פאר אונדז איז דער סוף פונעם אות למ"ד אין קאפיטל קי"ט אין תהלים. דוד המלך גייט ווייטער אויפן זעלבן וועג וואס ער האט אנגעהויבן: די תורה איז נישט קיין ביילאגע צום לעבן - זי איז דאס לעבן אליין. פֿון דעם ארויס בעט ער אויף ישועה, שילדערט די רשעים וואס זוכן אים אומצוברענגען, און שליסט מיט א התפעלות פונעם אומענדלעכן ברייטקייט פון מצוות ה'.
לְעוֹלָם לֹא אֶשְׁכַּח פִּקּוּדֶיךָ כִּי בָם חִיִּיתָנִי׃ - קיין מאל וועל איך נישט פארגעסן דיינע באפעלן, ווייל דורך זיי האסטו מיר אויפגעלעבט.
דער רד"ק פארבינדט דעם פסוק צו דעם וואס עס איז פריער געזאגט געווארן: "לוּלֵי תוֹרָתְךָ שַׁעֲשֻׁעָי אָז אָבַדְתִּי בְעׇנְיִי". די זעלבע תורה וואס איז מיינע שעשועים, זי איז די וואס האט מיר אויפגעלעבט, זי איז דאס לעבן פון מיין גייסט, און זי האט מיר געראטעוועט פון צער און טרויער. און דאס איז א געוואלדיקע זאך: ווער ס'טראכט אריין אין וויפיל צרות דוד המלך איז דורכגעגאנגען, וועט פארשטיין אז יעדער אנדערער מענטש וואלט שוין לאנג צובראכן געווארן און געשטארבן פון דעפרעסיע. זאגט דוד: די תורה איז מיינע שעשועים און זי איז מיין חיות, מיט איר כוח בין איך אריבערגעקומען אלץ וואס איז אויף מיר אריבער.
דער מצודת דוד ערקלערט אויף נאך אן אופן: "כי בם חייתני" - צוליב די פקודים, צוליב דער תורה און מצוות, האסטו מיר געגעבן דאס לעבן. דאס הייסט, דאס איז די תכלית פונעם לעבן אליין. און דאס איז אנדערש ווי פילע מענטשן מיינען, אז א מענטש האט באקומען לעבן כדי צו מאכן א לעבן, און אויב ער האט אמאל צייט זאל ער אויך מקיים זיין א מצווה - איז דאס אויך גוט, אויך געוואונטשן. דער חזון איש האט גערופן די בעלי השקפה פון דעם שניט "אנשי הדת והחיים": מענטשן וואס האבן צוויי באזונדערע וועגן, עס איז פאראן לעבן און עס איז פאראן דת, און מיש זיי נישט צונויף. ער קומט אין בית הכנסת, ער צאלט אפ זיין חוב, און פֿון דא און ווייטער "מיש מיר נישט אריין קיין דת". ער האט א ווינקל וואס ער האט אפגעגעבן פארן קדוש ברוך הוא: ער כאפט אריין א מנחה, רבונו של עולם דו האסט באקומען דיינס, יעצט לאז מיר לעבן. זאגט דוד המלך: ביי מיר איז נישט אזוי - "כי בם חייתני", צוליב דעם היטן די פקודים האסטו מיר געגעבן דאס לעבן.
און באמת, וואס איז דער ציל פונעם מענטשנ'ס לעבן? כדי צו עסן, צו הנאה האבן, פאר תענוגים - מיט וואס איז ער אנדערש פֿון א בהמה? די גאנצע תכלית פון א מענטשנ'ס לעבן זענען די מושכלות, די רוחניות, די דערגרייכונגען וואס ער קען דא משיג זיין כדי צו ירש'ענען חיי עולם הבא. דאס לעבן דא מצד זיך אליין איז בכלל נישט קיין לעבן, ווייל עס פארמאגט נישט קיין אייגענעם ציל און תכלית; זיין גאנצער ענין איז לשם חיי העולם הבא.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער פסוק רעדט פון די פקודים קעגן דעם וואס ער האט פריער געזאגט, אז כמעט האבן זיי אים פארלענדט אויף דער ערד ביז ער האט געהיט די פקודים. און פֿון דא קומט ער צו דער בקשה אינעם קומענדיקן פסוק.
אינעם ספר תהלות שמואל ווערט געברענגט א מעשה מיטן בעל חידושי הרי"ם. עס איז געקומען צו אים איינער פון זיינע באקאנטע און זיך באקלאגט פאר אים אז ער פארגעסט וואס ער לערנט, און ער האט געבעטן אן עצה וויאזוי זיין לערנען זאל בלייבן ביי אים. דא איז פאסיג צו מקדים זיין די ווערטער פונעם חפץ חיים: פיל מאל קומט דער יצר הרע מייאש זיין דעם מענטש - וואס איז ווערט דאס וואס דו לערנסט, ממילא פארגעסטו דאך, וואס בלייבט דיר דערפון? זאגט דער חפץ חיים: וויסן זאלסטו אז אין דער עולם האמת וועט דער מענטש געדענקען אלעס. דא הערשט דער שר של שכחה, אבער דארט אויבן וועט דער מענטש געדענקען אלעס וואס ער האט געלערנט, און דערפאר זאל ער הארעווען אין אלע חלקים פון דער תורה, וואס וואס מ'לערנט דא לערנט מען אויך דארט, און דארט לערנט מען נישט קיין נייע זאכן. צו קומען און זאגן "וואס וועט מיר דאס העלפן, ממילא געדענק איך נישט" און צוליב דעם נישט לערנען - איז זיכער א טעות. אבער פונדעסטוועגן איז דאס אויך א מעלה, אשרי מי שבא לכאן ותלמודו בידו.
האט אים דער בעל חידושי הרי"ם געענטפערט: אויב דו וועסט לערנען מיט פארשטאנד און פילן א חיות אינעם לערנען - וועסטו זיכער נישט פארגעסן. וואס דען פארגעסט א מענטש? נאר זאכן וואס זענען ביי אים פונדרויסן, זאכן וואס זענען מן השפה ולחוץ. אבער זאכן וואס זיין לעבן איז תלוי אין זיי, פארגעסט ער קיינמאל נישט. א מענטש פארגעסט קיינמאל נישט וויאזוי מ'עסט, וויאזוי מ'האלט א מעסער און גאפל, ווייל די חיות ווענדט זיך אין דעם. און דאס איז די כוונה פונעם פסוק: "לעולם לא אשכח פיקודיך כי בם חייתני" - מיין חיות איז תלוי אין זיי, דעריבער האב איך זיי נישט פארגעסן. א זאך וואס איז דיין לעבן אליין - פארגעסטו נישט.
לְךָ־אֲנִי הוֹשִׁיעֵנִי כִּי פִקּוּדֶיךָ דָרָשְׁתִּי׃ - צו דיר געהער איך, העלף מיר, ווייל דיינע באפעלן האב איך געזוכט.
"לך אני" - איך בין דיין קנעכט; "הושיעני" - ווארום א מענטש ראטעוועט דאך זיין קנעכט, און דער קנעכט שוצט זיך ביי אים. זאגט דוד פאר'ן הקדוש ברוך הוא: רבונו של עולם, מיך האט מען פיינט און מיך רודפ'ט מען צוליב דיר, ווייל איך האב געהיט דיינע פקודים. אויב אזוי ראטעווע מיך יעצט, ווען זיי זוכן מיר צו שעדיגן. און ווען מען שוצט זיך ביי עמיצן, איז דאך די האפענונג אז דער יעניגער וועט אים ראטעווען אין דער נויט. "כי פיקודיך דרשתי" - מיין גאנצע באשעפטיקונג איז דאך נאר אין דיין תורה, מיין גאנץ לעבן האב איך געפאדערט דיינע פקודים, און דעריבער ראטעווע מיך. קומט אויס אז די צוויי פסוקים פארבינדן זיך און געבן א טעם איינער צום צווייטן: "לעולם לא אשכח פיקודיך כי בם חייתני" - און צוליב דעם "לך אני הושיעני כי פיקודיך דרשתי".
לִי קִוּוּ רְשָׁעִים לְאַבְּדֵנִי עֵדֹתֶיךָ אֶתְבּוֹנָן׃ - אויף מיר האבן רשעים געהאפט מיך אומצוברענגען, אין דיינע עדות'ן וועל איך זיך פארטיפן.
דער רד"ק ערקלערט אז דאס איז א המשך פון דער בקשה "הושיעני": איך דארף א ישועה, ווייל די רשעים האפן מיך אומצוברענגען, און זייער ציל איז א פאלקאמער אבדון. און איך קעגן זיי - "עדותיך אתבונן", איך פארטיף זיך אין דער הייליגער תורה, און דורך דעם פארגעס איך פון זייער קריגעריי און שנאה, איך פארגעס פון אלע שוועריקייטן און נסיונות.
דער אבן עזרא טייטשט אז זיי האבן אים געוואלט פארלירן פון עולם הבא: זיי האבן געזוכט אים אפצונארן פונעם גוטן וועג כדי ער זאל נכשל ווערן און קומען לידי חטא ועוון. און אויף דעם זאגט ער: "עדותיך אתבונן" - איך וועל ווייטער מתבונן זיין אין דיינע עדות'ן, און אין יעדן מאמענט וועלן זיך מיר מגלה זיין סודות התורה וואס האבן נישט קיין עק, און איך וועל ווייטער און ווייטער עוסק זיין אין זיי, און דורך דעם וועל איך נישט בלאנדזשען נאך דער עצה פון די רשעים וואס זוכן מיך צו פארלירן פון חיי עולם הבא.
דער מצודת דוד ערקלערט אז דער אופן פון אומברענגען איז געווען דורך דעם וואס זיי האבן אים מטריד געווען כדי ער זאל נישט פארשטיין אין דער תורה. די גאנצע צייט האבן זיי אים נאכגעיאגט און אים נישט געלאזט קיין מנוחה, און ווי קען דען א מענטש עוסק זיין אין תורה אן קיין מנוחת הנפש? און דאך - "עדותיך אתבונן": איך האב נישט געלערנט אויבערפלעכלעך ווי א גערודפ'טער מענטש וואס האט נישט קיין רואיגקייט, נאר "אתבונן" איז א לשון פון העמקה - איך האב זיך פארטיפט אין תורת ה' אפילו אין דער צייט ווען מען האט מיך גערודפ'ט און געוואלט אומברענגען.
דער מלבי"ם ערקלערט לויט דעם ווי מיר האבן פריער מבאר געווען דעם חילוק צווישן די מושגים: די פקודים זענען די מצוות וואס הקדוש ברוך הוא האט באפוילן אלס זכר צו היסטארישע געשעענישן, ווי קרבן פסח און ענליכס, וואס דורך זיי געדענקען מיר די ישועת ה'. און די עדות זענען דאס וואס ווערט געברענגט אין דער תורה אלס אן עדות אויף חידוש העולם און אויף שכר ועונש וואס הקדוש ברוך הוא גיט. די פקודים זענען די מעשים וואס מען טוט כדי זיך מתבונן צו זיין דורך זיי אין די עדות: די מצוות וואס מיר פירן אויס דערמאנען אונז יציאת מצרים און קריעת ים סוף, און מכח דעם איז דא אן עדות אז הקדוש ברוך הוא האט באשאפן זיין וועלט, אז ער גיט שכר ועונש, און אז אלעס איז פון אים יתברך.
און דער מלבי"ם פירט אויס: זאגט דוד המלך, נאכדעם וואס איך בין זיך מתבונן אין דיינע עדות'ן האב איך געזען אז דו ראטעוועסט שטענדיג די צדיקים פון דער האנט פון די רשעים וואס שטייען אויף זיי. יעדער וואס טוט זיך מתבונן זיין אין וואס די תורה דערציילט זעט אז צום סוף צאלט דער רשע דעם פרייז און פאר'ן צדיק איז גוט. אברהם אבינו - וויפיל שוועריקייטן איז ער דורך, און ביים סוף האט הקדוש ברוך הוא ארויסגעברענגט פון אים א פאלק, און דאס דאזיגע פאלק איז אנגעקומען קיין ארץ ישראל, און גרויסע טיילן פון דער גאנצער וועלט זענען זיינע אייניקלעך, אב המון גוים. קומט אויס אז ווען א מענטש פארטיפט זיך אין דער תורה זעט ער ווי הקדוש ברוך הוא ראטעוועט צום סוף די צדיקים פון דער האנט פון די רשעים, און די רשעים גייען אונטער, און פאר די צדיקים בלייבט די ישועה און אלע גוטע הבטחות.
לְכׇל־תִּכְלָה רָאִיתִי קֵץ רְחָבָה מִצְוָתְךָ מְאֹד׃ - צו יעדער פאלקאמקייט האב איך געזען אן ענדע, דיין מצוה איז זייער ברייט.
דער רד"ק טייטשט: "לכל תכלה ראיתי קץ" - צו דער פארענדיקונג פון אלע זאכן האב איך געזען אן עק. יעדע זאך אויף דער וועלט קען איך דערקענען וואס איז איר ענדע, וואו זי ענדיגט זיך און וואס איר תכלית איז. אבער דיין מצוה איז זייער ברייט און האט נישט קיין עק. דער אבן עזרא לייגט צו אז "קץ" באטייט סיי אן אנהויב און סיי א סוף, ווי דער לשון "קצותיו" - ביידע עקן.
און דער רד"ק פרעגט: די מצוות האבן דאך יא אן עק און א באקאנטע צאל, תרי"ג מצוות, און פארוואס זאגסטו אז זיי האבן נישט קיין עק? און ער ענטפערט: די צווייגן וואס קומען ארויס פון זיי זענען ברייט אן א שיעור. און נאך א תירוץ: עס רעדט זיך פון מצוות הלב וואס האבן נישט קיין עק, בשעת מצוות הגוף האבן יא אן עק. און דאס איז אויך דער מהלך פונעם ספר חובות הלבבות: חובות הלבבות האבן נישט קיין עק, און חובות האברים זענען תרי"ג ווי באקאנט. ווארום וויפיל א מענטש איז מחוייב אין זיין הארץ - זיך צו באהעפטן און פארבינדן צו אים יתברך - צו דעם איז נישטא קיין סוף.
און מען קען נאך מדייק זיין: פארוואס שטייט "רחבה מצוותך" בלשון יחיד און נישט "מצוותיך"? נאר עס וויל זאגן אז יעדע איינציגע מצווה פאר זיך אליין איז זייער ברייט עד בלי קץ. און רש"י טייטשט "רחבה מצוותך מאוד" - לסלסל ולפלפל בה (זיך צו פארטיפן און מפלפל זיין אין איר). כאטש עס איז דא דא בלויז איין מצווה, אבער וויפיל קען מען שרייבן דערויף, וויפיל קען מען זיך פארטיפן, מפלפל זיין, דן זיין און אויספארשן אין איר. רבי חיים קנייבסקי האט ארויסגעגעבן א ספר מיטן נאמען "נחל איתן" אויפן עניין פון עגלה ערופה, און ער שרייבט דארט אז כמעט קיין שום שאלה אין עגלה ערופה האט מען אים נישט געוויזן וואס ער האט נישט אנגערירט. א גאנצער ספר אויף עגלה ערופה - וויפיל ספיקות, און אויב עס וועט זיין אזוי און אויב עס וועט זיין אזוי, און וואס איז דער דין אין דעם פאל און וואס איז דער דין אין יענעם פאל, עד אין קץ. דאס איז "רחבה מצוותך מאוד".
אין די המשך פון די ווערטער פון רש"י שטייט "וכן פיתחת למוסרי", און עס איז שווער וואס פאר א שייכות דאס האט אהער. מען זעט אבער אז דער הגר"א ברענגט אין א תשובה אז די דאזיגע הוספה געפינט זיך נישט אין אן אלטן כתב יד פון רש"י, און אויך אין אנדערע דפוסים שטייט דאס נישט, און עס זעט אויס אז עס איז דא אריינגעפאלן בטעות. אבער פונדעסטוועגן, אינעם ספר זיכרון סופרים האט מען געוואלט געבן א ביאור דערויף: רש"י קומט געבן א משל אויף פלפול און סלסול אין דער תורה, אז עס איז דא דער גלאטער פשט, און ווען מען פארטיפט זיך און מען איז מפלפל, אנטפלעקט מען אינעווייניגסטע שיכטן וואס מען זעט נישט אינעם פשט. אויב מען פרעגט צי אן עמוני און מואבי מעגן קומען אין קהל ה', וועלן מיר זאגן אז זיי זענען אסור, און ווען מען וועט פרעגן צי עס איז דא א חילוק צווישן אן עמוני צו אן עמונית, וועט מען זאגן אז עס איז נישטא קיין חילוק, ווייל פונקט ווי "לא יבוא ממזר" נעמט אריין א ממזר און א ממזרת, אזוי אויך נעמט "עמוני ומואבי" אריין אן עמונית און א מואבית. דאס איז דער פשט פון דער תורה. אבער ווען מען איז מפלפל און מען פרעגט פארוואס האט די תורה זיי אסור געמאכט - ווייל זיי האבן נישט מקדים געווען מיט ברויט און וואסער, און ביי וועמען איז דער דרך מקדים צו זיין - קומט מען צום אויספיר אז עמוני ולא עמונית, מואבי ולא מואבית. און דאס מיינט "וכן פיתחת למוסרי": דו, השי"ת, האסט געעפנט די קייטן מיט וואס איך בין געווען געבונדן, דורך דעם וואס דו האסט מגלה געווען אין דער תורה אז א מואבית און אן עמונית זענען מותר, און די זאך קומט נישט פונעם פשט פון דער תורה נאר בכוח פונעם פלפול און דער העמקה. הגם עס איז א ביסל געדרוקט צו זאגן אז רש"י האט געשריבן די ווערטער בפשטות און געמיינט דערמיט אזא טיפן עניין, איז אבער אויף יעדן פאל פאראן דא אן ערקלערונג צו די ווערטער.
דער הייליגער אלשיך ערקלערט לויט ווי עס איז פריער ערקלערט געווארן, אז די פיקודים זענען כוחות מאת השם יתברך וואס זענען גרעסער פון מלאכים: די מצוות וואס דער הקדוש ברוך הוא באפעלט אונז זענען א כוח פון אים יתברך, און דער כוח איז פיל מעכטיגער פון א מלאך. און א ראיה אז די תורה איז נישט קיין נאטירליכע תורה: "לכל תכלה ראיתי קץ" - יעדע זאך האט א לענג און א ברייט, און סיי צום עק פון דער ברייט און סיי צום עק פון דער לענג האב איך געזען א סוף; עס האט א מאס, עס האט אן ענדע. אויך אין א מצווה איז פאראן א לענג: אזוי און אזוי פיל פסוקים רעדן וועגן א קרבן עולה, אזוי פיל וועגן עגלה ערופה, אזוי פיל וועגן א בן סורר ומורה - דערויף איז דא א קץ און א סוף. אבער "רחבה מצוותך מאוד": די פסוקים אינעם מקרא זענען די לענג, אבער די אויסברייטערונג אין די דקדוקים, אין דרשות, אין פלפול און אין סוד - יכלו ימים והם לא יכלו, אלע טעג וועלן אויסגיין און זיי וועלן נישט אויסגיין.
זעט נאר: אויף עגלה ערופה איז געשריבן געווארן א גאנצער ספר בפשט, בפלפול און בהעמקה. אויף די דרשות חז"ל קען מען שרייבן נאך א גאנצן ספר איבער עגלה ערופה. און על פי סוד קען מען שרייבן נאך א גאנצן ספר - וואס איז דער סוד דערפון, און פארוואס דווקא די זקני העיר, און פארוואס מעסט מען דווקא פונעם חוטם, און אזוי ווייטער. אין יעדער איינציגער זאך קען מען געפינען אויך די סודות הדברים. ביי רבי נחמן מברסלב געפינט מען א ספר וואו ער באלייכט די עניינים פון שולחן ערוך חושן משפט - שור שנגח את הפרה - אין העכערע רבדים: וואס איז דער כוח פונעם שור, וואס איז די בחינה פונעם שור, אז שור איז א בחינה פון דינים, פ"ר דינים, און אזוי ווייטער. מען קען נעמען די לימודי הפשט און זיי לערנען על דרך הסוד. און אויפן הייליגן אריז"ל ווערט דערציילט אז ווען ער פלעגט לערנען א גמרא פלעגט ער לערנען פינף וועגן אויפן דרך הפשט און איין וועג על פי סוד - דאס הייסט אז מען קען פארשטיין א גאנצע סוגיא על פי סוד, אין א טיפקייט וואס איז העכער פונעם אויגנשיינליכן פשט. דאס ווייזט אז די תורה איז רוחניות'דיג, און די חכמה אלוקית קען קיין שום מענטשליכער פארשטאנד נישט ארומנעמען. און וויפיל א מענטש זאל נאר לערנען, פארשטיין און דערגרייכן - וועט ער נאך אלץ זען אז ער האט אפילו נישט אנגערירט קיין אפס קצהו.
עס ווערט דערציילט אז דער בעל התניא האט אמאל געברענגט א מגיד ער זאל אים זאגן דברי מוסר. האט אים דער מגיד געזאגט: ווער בין איך צו געבן מוסר פארן רבין, א קודש קדשים? האט ער אים געזאגט: פונדעסטוועגן, זאג. און זעט נאר וואס דאס איז: ווען א מענטש קומט אונז זאגן מוסר, זאגן מיר ווער ביסטו מיר צו געבן מוסר? בשעת דארט פלעגט מען באצאלן געלט מען זאל זיי זאגן מוסר, ווייל בעלי מעלה ווייסן ווי אזוי אפצושאצן מוסר. האט אים דער מגיד געזאגט: דער מרחק צווישן וואס איך ווייס ביז וואס דער רבי ווייסט איז א ריזיגער און געוואלדיגער מרחק, אבער ער ווערט קליין קעגן דעם מרחק צווישן וואס דער רבי ווייסט ביז וואס דער רבי ווייסט נאך נישט. האט דער בעל התניא דאס געהערט און אנגעהויבן וויינען, און געזאגט: דאס איז א דורכדרינגענדער מוסר. און טאקע, דער מרחק צווישן וואס איך ווייס ביז וואס דו ווייסט האט א גרעניץ, אבער דער מרחק צווישן וואס איך ווייס ביז וואס איך ווייס נישט איז בלי קץ - ווייל "לכל תכלה ראיתי קץ, רחבה מצוותך מאוד".
און דער חפץ חיים האט אמאל געזאגט: ווער עס ווערט אים נתעורר א ביסל געפילן פון גאווה איבער דעם וואס ער ווייסט - און מען רעדט נישט פון אונז, נאר פון די וואס ווייסן באמת - זאל ער א קוק טאן אויף דער ספרים-שאפע און טראכטן וויפיל פון דעם ווייסט ער טאקע. א מסכת? מען קען דיך פארהערן. נישט קיין מסכת - איין בלאט? א סימן אין שולחן ערוך? א מענטש גייט אמאל ארויס מיט א געפיל אז ער ווייסט. און דאס איז פונקט ווי יענער דארפסמאן וואס האט געהאט א לוח, און מען פלעגט אים פרעגן אין זיין שטעטל: וואס פאר א שבת איז היינט, וואס ליינט מען, וואס פאר א הפטרה מפטיר'ט מען - און ער האט געוואוסט צו ענטפערן, און ער איז געווארן זייער רב, ער האט שוין אנגעטאן א גלימה און מען פרעגט אים. לויטן שטאנד פונעם שטעטל - דאס איז וואס מען האט. איין טאג איז ער געקומען קיין ווילנע, אין דער גרויסער שטאט, ער איז אריינגעפאלן אין בית המדרש און געזען א גרויסן פלפול, לומדים קריגן זיך און טחנען בערג איינער מיטן צווייטן. איז ער צוגעגאנגען צו איינעם און געפרעגט: איבער וואס רעדט מען דא? אפשר קען איך העלפן? האבן זיי אים געזאגט: מען לערנט דא צרת הבת. האט ער זיי געזאגט: די בת קען איך, אבער וואס פאר א צרות האט זי? וואס איז די פראבלעם? בקיצור, עס האט זיך ארויסגעשטעלט אז דער מענטש איז א בור ועם הארץ.
און רבי אליהו לאפיאן האט אמאל דערציילט מיט זיין גרויס עניוות, אז ער איז אמאל געפארן אויפן באן און מען האט אים געזאגט אז דער ראגאטשאווער געפינט זיך דארט. אין יענע צייטן איז געווען איינגעפירט אז ווען עס געפינט זיך א גרויסער מענטש, קומט מען און מען זאגט פאר אים א דבר תורה אדער א פלפול און מען וויל הערן וואס ער וועט זאגן. האט אים דער ראגאטשאווער געפרעגט: ווער איז כבודו? האט ער אים געזאגט: א פשוט'ער בעל הבית - און ער האט נישט מגלה געווען ווער ער איז. האט ער אים געפרעגט: און וואס וויל כבודו? האט ער געזאגט: איך וויל פארלערנען פארן רבין א חידוש און הערן וואס דער רבי זאגט. האט ער פארגעזאגט פאר אים א טיפן פלפול אין א געוויסער סוגיא, און דער ראגאטשאווער, וואס איז געווען זייער שארף און מיט א שפיציגן לשון, האט אויסגעהערט און געזאגט: גוט, שיינע חידושים פאר א בעל הבית. האט רבי אליהו לאפיאן שפעטער געזאגט: דאס איז דאך געווען דער חידוש וואס איך האב אנגעגרייט צו זאגן אויף יענער וועלט, לאחר מאה ועשרים שנה! און ווען ער האט געזען אז דער ראגאטשאווער מאכט עס אזוי אוועק, האט ער אים געזאגט: אבער ביי מיר זענען אפילו די בעלי בתים גרויסע תלמידי חכמים, האט אים דער ראגאטשאווער געענטפערט: אויך בעלי בתים זענען גרויסע תלמידי חכמים.
און נאך איבער רבי אליהו לאפיאן: מען האט אים אמאל געהערט זאגן "אשת חיל" און מען האט געזען ווי א טרער רינט אים פון אויג. האט מען אים געפרעגט פארוואס דער ראש ישיבה וויינט, און ער האט נישט געוואלט זאגן, אבער ווען די רבנית האט אים געפרעגט - און ווען די רבנית פלעגט פרעגן פלעגט ער איר ענטפערן - האט ער איר געזאגט: "נוֹדָע בַּשְּׁעָרִים בַּעְלָהּ בְּשִׁבְתּוֹ עִם זִקְנֵי אָרֶץ". דא גיט מען כבוד פאר א מענטש - איך קום אריין אין דער ישיבה, יעדער שטעלט זיך אויף פאר מיר, מען גרייט מיר א סטנדר, מען זארגט פאר מיר. אבער דאס איז דא אין עולם הזה. און ווען איך וועל אנקומען דארט אויבן, וועט מען פלוצים זאגן: ווער איז דאס? וואס טוט ער דא? "בשבתו עם זקני ארץ" - וואס האט ער צו טאן מיט זקני ארץ? האב איך געטראכט דערפון און אנגעהויבן וויינען.
פון דעם אלעם זעט מען וואס עס מיינט "רחבה מצוותך מאוד", און ווי שטארק א מענטש טאר זיך נישט איינרעדן אז ער ווייסט עפעס, און וואס הייסט באמת צו וויסן. אין יעדער מצווה איז פאראן דרוש, עס איז פאראן פלפול, עס איז פאראן סוד, און זי איז ברייט פילע מאל מער. און וויפיל דער מענטש זאל נאר וויסן - איז עס נאך אלץ אפילו נישט קיין אפס קצהו פון דעם וואס ער ווייסט נאך נישט, און דאס זענען די הויכע, דערהויבענע און נשגב'דיגע עניינים אינעם עסק התורה.
אין די פיר פסוקים פאַר אונדז לערנט אונדז דוד המלך דריי יסודות. ערשטנס, די תורה איז נישט קיין "ווינקל" אינעם לעבן נאָר דאָס לעבן אַליין - "כי בם חייתני", און דערפאַר פאַרגעסט מען זי אויך נישט, ווייל אַ מענטש פאַרגעסט נישט דאָס וואָס זיין לעבן איז תלוי דערין. צווייטנס, מכוח דער דאָזיקער דבקות איז ער באַרעכטיקט צו בעטן "לך אני הושיעני", ווי אַן עבד וואָס געפינט שוץ ביי זיין אדון, און אַפילו ווען רשעים האָפן אים אומצוברענגען - "עדותיך אתבונן", די התבוננות אין דער תורה איז זיין מקלט, און זי איז אויך די וואָס ווייזט אים אַז צום סוף וועט דער הקדוש ברוך הוא ראַטעווען די צדיקים פון די הענט פון די רשעים. און צום סוף, "לכל תכלה ראיתי קץ, רחבה מצוותך מאוד": צו יעדער זאַך אויף דער וועלט איז פאַראַן אַ גבול און אַ קץ, אָבער צו דער תורה - אין פשט, אין דרש, אין פלפול און אין סוד - איז גאָרנישט פאַראַן קיין סוף, און דערפאַר זאָל אַ מענטש שטענדיק וויסן אַז דער מרחק צווישן אים און וואָס ער ווייסט נישט איז גרעסער לאין ערוך פון אַלץ וואָס ער האָט שוין קונה געווען.