הקדמה: דער אות למ"ד אין קאפיטל קי"ט
מיר גייען ווייטער אין ספר תהילים קאפיטל קי"ט, ביים אות למ"ד. דער פסוק וואס הייבט אן די דאזיגע שמיניה איז א פסוק וואס מיר אלע קענען זייער גוט: "לעולם ה' דברך ניצב בשמים". לויטן רש"ש דערמאנען מיר דאס מער ווי צוואנציג מאל ביי פתיחת ההיכל אין בית הכנסת ראש השנה. און ס'איז פאסיג צו פרעגן: וואס קומט דער פסוק זאגן, און וואס איז די באדייט פון אזוי פיל מאל אים איבערחזרן? לאמיר זיך אפשטעלן אויף עטליכע ביאורים.
(פט) לְעוֹלָם יְהֹוָה דְּבָרְךָ נִצָּב בַּשָּׁמָיִם׃ - אויף אייביג, ה', שטייט פעסט דיין ווארט אין הימל.
דער אבן עזרא: אז די גזירה זאל בלייבן אויבן
דער אבן עזרא טייטשט: "לעולם דברך ניצב" - דיינע גזירות שטייען אין הימל. דער טייטש דערפון איז, מיר בעטן אז די גזירה וואס איז נגזר געווארן זאל בלייבן אין הימל און נישט אראפקומען אויף דער ערד. אויב ס'איז חס ושלום נגזר געווארן אויף אונז א נישט-גוטע גזירה - זאל זי זיין "ניצב בשמים", זי זאל שטיין דארט אויבן און נישט אראפנידערן אויף אונז.
דער רד"ק: דער ג-טליכער דיבור וואס הערט קיינמאל נישט אויף
דער רד"ק ערקלערט אנדערש: "דברך ניצב בשמים" - דער דיבור וואס דו האסט געזאגט "יהי רקיע", יענער דיבור און יענער רצון שטייט אויף אייביג, און דערפאר פארגייען נישט דער הימל און זייערע צבאות. דער ג-טליכער דיבור עקזיסטירט אויף אייביג.
דאס איז אן ענין וואס מיר האבן שוין באהאנדלט, ובפרט ווען מיר האבן געלערנט אין נפש החיים: דער ג-טליכער דיבור ווערט קיינמאל נישט בטל. אלעס וואס עקזיסטירט אויף דער וועלט, עקזיסטירט נאר בכוח פון יענער ערשטער אמירה וואס קלינגט ווייטער אן אן אויפהער. אויב א פלאנץ וואקסט יעצט - בכוח פון וואס וואקסט עס? בכוח פון דער אמירה "תדשא הארץ", וואס כביכול ווערט געזאגט די גאנצע צייט: תדשא הארץ, תדשא הארץ. און אויב דער קדוש ברוך הוא וואלט כביכול אויפגעהערט אויף איין רגע, וואלטן אלע פלאנצונגען אויף דער וועלט גלייך בטל געווארן.
"כי על כל מוצא פי ה' יחיה האדם"
לויט דעם האבן מיר געטייטשט דעם פסוק "כי לא על הלחם לבדו יחיה האדם, כי על כל מוצא פי ה' יחיה האדם". אינעם מענטש איז פארהאן א גשמיות'דיגער חלק און א רוחניות'דיגער חלק. דער גוף האלט זיך ביים לעבן פון ווייץ, פון ברויט - דאס פארשטייט מען. אבער וואס האלט ביים לעבן די נשמה? וועסטו זאגן: תורה ומצוות - דאס איז א הסבר לגבי דעם וואס היט תורה ומצוות. אבער וואס איז מיט די ווייטע, די משומדים, די גוים? מכוח וואס לעבט זייער נשמה? וואס איז די שפייז פון דער נשמה? אויף דעם קומט דער פסוק און זאגט: "על כל מוצא פי ה'" - דאס הייסט דער "תדשא הארץ". אין יעדן שטיקל ברויט וואס מען עסט געפינט זיך מוצא פי ה', ווייל אין א זאך וואס וואקסט אויף דער ערד שטעקט דער ג-טליכער דיבור, דער ניצוץ וואס באלעבט עס, יענע אמירה וואס איז געזאגט געווארן ביי בריאת העולם און זי עקזיסטירט אין אים. דאס איז דער רוחניות'דיגער חלק אינעם מאכל, און ער איז דער וואס באלעבט די נשמה פונעם מענטש.
דער חילוק צווישן א בוי-מייסטער און דעם בורא
רבי חיים מוולאז'ין אין נפש החיים ברענגט א משל: א בנאי בשר ודם וואס האט אויפגעבויט א בנין - ער האט געבויט און איז אוועקגעגאנגען. ווי וואלט עס אויסגעזען אויב דער בויער וואלט געמוזט זיצן און האלטן דעם גאניק וואס ער האט געבויט; ער האט געבויט און איז געגאנגען, און דער בנין שטייט שוין פון זיך אליין. אבער ביים הקדוש ברוך הוא איז דאס נישט אזוי: ווען ער באשאפט עפעס, באלעבט דער ג-טליכער דיבור די זאך יעדע איינציגע רגע, און אויב דער דיבור וואלט זיך אפגעשטעלט אויף איין רגע - ווערט די זאך בטל פון דער וועלט. קומט אויס אז דער הקדוש ברוך הוא איז דער וואס באשאפט און האלט אויף אלע וועלטן אין יעדער רגע. און דאס איז וואס מיר זאגן "המחדש בטובו בכל יום תמיד מעשה בראשית" - נישט בלויז יעדן טאג, נאר "תמיד", יעדע איינציגע רגע.
אַ משל פֿונעם עולם החומר
ווער עס וויל פֿאַרשטיין ווי אַזוי די זאַך בינדט זיך צונויף אויך מיטן עולם החומר: מען רירט אָן אַ טיש, מע קלאַפּט דערויף, מע פֿילט אַ האַרטע זאַך. אָבער אויב מיר וועלן זיך מתבונן זײַן אויפֿן מאָלעקולאַרן און אַטאָמישן ניוואָ - איז דען דאָרט פֿאַראַן עפּעס האַרטס? ניין. עס זענען דאָרט פֿאַראַן אַטאָמען וואָס דרייען זיך מיט אַן אומגעהויערער שנײַלקייט, און ווען זיי פֿאַרבינדן זיך צוזאַמען שאַפֿן זיי דאָס געפֿיל פֿון אַ פֿעסטן גוף. ווען מען וואָלט צוזאַמענגעפּרעסט דעם גאַנצן אייפֿעל-טורעם צו זײַן ריינעם חומר, וואָלט מען באַקומען אַ קעסטל שוועבעלעך. דאָס איז ענלעך צו אַ ווענטילאַטאָר: די פֿליגלען דרייען זיך זייער שנעל און זעען אויס ווי איין גאַנצע פּלאַטע, אָבער באמת איז דאָרט ניט קיין פּלאַטע. און איצט, אויב דער הקדוש ברוך הוא וואָלט באַשלאָסן אויף אַ רגע אַז די דאָזיקע פּאַרטיקלען זאָלן אויפֿהערן זיך צו באַוועגן - וואָלט אַלץ איינגעפֿאַלן. וואָס האַלט זיי אויף? דער מאמר פֿונעם הקדוש ברוך הוא אַז אַזוי זאָל זײַן, אַ מאמר נצחי ותמידי. דאָס איז דער טײַטש פֿון "לעולם ה' דברך ניצב בשמים": די שמים ווערן ניט פֿאַרניכטעט, און אַלץ וואָס איז אין דער וועלט גייט ניט אונטער, ווײַל דו באַנײַסט מיט דײַן גוטסקייט יעדן טאָג תמיד, אין יעדער רגע ממש, מעשה בראשית.
דער מצודת דוד: דער דבר וואָס שטייט אַקעגן די מערכות השמים
דער מצודת דוד טײַטשט: דו ה', ביז אין אייביקייט שטייט דײַן וואָרט אין הימל. אויב די מערכות השמים זאָלן חס ושלום אָנווײַזן אויף אַ שלעכטער זאַך - און ווי עס איז באַקאַנט גייען די זאַכן דורך די כוכבים און זייערע מערכות, זיי זענען דאָך ניט די גורמים נאָר בלויז אַ צינור - שטייט דײַן גזירה אין הימל און מבטל זיי. דײַן וואָרט שטייט קעגן זיי אָפּצושטעלן זיי. און דאָס איז ווײַל כלל ישראל איז למעלה מן המזל: אין אונדזער כוח איז מתפלל צו זײַן און אויפֿצוטאָן רוחניות'דיקע פּעולות וואָס ענדערן אַפֿילו דאָס וואָס איז נגזר געוואָרן לויטן מזל, ווי דער הקדוש ברוך הוא האָט אָנגעזאָגט צו אברהם "צא מאצטגנינות שלך" - עס איז אין דײַן כוח זיך מתגבר צו זײַן איבערן מזל.
דער מלבי"ם: קיום באיש און קיום במין
דער מלבי"ם מסביר אַז דער עולם העליון און דער עולם התחתון וואָס זענען באַשאַפֿן געוואָרן, עקזיסטירן מכוח דעם מאמר פֿונעם הקדוש ברוך הוא, נאָר עס איז פֿאַראַן אַ חילוק צווישן זיי - און דער חילוק איז פּונקט דער חילוק צווישן פּסוק פ"ט און דעם קומענדיקן פּסוק נאָך אים.
(צ) לְדֹר וָדֹר אֱמוּנָתֶךָ כּוֹנַנְתָּ אֶרֶץ וַתַּעֲמֹד׃ - פֿאַר דור דורות איז דײַן אמונה, דו האָסט געגרינדעט די ערד און זי בלײַבט שטיין.
דער עולם העליון עקזיסטירט "באיש", און די באַשעפֿענישן פֿונעם עולם התחתון עקזיסטירן "במין". דער דאָזיקער אויסדרוק איז זייער אָנגענומען בײַ די קדמונים, און אויך דער מלבי"ם באַנוצט זיך דערמיט אויף פֿיל ערטער. אַ קיום "באיש" מיינט אַז די מציאות פֿונעם עולם העליון שטייט אויף אַ שטענדיקן אופֿן, אָן שום שינוי: דער דיבור וואָס דו האָסט געזאָגט "יהיו שמים", "יהיו מאורות" - שטייט דאָרט לעולם, און דאָס איז זייער חיות און קיום פֿון די שמים. אויב דער כוח פֿון דעם דיבור וואָלט נסתלק געוואָרן פֿון זיי, וואָלטן זיי צוריקגעקערט צו תוהו ובוהו.
ווידער אויף דער ערד - "לדור ודור אמונתך כוננת ארץ ותעמוד". די ערד עקזיסטירט ניט אַזוי ווי די שמים עקזיסטירן, װאָרעם די תולדות פֿון דער ערד זענען הווים ונפסדים (ווערן געבוירן און פֿאַרגייען): בני אדם, בעלי חיים, ביימער - יעדער איינציקער פּרט איז ניט נצחי. דער מענטש מצד זיך אַליין איז אַ זמניות'דיקער, "ימיו בהם שבעים שנה ואם בגבורות שמונים שנה". און דאָך שטייט דאָרט "אמונתך" - דאָס איז די הבטחה אַז די מינים זאָלן ניט אונטערגיין. דער מין מענטש איז נצחי, דער מין בוים פֿון מאַראַנצן עקזיסטירט, דער מין בהמות עקזיסטירט. כאָטש יענע קו איז שוין געשטאָרבן און דאָס איז אַ נײַע קו, האָט זיך דער מין ניט געביטן. און דאָס איז "עושה פרי למינו", "כל נפש חיה למינה", "פרו ורבו" - דאָס אַלץ זענען מאמרים וואָס האַלטן אויף די מינים לדורות. און דורך דער דאָזיקער אמונה "כוננת ארץ ותעמוד".
דער דיוק פֿונעם לשון: "לעולם" אַקעגן "לדור ודור"
פֿון דאַנען מדייק דער מלבי"ם דאָס לשון. בײַ די שמים ווערט געזאָגט "לעולם", און בײַ דער ערד שטייט "לדור ודור". דער מלבי"ם דערקלערט אויף פֿיל ערטער אַז "לדור ודור" ווײַזט אויף אַן ענדערונג און אַ בײַט פֿון דורות - אַ זאַך וואָס איז ניט קבועה אויפֿן זעלבן אופֿן נאָר זי באַנײַט זיך פֿון דור צו דור; בעת וואָס "לעולם" באַטײַט אָן שום שינוי כלל. לויט דעם זענען די רייד וויפֿל וווּנדערלעך: די שמים עקזיסטירן לעולם אָן אַ שינוי, און עס שייך ניט בײַ זיי "לדור ודור" - עס איז דאָרט ניט קיין שום ענדערונג, ניטאָ קיין חילוק פֿון דעם דור ביז יענעם דור, זיי בײַטן זיך ניט אין גאָרנישט. אָבער די ערד און די מינים נבראים וואָס געפֿינען זיך דערויף - מענטשן, חיות, ביימער - עקזיסטירן "לדור ודור": דור הולך ודור בא, איינער שטאַרבט און גיט געבורט און אַ צווייטער שטאַרבט און גיט געבורט, און אַזוי ווערט געשאַפֿן די המשכיות. זייער קיום איז אַ קיום וואָס איז צעטיילט אויף דורות.
און אויב מען וועט פֿרעגן פֿאַר וואָס דער דאָזיקער מין ווערט אָפּגעהיט און אַן אַנדער מין גייט אונטער - דאָס זענען חשבונות של מקום, און דער הקדוש ברוך הוא האָט זיך אין ערגעץ ניט מתחייב געווען אַז אַלע בעלי חיים זאָלן בלײַבן אויף אייביק. אָבער איין זאַך איז קלאָר: עס איז ניטאָ אויף דער וועלט קיין שום זאַך וואָס איז ניט געווען בײַ בריאת העולם, "אין חדש תחת השמש". אַלץ וואָס מיר קענען שאַפֿן איז בלויז נײַע צונויפֿשטעלונגען - צונויפֿפּאָרן איין פֿרוכט מיט אַ צווייטער און באַשאַפֿן אַ נײַעם מין פֿון עקזיסטירנדיקע מינים - אָבער עפּעס יש מאין קען מען ניט שאַפֿן. פֿאָרשער האָבן ניט באַוויזן צו שאַפֿן קיין איין טראָפּן בלוט, על אחת כמה וכמה אַ לעבעדיקע באַשעפֿעניש, אַ יתוש אָדער אַן אַמעבע. עס איז ניטאָ קיין נײַע זאַך אויף דער וועלט נאָר פֿון דעם וואָס איז שוין פֿאַראַן אין איר.
דער בעל שם טוב: די אותיות התורה האַלטן אויף די בריאה
בשם דעם בעל שם טוב ערקלערט מען: אַן אומן בשר ודם וואָס מאַכט אַ כלי, נאָכדעם וואָס זײַן מלאכה איז פֿאַרענדיקט האָט ער שוין מער קיין שײַכות אָדער פּעולה אינעם כלי. אָבער די בריאת העולמות איז נישט אַזוי, וואָרום די אותיות התורה מיט וועלכע יעדער זאַך איז באַשאַפֿן געוואָרן, זיי זענען די חיות און דער קיום פֿון שמים וארץ. און ווען זיי וואָלטן חס ושלום נסתלק געוואָרן און צוריקגעקערט צו זייער מקור, וואָלטן די הימלען געוואָרן גאָרנישט און גאָרנישט ממש, פּונקט ווי פֿאַרן מאמר פֿון "יהי רקיע", און אַזוי אויך אַלע נבראים. און דאָס איז דער טײַטש "לעולם ה' דברך ניצב בשמים" - דו האָסט געזאָגט "יהי רקיע", און דער דיבור שטייט און האַלט אויף די הימלען אויף אייביק.
דער רד"ק: די פּרטים גייען פֿאַרבײַ און די כּללים בלײַבן שטיין
דער רד"ק אויף "לדור ודור אמונתך": כאָטש די צבא הארץ עקזיסטירט נישט אויף אייביק - דור הולך ודור בא - פֿונדעסטוועגן איז בארץ אמונתך, דו ביסט געטרײַ אַז זי וועט בלײַבן שטיין אויף אייביק, "והארץ לעולם עומדת". די הבטחה אַז די ערד וועט בלײַבן שטיין און אַז די פּרטים וועלן זיך תּמיד איבערבײַטן - איז אַן הבטחה וואָס דער הקדוש ברוך הוא פֿירט אויס. און פּונקט אַזוי האָסטו געגזרט אַז די צבא השמים זאָלן שטיין אויף אייביק. אין צבא השמים שטייט אַלץ, און אין צבא הארץ גייען די פּרטים פֿאַרבײַ און די כּללים בלײַבן שטיין - און דאָס איז ענלעך צו דעם וואָס דער מלבי"ם האָט מבאר געווען מיט מער הרחבה.
(צא) לְמִשְׁפָּטֶיךָ עָמְדוּ הַיּוֹם כִּי הַכֹּל עֲבָדֶיךָ׃ - צו דײַנע משפּטים שטייען זיי הײַנט, וואָרום אַלע זענען דײַנע קנעכט.
אַלץ שטייט גרייט צו דײַן משפּט
דער רד"ק טײַטשט: אויסצופֿירן דײַנע משפּטים און גזירות זענען זיי געשטאַנען ביז הײַנט און וועלן שטיין, וואָרום אַלץ זענען דײַנע קנעכט. דער "משפּט" דאָ איז נישט דער ענין פֿון דעם משפּט פֿון ראש השנה וואָס מיר זענען געוויינטלעך דורש דערין, נאָר אינעם פּשטות פֿון די פּסוקים: נאָכדעם ווי מען האָט גערעדט וועגן די הימלען - "דברך ניצב בשמים", און וועגן דער ערד - "כוננת ארץ ותעמוד", קומט דער פּסוק און זאָגט אַז אַלץ שטייט גרייט צו דער גזירה פֿונעם מקום ברוך הוא. ער האָט גזירות אין הימל און ער האָט גזירות אויף דער ערד, און אַלץ שטייט גרייט מקיים צו זײַן זײַן גזירה, ווײַל אַלץ זענען זײַנע קנעכט, און ממילא וואָס ער גוזרט אויף זיי ווערט מקוים.
דער מלבי"ם פֿאַרבינדט דאָס מיט וואָס ער האָט פֿריִער געזאָגט, "מתי תעשה ברודפי משפט" [ווען וועסטו מאַכן אַ משפּט אין מײַנע רודפֿים]. דערויף קומט ער און זאָגט: רבונו של עולם, ווער האַלט דיך אָפּ? די הימלען און די ערד עקזיסטירן דאָך בכּוח פֿון דײַן רייד און זיי זענען גרייט צו דײַנע משפּטים - אַלץ איז שוין אָנגעגרייט און פֿאַרטיק. אַלץ וואָס איז אונטער די פֿיס פֿונעם הקדוש ברוך הוא שטייט צו זײַן דינסט, און אין איין רגע קען ער זיך אָפּרעכענען מיט די שׂונאים. וואָס פֿאַר אַ הכנה פֿעלט נאָך? אַלץ וואָס עקזיסטירט אויף דער וועלט שטייט איצט גרייט צו דײַן משפּט און צו דײַנע באַפֿעלן, און אויב אַזוי, מאַך אַ משפּט אין מײַנע רודפֿים! דו דאַרפֿסט נישט וואַרטן ביז מאָרגן, וואָרום זיי שטייען דאָך גרייט שוין הײַנט, "כי הכל עבדיך" אויסצופֿירן דײַן באַפֿעל - פֿאַרוואָס זאָלסטו אַלזאָ אָפּשטופּן דעם משפּט אויף מאָרגן?
(צב) לוּלֵי תוֹרָתְךָ שַׁעֲשֻׁעָי אָז אָבַדְתִּי בְעׇנְיִי׃ - ווען נישט דײַן תּורה וואָלט געווען מײַן פֿאַרגעניגן, וואָלט איך דעמאָלט אונטערגעגאַנגען אין מײַן פּײַן.
דער רד"ק: די תּורה וואָס האָט געראַטעוועט פֿון דער תּוגה
דער רד"ק טײַטשט: אַזוי ווי דײַן וואָרט בלײַבט שטיין אין הימל און אויף דער ערד, אַזוי אויך די הבטחה און דאָס וואָרט וואָס דו האָסט מיר צוגעזאָגט בלײַבן שטיין מיט מיר. כמעט וואָלט איך אומגעקומען פֿון וועגן די רודפֿים, און ווער ס'האָט מיך געראַטעוועט און געטרייסט איז די הייליקע תּורה - דײַנע נחמות, דײַן תּורה איז מײַן פֿאַרגעניגן. און ווען נישט דאָס, "אז אבדתי בעניי", דאָס הייסט, פֿון דער גרויסער תּוגה פֿון מײַן האַרץ און פֿון מײַן גרויסן צער וואָלט איך אונטערגעגאַנגען. די תּורה איז דאָס וואָס האָט מיר געגעבן דעם שאר רוח, זי האָט מיר דערמעגלעכט צו האַלטן דעם קאָפּ העכער די מים הזדונים וואָס זענען אַריבערגעגאַנגען איבער מיר, זי האָט מיך געהאַלטן אין די דאָזיקע מצבֿים.
אַ מעשׂה שהיה
מען דערציילט אויף הגאון רבי עובדיה יוסף, אז אין איינעם פון די ערב יום כפור'ס האט ער געבעטן פון זיין זון ער זאל רופן צו אים א געוויסן איד וואס ער האט געקענט פון בית הכנסת. ווען דער איד איז אנגעקומען, האט דער רב אנגעהויבן און אים געזאגט: איך ווייס אז דיין ווייב איז נפטר געווארן, און איך ווייס אז זינט דעמאלט ביסטו שרוי אין א גרויסן צער. און דערנאך האט ער אים אנגעהויבן דערציילן אויף זיך אליין: וויסן זאלסטו אז אויך ביי מיר איז די רבנית נפטר געווארן, און זינט דעמאלט איז ביי מיר געווען א גרויסער בראך און א גרויסער צער. די רבנית איז געווען אלעס אין שטוב; דער רב האט גארנישט געוואוסט פון די ענינים פונעם שטוב. איין מאל האט מען איר געפרעגט צי ער היט זיך נישט צו עפענען דעם פרידזשידער אום שבת אזוי ווי אסאך פירן זיך, צי ער האלט ווי זיין פסק אז ס'איז מותר. האט זי אויסגעבראכן אין א געלעכטער און געזאגט: איך געדענק נישט ווען ער האט אמאל געעפנט דעם פרידזשידער אין א וואכנטאג, און איר פרעגט מיך אויף שבת? אלעס פלעגט מען אנגרייטן און טון פאר אים, און ער איז געזעסן און געלערנט; זיין גאנצע באשעפטיקונג איז געווען בלויז אין דער הייליגער תורה. האט דער רב אים געזאגט: וויסן זאלסטו אז "לולי תורתך שעשועי אז אבדתי בעניי" - מיין בראך נאך דער פטירה פון דער רבנית איז געווען אזוי גרויס, אז ווען נישט די הייליגע תורה וואס איז שעשועים פאר מיר, וואלט איך אונטערגעגאנגען אין מיין צער. און ער האט אים מחזק געווען און דערמוטיקט: דאס איז די איינציקע זאך וואס קען דיך בעזרת השם ארויסנעמען פון דיין מצב - נעם דיר נאך א שיעור תורה, קבע דיר נאך א חברותא, פיל אן דיין טאג מיט תורה. די תורה איז די שעשועים וואס בזכות דעם גייט א מענטש נישט פארלוירן אין זיין צער און אין די טראגעדיעס וואס גייען אויף אים איבער.
דער מלבי"ם: כנגד "כרו לי זדים שיחות"
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער פסוק קומט כנגד דעם וואס עס שטייט פריער "כרו לי זדים שיחות אשר לא כתורתך". זיי האבן געגראבן פאר מיר גרובער מיר אראפצוזעצן, און דאס וואס האט מיך געראטעוועט איז די הייליגע תורה. וואס מיינט דאס? זיי האבן געוואלט מיך הרגענען מיט א רוחניות'דיגע מיתה, מיט דער טענה אז איך בין א מואבי און ממילא פסול מלבוא בקהל - און וואס איז שייך צו רעדן פון מלכות, אפילו לבוא בקהל איז ער פסול. דאס זענען די שיחות וואס די זדים האבן געגראבן פאר מיר. און וואס האט מיך געראטעוועט? "תורתך שעשועי" - איך פלעג זיך משתעשע זיין מיט דער תורה און איך האב זיי געענטפערט על פי התורה, פון וואו מען לערנט און מען דרש'נט "עמוני ולא עמונית, מואבי ולא מואבית". די תורה איז דאס וואס האט צוריקגעהאלטן אז איך זאל נישט אונטערגיין אין מיין פלאג און אין יענע גרובער וואס זיי האבן געגראבן פאר מיר. און אויסער דעם, האט אויך דער זכות התורה אליין מגין געווען אויף מיר - תורה מגנא ומצלא, ווי עס שטייט "יבואוני רחמיך ואחיה כי תורתך שעשועי": מכח לימוד התורה האט הקדוש ברוך הוא רחמנות אויפן מענטש, און די תורה שיצט און ראטעוועט אים.
"אין מסכת כלים"
עס ווערט געברענגט אויפן גר"א אז ער איז געווען א חולה מסוכן, און ווי זיין שטייגער אז לא פסיק פומיה מגירסא אפילו איין רגע, איז ער געזעסן און געהאראוועט אין תורה אויך אין דער צייט פון זיין קראנקייט. ווען דער דאקטער וואס האט אים באהאנדלט איז ארויס פון צימער, האט מען אים געפרעגט אין וואספארא מצב ער געפינט זיך, האט ער געענטפערט: יעצט געפינט ער זיך אין מסכת כלים. ער איז אזוי פארטיפט און איינגעזונקען געווען אין דער תורה, אז ער האט גארנישט געוואוסט וואס מען טוט מיט אים און ווי מען באהאנדלט אים. וואו געפינט ער זיך? אין מסכת כלים. א צווייטער וואלט שוין ארויס פון די כלים - און ער איז אריינגעטאן אין מסכת כלים.
ענליך צו דעם ווערט דערציילט אויף רבי חיים שמואלעוויטש: ווען מען איז געפארן קיין ארץ ישראל אויפן שיף, האט א בחור דערציילט אז ער האט געקוקט אויף די כוואליעס פון ים און געפרעגט דעם רב וואו האלט מען, דאס הייסט אין נאך וויפיל צייט קומט מען אן. רבי חיים, וואס האט געקוקט אויף די כוואליעס פארטיפט אין זיינע מחשבות, האט אים געענטפערט: מיר האלטן ביי שמעתתא ד'. יענער פרעגט וואו מען האלט אויפן וועג, און ער איז אריינגעטאן אין דער סוגיא און ענטפערט: דארט האלט איך, אין דער טיפקייט פון דער תורה. דאס איז "לולי תורתך שעשועי אז אבדתי בעניי": אמאל געפינט זיך א מענטש אין א שווערער קראנקייט, אבער ווען ער איז אין א מצב פון "תורתך שעשועי" פארגעסט ער פון אלעס.
דריי מאל "אז" - די איינטיילונג פון דער מעת-לעת
נאך ערקלערט מען אינעם ספר תהילות מעריץ לויט דעם וואס דער מלבי"ם שרייבט אין ארץ חמדה. דריי מאל שטייט אין פסוק דאס ווארט "אז" פאר דעם ענין: "אז תצליח", "אז תשכיל", "אז תישן". זאגט דער מלבי"ם אז עס ליגט דערין א רמז וויאזוי איינצוטיילן דעם טאג און די נאכט: פיר און צוואנציג שעה ווערן איינגעטיילט אין דריי חלקים פון אכט - אכט שעה תורה, אכט שעה משא ומתן און ענינים גשמיים (און אין דעם פאררעכנט עסן און טרינקען), און אכט שעה שלאף. און "אז" איז בגימטריא אכט: "אז תשכיל" - אכט שעה זאלסטו משכיל זיין אין תורה; "אז תצליח" - אכט שעה זאלסטו האבן הצלחה אין ביזנעס; "אז תישן" און "וערבה שנתך" - אכט שעה שלאף. הגם דער רמב"ם שרייבט אז נאך די פופציג יאר קען מען אראפגיין צו פינף און זעקס שעה.
אגב, דער דובנער מגיד האט אמאל געפרעגט דעם גר"א איבער דעם ענין: דער רבי פירט דאך נישט אזוי למעשה, ווארום דער רבי שלאפט דאך פיר שעה אין א מעת-לעת, און דא שטייט דאך "אז תישן" - אכט שעה. (און עס ווערט געברענגט אז אויף דער עלטער פלעגט ער שלאפן צוויי שעה אין א מעת-לעת, און אפילו דאס מיט הפסקות - א האלבער שעה שלאף, ער שטייט אויף און לערנט, און ווידער פון דאס ניי, כדי זיין שלאף זאל נישט זיין ווי די שנת הסוס, וואס איז א בחינה פון טועם זיין טעם מיתה.) האט אים דער גר"א געענטפערט: איך לערן אפ דאס וואס שטייט "ישנתי אז ינוח לי" - איך האב געשלאפן "אז", אכט שעה, און נאך דעם וואס איך האב געשלאפן אכט שעה ינוח לי, און איך קען יעצט זיצן פערציג שעה און לערנען תורה. קומט אויס אז פון אכט און פערציג שעה שלאפט ער אכט, דאס הייסט פיר שעה פאר יעדע פיר און צוואנציג.
און וואס זאל דער ארימאן טון אין זיינע אכט שעה?
לויט דער חלוקה דארף מען פרעגן: וואו קומט אריין דער ארימאן אינעם חשבון? ער האט דאך נישט קיין אכט שעה פאר ביזנעס, וויבאלד ער האט גארנישט קיין געשעפטן. וואס זאל ער טון אין יענע אכט שעה? דערויף זאגט דוד המלך: "לולי תורתך שעשועי אז אבדתי בעניי" - ווען נישט די תורה וואס איז מיינע שעשועים, וואלט איך פארלוירן יענע שעה אין מיין ארימקייט. ווארום דער ארימאן האט דאך נישט וואס צו טון אין קיין געשעפטן, און ממילא וואלט ער פארלוירן די צייט מיט בטלה אדער גיין שלאפן נאך. אבער יעצט ווען תורתך שעשועי, ווערן יענע אכט ליידיגע שעה אויסגענוצט אינגאנצן פאר דער תורה.
און נאך קען מען ערקלערן: "לולי תורתך שעשועי אז" - ווען איך וואלט זיך נישט באשעפטיקט מיט דער תורה אויך אין יענע אכט צוגעלייגטע שעה, "אבדתי בעניי" - ואין עני אלא בדעת. דאס הייסט אז איך וואלט געליטן פון עניות הדעת, ווייל איך וואלט געלערנט ווייניג און ממילא געווען א מחוסר דעת אין דער תורה. און וויבאלד תורתך שעשועי אויך אין יענע צוגעלייגטע שעה, בין איך ממילא נישט פארבליבן אין עניות הדעת.
אפילו דער שלאָף ווערט גערעכנט ווי תורה
מען ערקלערט נאָך: דורך לימוד התורה, ווען א מענטש גייט שלאָפן איז זיין שלאָף נישט קיין סתם שלאָף של חולין. ווייל ווען ער לייגט זיך שלאָפן, איז זיין כוונה ער זאָל קענען אויפשטיין מאָרגן און עוסק זיין בתורה, דאַוונען און אזוי ווייטער. קומט אויס אז דער שלאָף אליין ווערט א בחינה פון לימוד התורה, ווי דער שולחן ערוך שרייבט אין סימן רל"א. און אזוי ווערט געדארשנט אויף יעקב אבינו: "וייקץ יעקב משנתו" - אל תקרי משנתו אלא ממשנתו. איינער פון די ביאורים איז: וויבאלד יעקב גייט שלאָפן כדי צו קענען האָרעווען אין תורה, ווערט זיין שלאָף גערעכנט ווי זיין לערנען. עס ווערט נישט פֿאַררעכנט אז ער שלאָפֿט איצט, נאָר אז ער איז עוסק בתורה, ווייל דאָס איז דער וועג ווי אזוי ער קען עוסק זיין בתורה - וואָס קען ער טאָן, ער איז דאָך נישט קיין מלאך און ער מוז דאָך שלאָפן? אָבער אין דער מינוט וואָס דער שלאָף דינט אלס א כלי צום עסק התורה, באַקומט ער דערויף שכר כאילו ער וואָלט געלערנט תורה. און דאָס איז דער טייטש "לולי תורתך שעשועי אז אבדתי בעניי" - די דאָזיקע אַכט שעה שלאָף וואָלט איך פֿאַרלוירן אין מיין אָרעמקייט, ווייל איך שלאָף דאָך און פֿיל נישט וואָס טוט זיך מיט מיר.
עס איז באַקאַנט אז נאַפּאָלעאָן פלעגט שלאָפן זייער ווייניק. מען האָט אים געפרעגט: פאַרוואָס שלאָפסטו נישט מער, דו האָסט דאָך די מעגלעכקייט? האָט ער געענטפערט: ווען איך שלאָף בין איך נישט קיין נאַפּאָלעאָן. וואָס איז דער חילוק צווישן מיר און א שלאָפנדיקן קנעכט? מיין גדולה איז ווען איך בין וואַך - דאַן בין איך דער קייסער פון פראַנקרייך; אָבער ווען מען שלאָפֿט, וואָס איז דער חילוק צווישן אים און א שלאָפנדיקן הונט? און דערפון זעט מען, אז ווען א מענטש קען דינען דעם אויבערשטן אפילו אין זיין שלאָף - איז די זאַך גאָר וואונדערלעך. וויבאלד ער איז עוסק בתורה בייטאָג, ווערט דער שלאָף ביינאַכט פֿאַררעכנט ווי לימוד התורה, וויבאלד עס איז לצורך עסק התורה.
צום סך-הכל: דער אות למ"ד הייבט אָן מיט א גרויסן יסוד - "לעולם ה' דברך ניצב בשמים": דער דיבור האלוקי הערט קיינמאָל נישט אויף, און ער איז דער וואָס באַלעבט און האַלט אויף די בריאה אין יעדן רגע. דער הימל שטייט "לעולם", אָן קיין שינוי, בעת די ערד עקזיסטירט "לדור ודור" - די איינצלנע באַשעפענישן בייטן זיך אָבער די מינים בלייבן שטיין בכוח פון זיין אמונה און הבטחה. און פון דעם: "למשפטיך עמדו היום" - די גאַנצע בריאה שטייט גרייט צו טאָן זיין רצון אין איין רגע, און עס איז נישטאָ קיין שום מניעה פאַר אים. און צום סוף זאָגט עדות דוד המלך אויף זיך אליין: "לולי תורתך שעשועי אז אבדתי בעניי" - די תורה איז די וואָס האָט אים געראַטעוועט פון די רודפים און פון די בלבולים, און זי האָט אים געהאַלטן אין זיין צער. און אזוי אין יעדן דור: די תורה איז די וואָס ראַטעוועט דעם מענטש פונעם בראָך, פון איר קומט צו אים שאר הרוח, זי פילט אָן זיינע ליידיקע שעה'ן, ראַטעוועט אים פון עניות הדעת, און אפילו זיין שלאָף פאַרוואַנדלט זי אין א חלק פון עבודת ה'.