פתיחה: אות ט' אין קאפיטל קי"ט
מיר גייען ווייטער אין קאפיטל קי"ט, ביים אות ט'. דער הויפט פונקט פון די פסוקים פאר אונז איז די בקשה פון דוד המלך צו לערנען: נישט בלויז מקיים צו זיין די מצוות, נאר צו פארטיפן זיך אין זיי, משיג צו זיין זייערע טעמים און אלע זייערע פרטים - און אן דעם וואס די ידיעה זאל ווערן א תנאי צום קיום. ארום דעם דרייען זיך די פינף פסוקים וואס מיר וועלן לערנען.
"כדברך" - מקים זיין די הבטחה
ט֭וֹב עָשִׂ֣יתָ עִֽם־עַבְדְּךָ֑ יְ֝הֹוָ֗ה כִּדְבָרֶֽךָ׃ (סה) - גוטס האסטו געטאן מיט דיין קנעכט, ה', לויט דיין ווארט.
דער רד"ק ערקלערט אז דער שם ה' דא איז א לשון פון רופן און ווענדן זיך: "טוב עשית עם עבדך, ה'" - דו, ה', האסט געטאן מיט מיר גוטס, וואס דו האסט מיר צוגעזאגט אזוי האסטו מקיים געווען מיט מיר. דער מלבי"ם באמערקט אז דער עיקר פונקט אין דעם פסוק איז "דברים": היות ווי דוד האט געבעטן פונעם אויבערשטן ער זאל ערפילן זיין הבטחה, מקיים זיין זיינע רייד, זאגט ער יעצט - באמת האסטו געטאן מיט דיין קנעכט גוטס כדברך, פונקט ווי יענע הבטחה אליין אזוי האסטו מקיים געווען מיט מיר.
"טוב טעם ודעת למדני" - א בקשה צו פארשטיין די טעמי המצוות
ט֤וּב טַ֣עַם וָדַ֣עַת לַמְּדֵ֑נִי כִּ֖י בְמִצְוֺתֶ֣יךָ הֶאֱמָֽנְתִּי׃ (סו) - גוטן פארשטאנד און וויסן לערן מיר, ווייל אין דיינע מצוות האב איך געגלויבט.
דער רד"ק טייטשט: דאס גוטע פון די טעמי התורה און די מצוות און דעם דעת וואס ליגט אין זיי - לערן מיר אויס. ווייל איך גלויב אז דו האסט זיי באפוילן, אז זיי זענען משפטי צדק, און דערפאר לערן מיר זייער גוטן טעם. דער געדאנק איז טיף: ווען א מענטש שטעלט א געזעץ, בין איך נישט זיכער צי דאס געזעץ איז גוט, איך בין נישט זיכער צי ער האט גענומען אין באטראכט אלע מצבים וואס קענען זיך מאכן, איך בין נישט זיכער צי עס איז גלייך פאר יעדן און צי עס איז דא אין דעם יושר און גערעכטיקייט. אבער ווען דאס געזעץ איז געטלעך, זענען מיר פארזיכערט אז עס איז אמת, אז עס איז אייביג, אז עס איז קיום'דיג, אז עס איז נישט פאראן דערין קיין שום חסרון און קיין שום מכשול. אמאל הערט א מענטש א געוויסע מצוה און ער האט א קשיא דערויף: ער פארשטייט נישט וואס עס איז גוט אין דעם, און אמאל מיינט ער אפילו אז עס קען ברענגען א שאדן. זאגט דוד המלך: היות ווי איך גלויב מיט אן אמונה שלמה אז דאס איז פון דיר - לערן מיר אויס דאס גוטס וואס ליגט דערין.
א משל: פארקויפן א טאכטער פאר אן אמה
עס זענען דא מענטשן וואס פרעגן: די תורה דערלאזט א מצב וואו א פאטער נעמט זיין טאכטער פאר די צוועלף יאר און פארקויפט איר פאר אן אמה, ער נעמט געלט פאר איר און גיט איר איבער צו א צווייטן מענטש ער זאל זיך באנוצן מיט איר פאר רייניקן און באדינען דאס הויז. ווי אזוי קען מען פארשטיין אזא מצוה? לויט אונזער שכל וואלט די תורה געדארפט אפשטעלן אזא זאך. איך גלויב אז דאס איז א מצות ה', אבער עס איז מיר שווער צו זען וואו עס ליגט דער "טוב טעם ודעת" דערין.
נאר מיר האבן דאך שוין ערקלערט: לאמיר זיך פרעגן וואס וואלטן מיר געזאגט אויף אזא מענטש וואס פארקויפט זיין טאכטער פאר אן אמה? א מענטש אן א הארץ, א רשעות'דיגער מענטש, אן אכזר. א קינד פון אכט יאר, און דו פארקויפסט איר זי זאל זיין א דינסט אין א צווייטע שטוב! וואלט איר איבערגעלאזט אייערע קינדער ביי אזא מענטש? קיינמאל נישט. און אויב מיר וואלטן געקענט ארויסנעמען זיינע קינדער פון זיין רשות - וואלטן מיר זיי זיכער ארויסגענומען. און דאס איז פונקט וואס די תורה האט געזאגט: נעם ארויס פון אים די קינדער! ער וויל פארקויפן זיין טאכטער פאר אן אמה? כאפ שנעל, קויף איר אפ! לאז איר נישט דארט קיין איין רגע. ביי אזא מענטש איז געפערליך צו האדעווען קינדער, ער איז א רשע, ער איז פארדארבן - נעם די טאכטער אין א צווייטער שטוב אריין.
און וואס פאסירט אין דער נייער שטוב? די תורה באפעלט "ויעדה" - אז דער בעל הבית, דער גביר, זאל איר נעמען פאר זיך פאר א פרוי אדער איר מייעד זיין פאר זיין זון. וואס האבן מיר דא געטאן? מיר האבן ארויסגענומען א טאכטער פון א צובראכענער שטוב פון א פארדארבענעם מענטש, און מיר האבן איר אריינגעברענגט אין א שטוב וואו די תורה באפעלט ווי אזוי איר צו מכבד זיין. די תורה באפעלט אפצוהיטן דעם כבוד פון אן עבד עברי: מען קען אים נישט הייסן טאן סיי וועלכע ארבעט מען וויל, מען טאר אים נישט אנשטרענגען מיט זאכן וואס מען איז נישט מחויב, און עס זענען דא נאך אסאך גדרים איבער דעם ענין פון אן עבד און אן אמה עבריה און ווי אזוי מען דארף זיך פירן מיט זיי. און אפילו אויב ער נעמט איר פאר א ווייב, ווארנט די תורה אז ער טאר נישט מינערן פון איר דאס וואס א געווענליכע פרוי באקומט - "שארה כסותה וענתה לא יגרע". טראכט נישט: דאס איז דאך א פרוי וואס איך האב ביליג געקויפט, איך דארף נישט אזוי פיל משקיע זיין אין איר. זאגט מען דיר: ניין מיין הער, דו ביסט מצווה זיך צו פירן מיט איר מיט כבוד ווי א גבירה. און ווי דער לשון פונעם רמב"ן - שיעשה אותה גבירה. דא פלוצלונג הייבט מען אן צו פארשטיין וויפיל טוב טעם ודעת עס ליגט אין די מצוות ה'. אויפן געווענליכן אופן האב איך נישט קיין מעגליכקייט צו צונעמען א טאכטער פון א פארדארבענעם מענטש און איר ארויסנעמען פון זיין שטוב - ער איז דאך איר פאטער. וואס טוט מען? קומט די תורה און זאגט: דערלאז אים זי צו פארקויפן, און כאפ זיך ארויף דערויף ווי א געפינס. דער עיקר זאלסטו איר ארויסנעמען פון דארט. זעט מען דאך, אז אפילו א מצוה וואס אויפן אויבנאויף זעט זי אויס אומפארשטענדליך - ווען מען פארטיפט זיך אין איר געפינט מען וויפיל טוב טעם ודעת עס ליגט אין די מצוות.
ברית מילה - א טעם וואס איז נתגלה געווארן אין אונזער דור
אזוי אויך האט מען אמאל זיך באצויגן צו מצוות מילה: וואס איז דאס פאר א זאך, צו מאכן אן אפעראציע ביי אן עופ'עלע, קעגן זיין ווילן, אין אזא פריע שעה, אן שום שכל'דיגן פארשטאנד וואס מען קען זען מיט די אויגן? פארוואס זאל מען שניידן פונעם גוף פונעם מענטש? און היינט איז באקאנט און מפורסם ווי שטארק ברית מילה היט אפ פון מחלות. די בריטישע קעניגליכע משפחה מַל'עט אלע אירע קינדער - נישט ווייל זיי זענען קיין חסידים און צדיקים, נאר ווייל זיי וויסן לויט פארשונגען אז דאס פארהיט פון מחלות, סיי ביים מאן און סיי ביי דער פרוי. פלוצים זעט מען וויפיל גוטן טעם און דעת עס ליגט אין דער תורה, וואס מען האט פריער נישט געוואוסט. דאס איז "טוב טעם ודעת למדני": אסאך פון די חוקים און מצוות זעען אונז אויס ווי מצוות אן קיין טעם, און איך - "במצוותיך האמנתי", איך גלייב מיט אן אמונה שלמה אז דאס קומט פון דיר, און אז דאס קומט פון דיר מוז דאך דא זיין א גוטער טעם. דעריבער, דעם דאזיגן טעם לערן מיך אויס.
דער מלבי"ם: טעם און פרטים - און נישט אלס א תנאי
דער מלבי"ם ערקלערט: "טוב טעם ודעת למדני" - טו מיט מיר אויך די דאזיגע טובה, מיר אויסצולערנען אלע פרטים פון די מצוות. "טעם" מיינט משיג צו זיין די טעמי המצוות, צו פארשטיין פארוואס דער טעם פון דער מצווה איז גוט; און "דעת" מיינט די ידיעה פון דער מצווה מיט אלע אירע פרטים. ביידע זאכן בעט איך: סיי צו פארשטיין זייער טעם און סיי צו וויסן אלע זייערע פרטים.
און מען זאל נישט מיינען אז דאס וואס איך בעט טוב טעם ודעת איז ווייל איך גלייב נישט אין דער מצווה, און ביז מען וועט מיר נישט מסביר זיין וועל איך נישט מקיים זיין - חס ושלום! דעריבער פירט ער אויס "במצוותיך האמנתי". עס איז נישטא קיין שום מניעה צו וויסן די טעמי התורה, און אדרבה, א גרויסע מצווה איז אז א מענטש זאל פארשן אין טעמי המצוות, ער זאל זיך פארטיפן, ער זאל פארשטיין, ער זאל זיך מתבונן זיין. וואס יא איז פארווערט? דאס צו שטעלן אלס א תנאי: רבונו של עולם, אויב איך וועל פארשטיין וועל איך מקיים זיין, און אויב איך וועל נישט פארשטיין וועל איך נישט מקיים זיין, איך טו נישט קיין זאכן וואס איך פארשטיי נישט.
ערשטנס, די דאזיגע טענה איז שטות והבל. מען קען אויפווייזן פאר יעדן מענטש וויפיל זאכן ער טוט אן ער זאל זיי פארשטיין: דו נעמסט רפואות אן צו פארשטיין וואס עס ליגט אין דער פיל, וויאזוי זי ארבעט און פארוואס זי איז גוט. און פארוואס נעמסטו עס? ווייל דער דאקטער האט געהייסן. קומט אויס אז דו טוסט יא זאכן וואס דו פארשטייסט נישט, נאר דו פארלאזט זיך אויפן דאקטער. אויפן דאקטער פארלאזטו זיך, און אויפן הקדוש ברוך הוא פארלאזטו זיך נישט? איז דאך דער כלל פון "איך טו נישט קיין זאכן וואס איך פארשטיי נישט" זיכער נישט ריכטיג. און צווייטנס, אפילו אויב א מענטש וואלט דאס געשטעלט אלס א תנאי - "רבונו של עולם, איך וויל פארשטיין און ערשט דעמאלט מקיים זיין" - איז דאס זייער שלעכט, ווייל דערמיט זאגסטו אז אויב די זאך איז נישט דורך די וואגשאל פון מיין אייגענעם שכל טו איך עס נישט, איך פארלאז מיך נישט אויפן הקדוש ברוך הוא. זאגט דוד המלך: חס ושלום. כאטש איך בעט צו וויסן די טעמי המצוות און אלע זייערע פרטים, איז דאס נישט אלס א תנאי. "במצוותיך האמנתי" - איך גלייב אין די מצוות ה' מיט הונדערט פראצענט, און אפילו אויב איך וועל נישט פארשטיין וועל איך טאן. נאר מען דארף זיך פארטיפן אין די מצוות, א מענטש טאר נישט בלייבן אויבערפלעכליך, און דערפאר בעט ער זיך צו פארטיפן - נישט צוליב א מאנגל אין אמונה.
דער בית הלוי: פארוואס זענען נישט נתגלה געווארן טעמי תורה
אין ספר ילקוט פנינים ברענגט ער בשם דעם בית הלוי צו ערקלערן דעם פסוק לויט די ווערטער פון חז"ל: פארוואס זענען נישט נתגלה געווארן טעמי תורה? ווייל ביי צוויי פסוקים איז יא נתגלה געווארן זייער טעם און עס איז דערין נכשל געווארן דער גדול העולם. עס שטייט "ולא ירבה לו נשים ולא יסור לבבו", האט שלמה המלך געזאגט: "אני ארבה ולא אסור", איך וועל מערן און מיין הארץ וועט זיך נישט אפקערן, פרויען וועלן נישט אפקערן מיין הארץ - דאס איז געזאגט געווארן אויף א פשוט'ן מענטש, נישט אויף דעם וואס איז חכם מכל האדם, צו מיר וועט דאס נישט פאסירן. און עס שטייט "ויהי לעת זקנת שלמה נשיו הטו את לבבו". און נאך שטייט: "לא ירבה לו סוסים ולא ישיב את העם מצרימה למען הרבות סוס", האט שלמה געזאגט: איך וועל מערן און איך וועל נישט אומקערן. און עס שטייט "ותצא מרכבה ממצרים בשש" וגו'.
וואס לערנען מיר פון דעם? אז אמאל איז דוקא דאס אויסשרייבן דעם טעם א מכשול, ווייל דאס מאכט א מענטש טראכטן אז ביי אים איז די זאך נישט שייך. ווען די תורה וואלט סתם אזוי געשריבן "לא ירבה לו נשים" - די תורה האט פארווערט, און פונקט - וואלט שלמה המלך נישט געמערט. אבער וויבאלד עס איז געזאגט געווארן דער טעם, "כדי שלא יטו את לבבו", האט ער געזאגט: ביי מיר איז דאס נישט שייך. און אזוי אויך ביי פערד: ווען עס וואלט געשטאנען סתם "לא ירבה לו סוסים" וואלט ער זיך צוריקגעהאלטן, אבער וויבאלד עס איז אנגעגעבן געווארן דער טעם "שלא ישיב", האט ער געזאגט: דאס איז די דאגה? האב נישט קיין מורא, איך וועל נישט אומקערן דאס פאלק קיין מצרים. און אזוי געפינען מיר ביי רבי ישמעאל, אז דער טעם פון "שמא יטה" איז געווען די סיבה - "אני אקרא ולא אטה", ער האט געליינט און ער האט צוגעבויגן דעם נר.
דעריבער קומט דוד המלך און בעט: "טוב טעם ודעת למדני" - אנא ה', לערן מיך אויס אויך די טעמי המצוות, און מען דארף נישט מורא האבן אז צוליב דעם וואס איך וועל וויסן דעם טעם וועל איך דערין נכשל ווערן. און פארוואס? "כי במצוותיך האמנתי". זאגט דער בית הלוי: איך גלייב אין דיינע מצוות אויך אן דעם טעם, וממילא אפילו ווען איך וועל וויסן דעם טעם - בלייבט דאס ביי מיר אן אמונה שלמה וואס איז נישט אפהענגיק אינעם פארשטיין דעם טעם. דעריבער איז נישטא קיין מורא אז צוליב דער ידיעה פונעם טעם וועל איך קומען מקיל צו זיין אין דער מצווה.
"טרם אענה אני שוגג" - ווער עס לערנט נישט, ווערט נכשל
טֶ֣רֶם אֶ֭עֱנֶה אֲנִ֣י שֹׁגֵ֑ג וְ֝עַתָּ֗ה אִמְרָתְךָ֥ שָׁמָֽרְתִּי׃ (סז) - איידער איך בין געפלאגט געווארן בין איך געווען א שוגג (האב איך געזינדיגט בשוגג), און איצט האב איך דיין רייד געהיט.
רש"י טייטשט: "טרם אענה" - נאך איידער איך האב געהארעוועט אין דיינע מצוות אין די בתי מדרשות, פלעג איך זיין א שוגג אין זיי און זינדיגן; און יעצט ווען איך האב זיך פארטיפט אין זיי, האב איך דיין תורה געהיט, ווייל דאס לערנען לערנט מיר אויס זיך אפצוטון פון עבירה. דאס הייסט: אויב א מענטש לערנט נישט - מאכט ער גרייזן, ס'איז נישטא קיין חכמות. דער משנה ברורה ברענגט פונעם יערות דבש, אין זיין הקדמה צום דריטן חלק, הלכות שבת, אז אויב א מענטש האט נישט געלערנט הלכות שבת איז נישטא קיין מציאות אז ס'איז אדורך אויף אים א שבת אן נכשל ווערן אין קיין שום עבירה. און אויב ער איז זיכער אז ער איז נישט נכשל געווארן - איז דאס פשוט ווייל ער האט נישט געלערנט. ער ווייסט נישט אז דא איז דא א שאלה און דארט איז דא אן איסור, ער ווייסט נישט וואס איז מוקצה, ער ווייסט נישט פון די דינים פון הכנה און פון די דינים פון הוצאה און פון נאך טויזנט און איין זאכן - ווייל ער האט נישט געלערנט. אבער ווען איך לערן שוין די תורה און די מצוות, ממילא "אמרתך שמרתי". און דאס איז דער המשך פון דער פריערדיגער בקשה: "טוב טעם ודעת למדני" - לערן מיך אויס די מצוות, כדי איך זאל נישט זיין א שוגג אזוי ווי פריער.
דער לשון "אענה" ווערט ביי רש"י אפגעטייטשט אלס א לשון פון חזר'ן און לערנען אין בית המדרש, אזוי ווי "תען לשוני אמרתך", און ווי "יכרת ה' לאיש אשר יעשנה ער ועונה" - און אין אהלי יעקב: "ער" צווישן די חכמים, "עונה" צווישן די תלמידים. זעט מען אז "עונה" איז דא מיט דער באדייטונג פון לימוד התורה.
דער רד"ק ברענגט נאך א פירוש: "אענה" איז א לשון פון הכנעה, ווי "וממונם לא יענה", און אזוי ווי "נעניתי לך" - איך האב זיך אונטערגעווארפן פאר דיר. דאס הייסט: נאך איידער איך האב זיך מכניע געווען פארן הקדוש ברוך הוא בין איך געווען א שוגג, איך האב זיך נישט געוואנדן צו דיינע מצוות און צו דיין ווארט און איך האב זיי נישט געלייגט אויפן הארצן זיי צו געדענקען. אבער יעצט, ווען איך האב געזען אז איך זינדיג און בין נכשל און האב זיך אפגעקערט פון דיין ווארט - האב איך זיך מכניע געווען, און איך בין צוריקגעקומען היטן דיין ווארט: "ועתה אמרתך שמרתי", איך וועל עס שטענדיג געדענקען כדי איך זאל נישט מאכן קיין גרייז און נישט פארגעסן קיין זאך פון די מצוות ה'. און נאך טייטשט דער רד"ק אז "אענה" איז אזוי ווי "ויען איוב ויאמר" און "וענית ואמרת", דאס הייסט אן ענייה און אמירה פון לימוד התורה: איידער איך האב עוסק געווען אינעם לערנען - האב איך אסאך געגרייזט, ווייל א מענטש וואס לערנט נישט איז בדרך הטבע נכשל אין דער הלכה; און זינט איך בין צוריקגעקומען לערנען די תורת ה' - "עתה אמרתך שמרתי", ווייל ווען איך לערן היט איך ממילא אפ דיינע מצוות.
דער מלבי"ם טייטשט ענליך צום רד"ק: אויב איך ווייס נישט אלע פרטי המצוות און זייערע טעמים, קען איך גרינגערהייט עובר זיין אויף א מצוה בשוגג. דערפאר בעט ער "למדני טוב טעם" - נאך איידער איך וועל דארפן ענטפערן און זיך פארענטפערן און זאגן "איך בין א שוגג, איך האב נישט געמיינט, איך האב נישט געוואוסט אז די זאך איז אסור". לערן מיך אויס דיינע מצוות, און דעמאלט וועל איך צו דער טענה בכלל נישט צוקומען.
און צוזאמען מיט דעם, לייגט דער מלבי"ם צו, זאל מען נישט מיינען אז נאכדעם וואס איך וועל וויסן די טעמי המצוות וועל איך זיי שוין מער נישט טון צוליב דעם וואס דער אויבערשטער האט באפוילן, נאר ווייל דער שכל פאדערט עס. דאס איז א גאר שלעכטע זאך, ווייל דאס מיינט אז איך בין מקיים די מצוות ה' נאר ווען איך פארשטיי, און אויב איך פארשטיי נישט - בין איך נישט מקיים. און מיר זאגן דאך "נעשה ונשמע": קודם כל טוט מען, און נאכדעם וועל איך הערן. דערפאר זאגט ער "ועתה אמרתך שמרתי" - אויך יעצט, אין דער צייט וואס איך בין נאך נישט אזוי קלוג געווארן אין דער תורה און מצוות, היט איך די מצוה ווייל זי איז דיין ווארט, ווייל דו האסט זי באפוילן. און כל שכן ווען איך וועל זיי מקיים זיין נאכדעם וואס איך וועל שוין וויסן זייערע טעמים - וועט עס נישט זיין צוליב דער ידיעה פונעם טעם, ווייל איך האב דאך שטענדיג מקיים געווען, אפילו ווען איך האב נישט געוואוסט.
"טוב אתה ומטיב" - א בקשה פאר א מתנת חינם
טוֹב־אַתָּ֥ה וּמֵטִ֗יב לַמְּדֵ֥נִי חֻקֶּֽיךָ׃ (סח) - דו ביסט גוט און דו טוסט גוטס, לערן מיך אויס דיינע חוקים.
דער אבן עזרא ערקלערט די כפילות: "טוב" - אן קיין בקשה, "ומטיב" - פאר דעם וואס בעט. "טוב" איז מצד דיר אליין, "מטיב" איז ווען דו טוסט כלפי אן אנדערן וואס האט דיך געבעטן. סיי אן קיין בקשה און סיי מיט א בקשה - ביסטו מטיב.
דער רד"ק ערקלערט: "טוב אתה", און די טובה וועט קומען צו מיר פון דיר, און דו טוסט גוטס פאר יעדן איינעם. דאס הייסט: ווען דו טוסט גוטס מיט מיר, איז דאס א טובה פארן גאנצן כלל, ווייל ווען ס'איז גוט פאר דוד משפיע'ט ער גוטס פאר פילע אנדערע. און וואס איז די טובה וואס דו וועסט טון מיט מיר און וועט אויך משפיע זיין פארן כלל? "למדני חוקיך" - לערן מיך אויס דיינע חוקים און איך וועל זיי אויסלערנען ווייטער פאר אנדערע, און מכח דעם וועט די טובה זיין אויך פארן גאנצן פאלק.
דער מלבי"ם באמערקט אז דער עיקר פונקט דא איז "חוקים". דוד בעט: רבונו של עולם, נישט בלויז זאלסטו מיר אויסלערנען די טעמי המצוות וואס מען פארשטייט מיטן שכל, נאר אויך די חוקים - "חוקה חקקתי", זאכן וואס מיר האבן אין זיי בדרך כלל נישט קיין השגה. אויך אין זיי וויל איך וויסן דעם טעם. דער מלבי"ם באמערקט אז אין אונדזער קאפיטל שטייט זיבן מאל "למדני חוקיך" - זיבן מאל בעט דוד דער אויבערשטער זאל אים אויסלערנען זיינע חוקים, ער זאל משיג זיין אויך דעם טעם פון די זאכן וואס האבן נישט קיין אפענעם טעם. און מיט וואספארא זכות? זאגט דוד: נישט מצד מיין זכות, נאר "טוב אתה ומטיב" - וויבאלד דו, רבונו של עולם, טוסט גוטס אן א שיעור, טו אויך מיט מיר די דאזיגע טובה. און דאס איז אזוי ווי מיר האבן מסביר געווען עטליכע מאל, אז צדיקים בעטן תמיד א מתנת חינם: ער קומט נישט ווי איינער וואס ס'קומט זיך אים און קומט נישט ווי א תובע, נאר ער בעט - רבונו של עולם, טו מיט מיר א חסד, דו ביסט דאך טוב ומטיב, טו מיר גוטס און לערן מיך אויס דיינע חוקים.
"טפלו עלי שקר זדים"
טָפְל֬וּ עָלַ֣י שֶׁ֣קֶר זֵדִ֑ים אֲ֝נִ֗י בְּכׇל־לֵ֤ב ׀ אֶצֹּ֬ר פִּקּוּדֶֽיךָ׃ (סט) - בייזע לייט האבן אנגעטשעפעט אויף מיר שקר, אבער איך היט דיינע באפעלן מיט מיין גאנצן הארצן.
וואס מיינט "טפלו"? זאגט רש"י: זיי האבן מחבר געווען (צוזאמענגעבינדן). "דבר הטפל לדבר" טייטשט אז עס האט זיך צוגעקלעבט צו דעם. ווען מען וויל זאגן אויף א מענטש וואס קלעבט זיך צו צו א צווייטן, זאגט מען אז ער איז נטפל צו אים, און אזוי אויך קליינע קינדער ווערן בלשון חז"ל אנגערופן "טפלי" - "תלו ביה טפלי", עס הענגען אין אים קינדערלעך, ווייל זיי קלעבן זיך צו צו אים. און אזוי פלעגט מען מאכן פאר א כלי א באדעקונג וואס הייסט "טפלה" מיט א טי"ת, א צודעק וואס מען קלעבט ארויף אויפ'ן כלי. און אזוי ווי דער ענין פון "ותטפול על עווני" אין איוב. אויב אזוי: חיברו עלי שקר זדים - זיי זענען געקומען און געזאגט אויף דוד המלך אז זיין תוך איז נישט ווי זיין בר (ער איז נישט ערליך אינעווייניג ווי ער ווייזט פון אינדרויסן). און דו, רבונו של עולם, ווייסט דאך אז מיט'ן גאנצן הארץ היט איך דיינע מצוות.
און עס איז דא דא אויך א לימוד אין מדות: קיין מענטש זעט נישט זיין אייגענעם הויקער, און "מום שבך אל תאמר לחברך". ווייל ווער זענען די וואס האבן צוגעטשעפעט ליגנט אויף דוד'ן? די זדים. דוקא די רשעים, די וואס זענען אליין פול מיט חסרונות און גנאי, דוקא זיי האבן די עזות ארויפצולייגן דעם גנאי אויף אנדערע. און דאס איז דער שטענדיגער דרך פון די רשעים: פאר א מענטש איז נישט באקוועם זיך אפצוגעבן מיט זיינע אייגענע פגמים, דאס פאדערט ארבעט, דאס פאדערט א תיקון, דאס איז א לאנגער וועג פון זיך קעמפן קעגן די יצרים, די מדות און די נאטורן. און ווער האט דען ליב צו ארבעטן? פיל גרינגער איז צו טרעפן חסרונות אין יענעם און זאגן: "אט, יענער איז אזוי און אזוי", און אזוי נעמט מען אראפ דעם בליק פון זיך אליין און מען פירט עס אריבער צום צווייטן; מען שטעלט זיך אהער ווי אן ערליכער מענטש און מען דערהייבט זיך אויפ'ן חשבון פון יענעמ'ס דורכפאל - אנשטאט מתקן צו זיין זיך אליין, א זאך וואס מאנט כוחות און מיה.
דער מלבי"ם: פיקודים קעגן די מכחישים
דער מלבי"ם באמערקט אז דער עיקר נקודה דא איז "פיקודים", און ער ערקלערט: דא ערקלערט דוד פארוואס ער איז אזוי שטארק פאראינטערעסירט צו וויסן די טעמי המצוות - פארוואס ער האט געבעטן "למדני חוקיך" און פריער "טוב טעם ודעת למדני". ווייל עס זענען דא זדים וואס קריגן זיך אויף דער תורה און מצוות, און דערפאר בעט ער אז קעגן זיי זאל אים דער אויבערשטער אויסלערנען די תורה און מצוות. און עס זענען דא צווישן זיי וואס "טפלו עלי שקר" - זיי לייקענען אין דער תורה און מצוות דורך שקרים וואס זיי טראכטן אויס פון זייער הארץ. און קעגן דעם זאגט ער: "אני בכל לב אצור פיקודיך".
וואס זענען "פיקודיך"? אזוי ווי דער מלבי"ם דערמאנט עטליכע מאל, זענען די פיקודים די מצוות וואס זענען א זכר צו די מעשים וואס דער אויבערשטער האט געטאן אין די פריעריגע צייטן. ווי למשל קרבן פסח, וואס איז א זכר צו דעם וואס דער קדוש ברוך הוא האט איבערגעהיפט די הייזער פון די בני ישראל און געהרגעט די מצריים; און ווי סוכות, צו געדענקען אז דער קדוש ברוך הוא האט אונז ארומגענומען מיט ענני כבוד אלע יענע טעג אין מדבר. דאס זענען די מצוות וואס השי"ת האט אונז באפוילן (פקד) צו געדענקען מיט זיי די ניסים וואס ער האט פאר אונז געטאן.
און די דאזיגע פיקודים זענען דער ענטפער פאר די וואס טשעפען שקר, פאר די וואס זאגן אז עס איז נישטא קיין אמת אין דער תורה און נישטא קיין אמת אין די מצוות. די פיקודים ווייזן אויף און דערמאנען אז עס איז געווען א יציאת מצרים און עס איז געווען מתן תורה - דער יום טוב שבועות דערמאנט מתן תורה, און אלע מצוות וואס זענען געקומען אלס א זכר צו ניסים וואס זענען פארגעקומען אין דער היסטאריע ווייזן קלאר אז די זאכן זענען טאקע געשען. ווייל אויב נישט, וויאזוי האבן פלוצלונג אלע מענטשן באשלאסן אין איין נאכט אז היינט נאכט עסט מען מצה? ווער איז געווען דער ערשטער וואס האט אזוי באשלאסן און באוויזן צו איבערצייגן יעדן איינעם? און ווידער, אויב ער איז געווען א שוטה - וויאזוי האט ער איבערגעצייגט יעדן? היסטאריש קען מען נישט איבערצייגן א גאנצן ציבור צו טאן א זאך און זיי זאגן: "איר אלע זענט דארט געווען". איין איינציגער מענטש קען אפשר טענה'ן אז ביי אים איז געשען א מופת און מיטשלעפן המונים, אבער מען קען נישט איינרעדן אז מיין טאטע און דיין טאטע און יענעמ'ס טאטע זענען אלע צוזאמען ארויס פון מצרים און אלע האבן געגעסן מצות - אויב מיין טאטע האט מיר נישט דערציילט און זיין טאטע האט אים נישט דערציילט. א מענטש וואס זאל קומען מיט אזא טענה וואלט מען בכפיה אריינגעלייגט אין שפיטאל. און וויאזוי זאגן מיר טאקע: "מיר האבן געגעסן מצות און דערפאר עסן מיר מצות"? ווייל אזוי איז טאקע געווען אין דער היסטאריע, און אידן איבער דער גארער וועלט עסן מצות אין דער דאזיגער נאכט, וואס אין דער נאכט איז דאך דא די מצוה פון "והגדת לבנך" - יעדער איז מצווה צו דערציילן פאר זיין זון. דאס האט זיך אנגעהויבן פון יציאת מצרים אליין: אבותינו זענען ארויסגעגאנגען פון מצרים און פון דארט אן האבן זיי אנגעהויבן צו דערציילן פאר זייערע קינדער. מען קען נישט פלאנצן מעשיות אין דער היסטאריע - א מעשה אויף א יחיד קען מען אויסטראכטן, אבער א מעשה וואס איז געשען פאר די אויגן פון מיליאנען מענטשן קען מען נישט אריינשמוגלען אין דער היסטאריע. דעם דאזיגן יסוד האבן מיר שוין דערמאנט עטליכע מאל און מיר האבן עס אויך געלערנט אינעם כוזרי.
קומט דאך אויס אז די פיקודים - די מצוות מיט וועלכע מיר געבן איבער פאר די קומענדיגע דורות דעם מסר איבער מכות מצרים, איבער יציאת מצרים און איבער מתן תורה - זענען טאקע דער תירוץ און ענטפער פאר די וואס טשעפען שקר, פאר די וואס קומען און זאגן אז עס קען נישט זיין אז עס איז געווען קריעת ים סוף, נאר אפשר פלייץ און אייב (גאות ושפל) און ענליכע זאכן אן קיין שום טעם און שכל. און דרך אגב, דער מבול וואס די תורה דערציילט דערוועגן איז א זאך וואס איז באקאנט אין דער גאנצער וועלט: ביי אלע פעלקער און קולטורן איז אנגענומען אז עס איז געווען א מבול. די תורה באשרייבט א זאך וואס איז נישט באקאנט בלויז פאר מיר און פאר דיר, נאר פאר יעדן איינעם. און אויך לויט די געאלאגישע געפינסן קען מען וויסן אז די ערד איז געווען אינגאנצן באדעקט מיט וואסער - ווייל מען געפינט דאך פארשטיינערטע פיש (פאסילן) אויף די שפיצן פון הויכע בערג, אין ערטער וואו עס איז נישטא קיין וואסער אפילו עשרות קילאמעטער ווייט. וואס טוען דארט פארשטיינערטע פיש? על כרחך אז די גאנצע וועלט איז געווען באדעקט מיט וואסער און די פיש זענען אנגעקומען אויך אהין.
וויאזוי שטעלט מען זיך קעגן כפירה
דער פסוק גיט אונז אויך א פארשטאנד וויאזוי מען דארף זיך פירן קעגן כופרים. ווען עס קומט א מענטש אויסדרוקן דעות פון כפירה און אונז אפצושרעקן און מסית זיין פון עבודת ה', וואס איז די ריכטיגע תגובה? אן עקסטערע התחזקות אין עבודת ה'. וואס מער יענער פרובירט מיך אראפצוביגן צו דער אנדערער זייט, אלץ מער דארף איך זיך מחזק זיין צו דער פארקערטער זייט. ווייל אויב איך וועל בלייבן נייטראל, קענען זיינע מעשים חלילה אויפטון. און די גמרא זאגט דאך: "שאני מינות דמשכא" - כפירה איז א זאך וואס שלעפט, און א מענטש קען פארשלעפט ווערן נאך דעם. דערפאר, "טפלו עלי שקר זדים" - און דערפאר דוקא "אני בכל לב אצור פיקודיך", איך שטארק זיך נאך מער אין היטן דיינע פיקודים. ווען מען קומט מיך אפקערן פון עבודת ה', פאדערט דאס פון מיר א שווערן קעגנשטאנד; ווייל אויב איך וועל בלייבן ווי פריער, בין איך אויסגעשטעלט זיך צו לאזן פארפירן נאך זייערע מיינונגען.
אלס סך-הכל:
ביים אות ט' דאנקט דוד המלך אויפ'ן מקים זיין די הבטחה - "טוב עשית עם עבדך כדברך", און בעט דריי בקשות פון לימוד: "טוב טעם ודעת למדני" - צו פארשטיין די טעמי המצוות און אלע זייערע פרטים; "למדני חוקיך" - משיג צו זיין א טעם אפילו אין די חוקים וואס מען האט נישט קיין השגה אין זיי, און דאס נישט צוליב זיין אייגענעם זכות נאר מכח "טוב אתה ומטיב", אזוי ווי דער דרך פון די צדיקים וואס בעטן א מתנת חנם. און א לאנג די אלע זאכן קומט נאכאמאל צוריק דער מכריע'דיגער תנאי: "במצוותיך האמנתי" - אויספארשן די טעמים איז א גרויסע מצוה, אבער קיינמאל איז דאס נישט קיין תנאי צום קיום המצוות, און אפילו ווען איך וועל וויסן דעם טעם וועל איך מקיים זיין בלויז ווייל דו האסט באפוילן. "טרם אענה אני שוגג" לערנט אונז אז דער וואס לערנט נישט וועט אומפארמיידליך נכשל ווערן, און נאר דאס לערנען ברענגט צו "אמרתך שמרתי". און צום סוף, קעגן "טפלו עלי שקר זדים" - איז דער ענטפער די פיקודים, די מצוות וואס זענען א לעבעדיגע עדות אויף די היסטארישע ניסים, און קעגן יעדער הסתה דארף מען צולייגן נאך א חיזוק: "אני בכל לב אצור פיקודיך".