע לו רשע וטוב לו: "וְרָאִיתָ אֶת אֲחֹרָי וּפָנַי לֹא יֵרָאוּ" - די פנים, אין אנהייב פונעם ענין, זעסטו נישט; אבער די אחור, נאכדעם וואס דער ענין וועט זיך ענדיגן, וועסטו יא זען. און אמאל איז דער סוף נישט איצט נאר נאך די הונדערט און צוואנציג יאר, אדער ביים תיקון עולם במלכות ש-די, און דעמאלט וועט מען פארשטיין ווי אזוי אלעס איז געווען לטובה.
און דערפאר זענען אויך די אותיות פארדרייט און נישט כסדרן, דיר צו לערנען אז דער אמת זעט זיך נישט קלאר און ליכטיג אויף דער וועלט. יעדער איינער איז זיכער אז דער אמת איז ביי אים, יעדער שרייט אז דער אמת איז מיט אים - איינער שרייט דעמאקראטיע און דער צווייטער שרייט עפעס אנדערש. דער אמת זעט אויס פארמישט, אבער וויסן זאלסטו אז ביים סוף וועט ער זיך אויסקלארן, און אלעס וועט ווערן פארשטענדליך און אפן: ווער איז דער בורא עולם, וואס איז געווען דער פלאן אין דער מציאות וואס מיר זענען אדורך, און פארוואס האט מען געדארפט דעם גאנצן צער.
דער מלבי"ם ענדיגט צו מיטן חלק פון משפטים - דער חלק וואס מען פארשטייט מיטן שכל, להבדיל פון די חוקים וואס מען פארשטייט נישט מיטן שכל: "ולעולם כל משפט צדקך". די ג-טלעכע משפטים זענען צדק, און דער דגש איז אויף "לעולם". קוקט נאך אין יעדער מדינה וויפיל מאל עס טוישט זיך דער געזעץ. אבער ביי הקב"ה האט זיך דער ג-טלעכער משפט נישט געביטן פון בריאת העולם אן, קיין איין אות האט זיך נישט געטוישט אין דער הייליגער תורה. ווען מען האט דעם אמת אין דער האנט דארף מען נישט זוכן די גאנצע צייט פארביטענישן און חידושים; דער אמת איז אבסאלוט, און מען דארף גארנישט פאררעכטן אדער ענדערן. ביי די פעלקער טוישן זיך די געזעצן כסדר, ווייל א געזעץ וואס האט אמאל געפאסט פאסט שוין היינט נישט - ווייל דער וואס האט געמאכט דעם געזעץ האט נישט געזען פאראויס. אבער בורא עולם קורא הדורות מראש, און דערפאר קען ער מאכן געזעצן וואס וועלן בלייבן גילטיג לעולם ועד.
דער הייליגער חיד"א לייגט צו א רמז: אויב ביי "בראשית ברא אלוקים" האבן מיר געזען סופי תיבות אמת, גיב א קוק אז אין אונדזער פסוק "רֹאשׁ דְּבָרְךָ אֱמֶת" זענען די סופי תיבות ת', ש', ך' - תש"ך, בגימטריא 720. און דאס איז דער חשבון פון וואס מיר האבן גערעדט: דאס ווארט "בראשית" באשטייט פון זעקס אותיות, און די צאל צירופים דערפון איז 720, וואס דאס איז זעקס מאל הונדערט און צוואנציג. חז"ל דרש'ענען אז "ראש דברך" גייט ארויף אויפ'ן ווארט בראשית, דער אנהייב פון דער תורה - און עס קומען די סופי תיבות פון "ראש דברך אמת" און באטרעפן פונקט ווי דער מנין צירופים פונעם ווארט בראשית. א מורא'דיגע גאונות אויפצוזוכן אזא ענין און דעם שייכות צווישן די זאכן.
אין די דריי פסוקים האבן מיר געלערנט: "ראיתי בוגדים ואתקוטטה" - א קריג בלויז לשם שמים, נישט פאר אן אייגענער באליידיגונג נאר אויף דעם וואס זיי האבן נישט געהיט דיין ווארט, און דערפאר זענען זיינע רודפים געווען פיל. "ראה כי פקודיך אהבתי" - די ליבשאפט צו די מצוות ביז מסירות נפש און מידת חסידות, און פון דעם ארויס די בקשה "כחסדך חייני", און אפילו אויף דעם עצם שטרעבונג צו מקיים זיין מצוות וואס מען האט נישט זוכה געווען צו זיי, ווייל מחשבה טובה מצטרפת למעשה, און ברמז: די ראשי תיבות "רופאך", אז די תורה און מצוות זענען די רפואה. און "ראש דברך אמת" - דער סוף דברך האט איבערגעוויזן אויפ'ן ראש, אז דווקא די מצוה פון כיבוד אב ואם באשטעטיגט די קייט פון דער מסורה אז עלטערן וועלן נישט איבערגעבן קיין ליגן פאר זייערע קינדער; די תורה זוכט נישט אויסצוברר'ן צווישן צוויי צדדים נאר האלט זיך ביים אמת פון איר אנהייב, און כאטש דער אמת זעט אויס אויף דער וועלט פארמישט - ווי די סופי תיבות וואס זענען נישט כסדר - צום סוף ווערט עס אויסגעקלארט, און דער ג-טלעכער משפט שטייט אויף אייביג אן קיין שום ענדערונג.