קאפיטל קי"ט איז אויסגעשטעלט, לויט דעם מלבי"ם'ס שיטה, אויף די שמונה לשונות של תורה - דרך, עדות, פיקודים, מצוות, חוקים, משפטים, דברך און אמרתך - און יעדער פסוק דרייט זיך ארום איינע פון זיי. אין די פסוקים פאר אונז פירט דוד המלך ווייטער דעם אות ג', און אין יעדן איינציגן פסוק דערקענען מיר דעם הויפט פונקט דערין: משפטים, מצוות, עדות און חוקים. דער געמיינזאמער ענין וואס ציט זיך ווי א רויטער פאדעם איז די התמודדות מיט אלע יענע זאכן וואס דערווייטערן דעם מענטש פון עבודת ה' - דער חומר און די תאוות פון איין זייט, און די קשיא פון "צדיק ורע לו רשע וטוב לו" און דער שפאט פון די ארומיגע פון דער אנדערער זייט.
גָּרְסָה נַפְשִׁי לְתַאֲבָה אֶל מִשְׁפָּטֶיךָ בְכׇל עֵת׃ - עס צעברעכט זיך מיין נפש פאר גלוסטעניש צו דיינע משפטים אלעמאל.
רש"י טייטשט 'גרסה' א לשון פון שבירה - עס צעברעכט זיך מיין נפש צוליב גלוסטונג. דער ראיה איז פון 'גֶּרֶשׂ כַּרְמֶל', יענע ווייץ וואס מען פלעגט צעמאלן און צערייבן, און פון דעם זעט מען אז דער באטייט איז שבירה. און מנחם ברענגט צונויף דאס ווארט 'לְתַאֲבָה' (מיט א רפה'דיגן בי"ת) צום לשון פון 'מְתָאֵב אָנֹכִי אֶת גְּאוֹן יַעֲקֹב', וואס אויך דארט איז עס א לשון פון צובראכנקייט. לויט דעם: גרסה נפשי און זי איז צעבראכן געווארן צו דיינע משפטים אין יעדער צייט - מיין נפש צעברעכט זיך צוליב איר שטארקן ווילן זיך מדבק צו זיין אין דיינע משפטים.
דער רד"ק לייגט צו א שיינע נקודה: אפילו ווען איך בין פארנומען מיט עניני העולם הזה, שטרעבט נאך אלץ מיין הארץ צו דיינע משפטים. און דאס ווארט 'לתאבה' טייטשט ער מלשון תאווה און חשק, אזוי ווי 'תָּאַבְתִּי לִישׁוּעָתְךָ ה'' - און דאס איז בעצם אויך דער ריכטונג פון רש"י, אז מיין נפש צעברעכט זיך מחמת התאווה. דער אבן עזרא ערקלערט אויך מלשון 'גרש כרמל', אבער נישט אינעם זין אז די ווייץ איז צעבראכן געווארן, נאר אז מען פלעגט זיי אפברענען: מיין נפש איז ווי פארברענט געווארן צו טון און מקיים זיין דיינע משפטים, אז פון גרויס ליבשאפט און תאווה צו זיי פילט זיך מיין נפש ווי פארברענט אין איר שטרעבונג דערצו.
דער מלבי"ם לערנט גאר אנדערש. ערשטנס, דער הויפט פונקט אינעם פסוק איז 'משפטים'. צווייטנס, 'גרסה' איז נישט קיין לשון עבר נאר א לשון ציווי - דאס איז א בקשה: רבונו של עולם, גְּרֹס נא מיין נפש. און ער שטיצט זיך אויך אויף 'גרש כרמל', אבער נישט אין דעם באטייט פון צעברעכן די ווייץ און נישט אין דעם באטייט פון איר אפברענען, נאר אינעם באטייט פון די שאלעכץ פון דער ווייץ - וואס מען פלעגט אראפשיילן פון איר די אויסערליכע שאלעכץ. און דאס איז די בקשה: אנא ה', נעם אראפ פון מיין נפש איר אויסערליכע קליפה. און די דאזיגע קליפה, ווי מיר ווייסן, איז דער חומר וואס דעקט איבער די נפש, די ענינים פון גשמיות אין וועלכע דער מענטש איז איינגעהילט. און דורך דעם וועל איך נישט האבן קיין שום תאווה נאר צו די משפטי ה' אליין.
און וואס זענען די דאזיגע משפטים? זאגט דער מלבי"ם אז די כוונה איז בלשון רבים - סיי משפטים פון בין אדם לחבירו און סיי משפטים פון בין אדם למקום. דורכ'ן טונקעלן חומר ווערט דער מענטש נתקלקל אין בין אדם לחבירו: א מענטש גזל'ט, נעמט זאכן וואס געהערן נישט צו אים, טוט נישט קיין אמת און יושר צוליב אייגענע אינטערעסן. אלע דורכפעלער אין בין אדם לחבירו שטאמען פון די תאוות און פון דער צוגעבונדנקייט צום גראבן עולם הזה. און אזוי אויך משפטי ה', דאס הייסט די עונשים פון השי"ת: וויבאלד א מענטש איז איינגעהילט אינעם חומר און פארזונקען דערין, ציט אים נישט צו רוחניות, עס ציט אים נישט צו קיום המצוות. בלויז צדיקים פרייען זיך מיט די משפטי ה', בעת פאר רשעים איז דאס נאר א טירחא, א פלאג און א קאפווייטיק.
און דאס איז דער המשך פונעם מהלך וואס דער מלבי"ם בויט דורכאויס דעם קאפיטל: עס זענען דא עטליכע זאכן וואס דערווייטערן דעם מענטש פון עבודת ה' - קוצר המשיג און קוצר המושג, און דער אנבליק פון 'צדיק ורע לו רשע וטוב לו' וואס זעט אויס ווי א מאנגל אין גערעכטיקייט. דעריבער בעט דוד: נעם אראפ פון מיר די קליפות, און דעמאלט 'אל משפטיך בכל עת' - וועל איך זיך מדבק זיין אין זיי, און אויך ווען דו וועסט באשטראפן די רשעים וועל איך נישט זיין צווישן זיי, ווייל איך בין צוגעקלעבט צו דיינע משפטים און איך בין נישט בכלל די רשעים, און דורך דעם וועל איך ניצול ווערן פון יענעם עונש.
גָּעַרְתָּ זֵדִים אֲרוּרִים הַשֹּׁגִים מִמִּצְוֺתֶיךָ׃ - דו האסט אנגעשריגן די פארשאלטענע מזידים, וואס בלאנדזשען אפ פון דיינע מצוות.
דער רד"ק דערקלערט, אַז 'גָּעַרְתָּ' איז לשון עבר אנשטאָט עתיד - דאָס הייסט אַ בקשה: שריי אָן און וואַרף אַ שרעק אויף די פאַרשאָלטענע מזידים. און מיר געפינען אַזעלכע מקראות. נאָר לכאורה איז דאָ אַ סתירה: 'זדים' זענען דאָך מזידים, און 'שוגים' זענען שוגגים. אויב זיי זענען מזידים זענען זיי נישט קיין שוגגים, און אויב זיי זענען שוגגים זענען זיי נישט קיין מזידים! עס וואָלט געדאַרפט שטיין 'זדים ארורים המזידים ממצוותיך', אָדער 'שוגגים ארורים השוגים ממצוותיך'.
פאַרענטפערט דער רד"ק מיט אַ וואונדערבאַרן יישוב: די דאָזיקע מענטשן זענען מזידים ביים לערנען תורה, און דאָס ברענגט זיי דערצו אַז ביים מקיים זיין די מצוות זענען זיי שוגגים. ער גייט נישט צום שיעור - און דאָס איז במזיד: איך האָב נישט קיין כוח, איך האָב נישט קיין חשק, וואָס וועט מען מיר שוין אויסלערנען. דאָ איז ער אַ מזיד. און וואָס קומט ארויס דערפון? אַז דערנאָך, אָן שום כוונה צו זינדיקן, דאָ שטרויכלט ער זיך, דאָ קאַליעט ער אָפּ, און דאָ איז ער נישט מקיים די מצווה - פּשוט ווייל ער האָט נישט געלערנט. קומט אויס אַז ער איז אַ שוגג, אָבער פון וואַנען האָט זיך דער שוגג אָנגעהויבן? פון 'זדים ארורים', פון דעם וואָס מלכתחילה האָט מען מבטל געווען תורה במזיד. זיי דערווייטערן זיך פון דיינע משפטים, זיי געבן זיך אָפּ מיט הבלי עולם אָדער זיצן ווי יושבי קרנות, זיי האָבן נישט קיין חשק צום לערנען, און דערפאַר קענען זיי נישט די דינים פונעם אויבערשטן, און ממילא מאַכן זיי טעותים - און 'שגגת תלמוד עולה זדון'. זאָגט דער רד"ק: די דאָזיקע שגגה וועט גערעכנט ווערן ווי אַ זדון, ווייל ער איז בטל געוואָרן פונעם לערנען במזיד.
און דערפאַר איז דער פּסוק מדייק און זאָגט 'הַשֹּׁגִים מִמִּצְוֺתֶיךָ' און נישט 'במצוותיך'. ווען עס וואָלט געשטאַנען 'במצוותיך', וואָלט דאָס באַטייט אַז ער טוט יאָ די מצווה, נאָר בשגגה טוט ער זי נישט ווי עס דאַרף צו זיין - ער לייגט תפילין נישט אויפן פּינקטלעכן אָרט און ענלעכס. אָבער 'שֹׁגִים מִמִּצְוֺתֶיךָ' מיינט אַז ער איז אינגאַנצן אַרויסגעפאַלן פון די מצוות: עס איז דאָ אַזאַ און אַזאַ מצווה און ער ווייסט אפילו נישט דערפון, און דערפאַר האָט ער זיך אינגאַנצן דערווייטערט דערפון. צוליב זייער שגגה גייען זיי אינגאַנצן אַרויס פון די מצוות.
און אָט איז די סמיכות צום פריערדיקן פּסוק: וויבאַלד ער האָט געזאָגט 'איך גלוסט צו דיינע משפטים אין יעדער צייט', שטעלט ער דאָס אַוועק דאָס איינע קעגן דאָס אַנדערע - איך גלוסט צו דיינע משפטים, און זיי זענען פאַרשאָלטענע מזידים וואָס בלאָנדזשען אָפּ פון דיינע מצוות, ווייל זיי דערווייטערן זיך במזיד פון לערנען דיין תורה.
דער הויפּט פּונקט דאָ, זאָגט דער מלבי"ם, איז 'מצוות'. און דאָס איז אַ המשך צו דער קשיא פאַרוואָס די רשעים האָבן הצלחה און די צדיקים זענען פאַראַכט - נאָך איינע פון די זאַכן וואָס דערווייטערן דעם מענטש פון אמונה. אויף דעם זאָגט דוד: דו האָסט דאָך שטענדיק, רבונו של עולם, אָנגעוואָרפן אַ שרעק אויף די פאַרשאָלטענע מזידים. 'זדים' זענען די וואָס קריגן במזיד קעגן דער אמונה און קעגן דער תורה. און 'שוגים' - זאָגט דער מלבי"ם - אַ שגיאה איז שטענדיק אינעם עיון: אַז מען האָט מעיין געווען אין דער זאַך און מען איז נישט דערגאַנגען צום ריכטיקן פּונקט און מען האָט עס נישט ריכטיק פאַרשטאַנען.
און אַ באַווייז דערצו: 'וְכִי תִשְׁגּוּ וְלֹא תַעֲשׂוּ אֵת כׇּל הַמִּצְוֺת הָאֵלֶּה' - דאָרט רעדט זיך אַז בית דין האָט געפּסקנט מען מעג דינען עבודה זרה, און דאָס איז אַ טעות אינעם עיון. זיי האָבן געלערנט די סוגיא און עס איז ביי זיי אויסגעקומען, למשל, אַז וואַרפן אַ שטיין אויף מרקוליס איז אדרבה גאָר אַ פאַראַכטונג - מען שריידט אים דאָך אָן מיט שטיינער. און דאָס איז אַ גרויסע שגגה, ווייל דאָס אַליין איז דאָך דער אופן פון איר דינען, און ווער עס טוט אַזוי ווערט באַשטראָפט ווי אַן עובד עבודה זרה. און אויף אַזאַ פסק פון בית דין ברענגט מען אַ באַזונדערן קרבן. זעט מען פון דעם אַז דער עניין פון אַ שגגה איז אַ טעות אינעם עיון. און דאָס זאָגט דער פּסוק: די דאָזיקע מענטשן לערנען נישט ווי געהעריק און קומען אָן אין זייער עיון צו פאַרקרומטע מסקנות, און דו שרייסט אויף זיי אָן מיט שטראָפן.
און וואָס איז דער טייטש פון 'גְּעָרָה'? זאָגט דער מלבי"ם, און אויך דער רד"ק, אַז ווען דער לשון קומט אָן אַ בי"ת נאָכדעם - אַזוי ווי דאָ, 'גָּעַרְתָּ זֵדִים אֲרוּרִים' און נישט 'גערת בזדים ארורים' - איז דער באַטייט פאַרניכטונג (און דער רד"ק לייגט צו: און אַ קללה). אָבער ווען עס שטייט מיט אַ בי"ת, ווי 'גערתי בו', מיינט דאָס איך האָב בכעס גערעדט צו אים שאַרפע ווערטער.
גַּל מֵעָלַי חֶרְפָּה וָבוּז כִּי עֵדֹתֶיךָ נָצָרְתִּי׃ - קײַקל אַראָפּ פון מיר די שאַנד און פאַראַכטונג, ווייל דיינע עדות האָב איך געהיט.
רש"י טייטשט 'גַּל' - קײַקל אַראָפּ פון מיר, אַזוי ווי 'וַיָּגֶל אֶת הָאֶבֶן' (ער האָט אַוועקגעקײַקלט דעם שטיין). און דער רד"ק דערקלערט: די דאָזיקע מזידים לעסטערן און פאַראַכטן מיך אויף דעם וואָס איך היט דיינע מצוות, און דו זאָלסט אַראָפּקײַקלען און אַראָפּנעמען די חרפה פון מיר און זי איבערגעבן צו זיי - זאָלן זיי פאַרשעמט ווערן און איך זאָל זיך פרייען, ווייל דיינע עדות האָב איך געהיט.
דער אלשיך הקדוש פאַרבינדט דאָס מיטן פריערדיקן פּסוק: וויבאַלד איך בין שטענדיק אין יסורים, האָב איך מורא אַז די מענטשן וועלן זאָגן - אָט, דאָס איז ווייל דוד האָט געזינדיקט מיט אַן אשת איש, און דערפאַר איז ער אַלע מאָל גערודפֿט און האָט צרות. זאָגט דוד: דורך דעם וואָס דו ברענגסט אויף מיר יסורים, קומט אויף מיר חרפה ובוז, און מענטשן זינדיקן מיט דעם וואָס זיי חושד זיין מיר, און עס ווערט אַ חילול השם. ווייל באמת כל האומר דוד חטא מיט אַן אשת איש אינו אלא טועה. אַז דוד האָט געזינדיקט - אין דעם איז נישטאָ קיין וויכוח, מען האָט דאָך געשיקט אַ נביא אים צו מוסר'ן; אָבער מיט אַן אשת איש זיכער נישט, וואָרום יעדער וואָס גייט אַרויס אין מלחמת בית דוד שרייבט אַ גט כריתות פאַר זיין ווייב, קומט אויס אַז אין יענער צייט איז זי נישט געווען קיין פאַרהייראַטע פרוי.
און ווער זענען יענע 'זדים ארורים' וואס דער אויבערשטער האט שוין אנגעשריגן אויף זיי מיט א לשון עבר? זאגט דער רד"ק: דאס זענען די אויף וועמען משה רבינו האט מערער געווען - די בעלי מחלוקת פון קרח, 'אִם בְּרִיאָה יִבְרָא ה''. קעגן משה און אהרן האבן זיי מזיד געווען, און זיי זענען דאך זדים ארורים; אבער בנוגע די מצוות זענען זיי בלויז געווען שוגגים, ווייל זיי האבן בטעות געזאגט אז א הויז פול מיט ספרים דארף נישט קיין מזוזה, און א טלית וואס איז כולו תכלת דארף נישט קיין ציצית - זענען זיי דאך 'השוגים ממצוותיך'. און דאס איז די בקשה פון דוד: אזוי ווי דו האסט אנגעשריגן אויף זיי כדי אוועקצונעמען די חרפה פון משה און אהרן, אזוי גל מעלי חרפה ובוז, נעם אוועק פון מיר די חרפה פון די וואס זאגן אז איך בין נכשל געווארן אין אשת איש, און דעמאלט וועט מען וויסן כי עדותיך נצרתי.
לויט דעם ערקלערט דער אלשיך אויך דעם המשך פון די פסוקים: 'גם ישבו שרים' - פון די גדולי הסנהדרין - 'בי נדברו', און זיי האבן געפרעגט: הבא על אשת איש מיתתו במה? איך בין עוסק אין נגעים און אהלות, און זיי פרעגן מיך פלוצלונג א קשיא וואס זעט אויס תמימות'דיג, אבער די כוונה פון דואג און אחיתופל איז געווען אים מבזה צו זיין און אים צו רמז'ן: מיין הער, דו ביסט א בעל עבירה. און אויף דעם זאגט ער 'גם עדותיך שעשועי אנשי עצתי' - מיט די עדות פון דעם אויבערשטן פלעג איך פארשטאפן זייער מויל. וואס פלעג איך זיי ענטפערן? הבא על אשת איש מיתתו בחנק ויש לו חלק לעולם הבא, אבער המלבין פני חברו ברבים אין לו חלק לעולם הבא. די דאזיגע זאכן זענען בגדר עדות וואס דער אויבערשטער עדות'ט אין זיין תורה. קומט אויס אז די דאזיגע עדויות זענען געווען 'אנשי עצתי' - זיי האבן זיי געענטפערט. און אויך די נגעים מיט וואס זיי זענען געווען פארנומען זענען געווען אנשי עצתי, וואס מיט זיי האב איך זיך מיישב געווען נישט צו טאן שלעכטס פאר זיי: איך האב געזאגט, ס'איז גענוג אז די נגעים וועלן זיך רעכענען מיט זיי, און איך אליין וועל זיך נישט נוקם זיין אין זיי.
דער מצודת דוד ערקלערט: פיר אוועק פון מיר די חרפה און דעם ביזיון, ווייל איך האב געהיט די תורה, און אויב איך וועל פארשעמט ווערן וועט אין דעם זיין א ביזיון פאר דער תורה - מען וועט זאגן קוק, זע איינער וואס לערנט תורה אין וואס פאר א ביזיון ער געפינט זיך. און פון דא זעט מען די גרויסע מעלה פון דוד, אז זיין בקשה איז נישט געווען צוליב זיין אייגענעם כבוד. ער אליין האט דאך געזאגט 'אָנֹכִי תוֹלַעַת וְלֹא אִישׁ חֶרְפַּת אָדָם וּבְזוּי עָם'. און ווען א נביא זאגט אזעלכע ווערטער וואס זענען איינגעקריצט אין די כתובים, זענען דאס נישט סתם קיין רייד. א מענטש קען זאגן 'אנוכי עפר ואפר' און זיין הארץ איז פול מיט גאווה - אבער אזא זאך וואלט נישט געשריבן געווארן אין תהלים, ווייל מען שרייבט נישט קיין ליגנטס. ווען דוד זאגט 'תולעת ולא איש', האט ער אזוי באמת געפילט און דאס איז געווען זיין מציאות. און דערפאר זאגט דוד: נישט דאס וואס מען רעדט אויף מיר באדערט מיך, נאר דער חילול השם וואס קומט ארויס דערפון - מען וועט זאגן, אט זענען בני תורה, זע ווי זיי ווערן פארשעמט, אוי לו למי שלמד תורה.
דער מלבי"ם שטעלט אוועק דעם פסוק אויפן פונקט פון 'עדות'. נעם אוועק פון מיר די חרפה און דעם שפאט מיט וואס מען שילט מיך, דאס הייסט אז איך בין בבחינת צדיק ורע לו - 'כי עדותיך נצרתי'. און 'עדותיך', ווי דער מלבי"ם האט שוין מבאר געווען, זענען די מעשיות אין דער תורה וואס דינען אלס עדות אויף דער אמונה אינעם אויבערשטן: דור המבול, דור הפלגה, אנשי סדום און זייערע שטראפן, און אברהם אבינו און די דבקות אלוקית וואס ער האט זוכה געווען בזכות זיינע מעשים. דאס אלעס איז אן עדות אויפן הצלחה פון די צדיקים און דעם דורכפאל פון די רשעים. דאס הייסט, די תורה זאגט עדות אז צום סוף איז צדיק וטוב לו, רשע ורע לו.
און מען האט שוין אמאל מאריך געווען אין דעם א גאנצן שמועס: ווער סע קוקט נאר דורך א שמאלן שפאלט זעט צדיק ורע לו און רשע וטוב לו; אבער ווער ס'האט אביסל אריכות רוח, וועמענס אטעם דערלאנגט אים צו ווארטן, זעט אז סוף כל סוף איז צדיק וטוב לו און רשע ורע לו. מיר האבן געברענגט א ראיה דערצו פון דער מעשה מיט הרן: הרן האט געזאגט, אויב אברהם ווערט אריינגעווארפן אינעם כבשן האש און בלייבט לעבן, גיי איך נאך אים - און ער איז אריין און געשטארבן. לכאורה אט איז צדיק ורע לו, צו וואס האט ער דאס געדארפט, וואלסט געזאגט פאר נמרוד 'איך בין מיט דיר' און פאַרטיק. אבער דאס איז בלויז א קורצזיכטיגער בליק. ווער ס'וועט זיך מתבונן זיין וועט זען אז הרן איז געווען דער פאטער פון אלע אמהות: שרה, רבקה, רחל און לאה - אלע זענען זיינע אייניקלעך. הרן, פונקט ווי אברהם, שטעלט אויף דאס בית ישראל. אין יענעם מאמענט האט אויסגעזען ווי ער האט פארלוירן, אבער מיט אריכות רוח זעט מען ווער ס'האט באמת מצליח געווען.
און אזוי אויך קין און הבל: פאר א מאמענט דאכט זיך אז קין איז אויפגעשטאנען, האט דערהרגעט הבל'ן, האט אים גע'ירש'נט, גענומען אויך די צווילינג-שוועסטער, ער פייערט און לעבט לאנגע יארן - און הבל איז נישטא. אבער דאס איז אויך הבל, ווייל ווער ס'קוקט אזוי האט א קורצן בליק. הבל קומט צוריק אין א גלגול - ער איז שת. און ווער זענען מיר? נישט די קינדער פון קין, ברוך ה', און אויך נישט פון הבל: הבל איז דאך געשטארבן אן קינדער, און קין איז אפגעמעקט געווארן אינעם מבול (און לויט רוב פוסקים איז אויך נעמה נישט געווען פארבינדן מיט קין). מיר זענען די אייניקלעך פון שת, וואס ער איז הבל וואס איז צוריקגעקומען אין א גלגול. קומט אויס אז פון קין איז גארנישט געבליבן, און פון הבל איז געגרינדעט געווארן די גאנצע וועלט. און מען האט אפילו מרמז געווען: משה - ראשי תיבות משה, שת, הבל, ווייל משה רבינו דער נותן התורה איז א גלגול פון שת און פון הבל. און דאס איז וואס דוד זאגט: 'עדותיך נצרתי' - איך ליין וואס שטייט אין דער תורה, און דערפאר ווער איך נישט איבערגענומען פון דעם וואס מען זאגט אט איז דוד א צדיק און ליידט. לאמיר ווארטן און זען. וואו איז דואג? וואו איז אחיתופל? זיי האבן נישט קיין חלק לעולם הבא, זיי וועלן נישט האלבן זייערע טעג, ס'איז גארנישט געבליבן פון זיי. בעת דוד מלך ישראל חי וקיים, דוד מלכא משיחא, און אלע הבטחות און די אייביגע שושלת - אלעס איז דוד המלך.
גַּם יָשְׁבוּ שָׂרִים בִּי נִדְבָּרוּ עַבְדְּךָ יָשִׂיחַ בְּחֻקֶּיךָ׃ - אפילו ווען שרים זענען געזעסן און גערעדט קעגן מיר, האט דיין קנעכט גערעדט אין דיינע חוקים.
רש"י טייטשט אז אפילו מלכי אומות העולם שפאטן פון מיר אז איך בין עוסק אין תורה. מען זוכט דוד'ן צו דער זיצונג פונעם קאבינעט - און ער זיצט פארטיפט אין בית המדרש. זאגט דוד: איך לאז מיך נישט רירן; 'עבדך ישיח בחוקיך' - איך בין צוגעקלעבט צו דיר רבונו של עולם און איך מאך זיך נישט וויסנדיג פון די ליצנים.
דער רד"ק ערקלערט: 'שרים' - גרויסע לייט וואס גלוסטן נישט צו דער תורה, זיצן אין די ווינקלען און רעדן אויף מיר מיט א גנאי, אזוי ווי דער לשון 'וַתְּדַבֵּר מִרְיָם וְאַהֲרֹן בְּמֹשֶׁה'. און פארוואס שטייט 'נדברו' און נישט 'דיברו'? ווייל א לשון נפעל ווייזט אויף א כסדר'דיג רעדן - אז זיי רעדן כסדר אויף מיר. און דוד זאגט: איך שרעק זיך נישט פון זיי, איך וועל שמועסן אין דיינע חוקים און טאן דיינע מצוות ווי א קנעכט וואס טוט די באפעלן פון זיין הער.
און אין דעם ענין האט מען שוין אמאל געברענגט א שיינעם ביאור אויפן פסוק 'יָשִׂיחוּ בִי יֹשְׁבֵי שָׁעַר וּנְגִינוֹת שׁוֹתֵי שֵׁכָר'. לכאורה וואס איז דא זיך צו באקלאגן - איז דען נישט בעסער אז שיכורים שפאטן פון דיר אין די שענק און נישט אין בית המדרש? נאר דוד זאגט: אויף דעם אליין טוט מיר וויי. ווארום ווען א מענטש רעדט אויף דיר לשון הרע, גיט ער איבער צו דיר זיינע זכויות; ווען זיי וואלטן געווען בעלי זכויות, וואלט איך נאך עפעס געהאט פון דעם. אבער ווער רעדט אויף מיר? 'נגינות שותי שכר', לריקנים וואס האבן נישט קיין שום זכות - און וואס וועט מיר ארויסקומען פון דעם אלעם?
מען קען מבאר זיין דעם פסוק אויך אויף אן אנדער אופן. עס שטייט אין די ספרים הקדושים אז אויב א בעל עבירה לערנט תורה, גייט זיין תורה צו די קליפות. און דאס איז 'ישבו שרים בי נדברו': דוד, דו ביסט א חוטא, דו ביסט נכשל געווארן אין אן אשת איש - 'עבדך ישיח בחוקיך'?! דו ביסט אן עבד ה'? דו ביסט אן ערלעכער מענטש צו רעדן אין זיינע חוקים? וואס זיצסטו און הארעוועסט אין תורה און מאכסט זיך פאר אונז ווי א צדיק - דאס גייט דאך צו די קליפות!
נאר מען דארף וויסן אז פונדעסטוועגן שרייבן די ספרים הקדושים אז קיין מאל זאל זיך א מענטש נישט צוריקהאלטן פון עסק התורה, ווייל דאס איז די עצה פונעם יצר הרע. די עצה פונעם יצר איז צו זאגן: דו ביסט נישט ראוי, וואס קומסטו דאווענען נאך די עבירות וואס דו האסט געטאן? און דער אמת איז, אז כאטש אין יענער שעה גייען זיינע מעשים נישט ארויף בשלימות צו דער קדושה, פונדעסטוועגן ווען ער וועט טון תשובה וועט אלעס צוריקקומען צו דער קדושה. אבער אויב ער וועט זיך צוריקהאלטן - הרי במשך א חודש, צוויי אדער דריי חדשים וואס ער איז געווען אין א ירידה האט ער נישט געלערנט, נישט געדאוונט און גארנישט געטאן, און אפילו אויב ער וועט טון תשובה, וואוהין וועט דאס גיין? ווידער אויב ער האט יא געטאן, אפילו מען זאל זאגן אז א חלק איז געגאנגען צו די קליפות, ווען ער וועט טון תשובה וועט אלעס ארויסגיין פון די קליפות און צוריקקומען צו דער קדושה. דערפאר טאר מען נישט פאלגן אין דעם די עצה פונעם יצר.
לויטן מלבי"ם איז דער עיקר נקודה דא 'חוקיך'. אויף וואס האבן די שרים גערעדט אויף מיר? אויף די חוקים, וואס האבן נישט קיין טעם - 'חוקה חקקתי'. זיי טענה'ן: וואס איז דער טעם אין די חוקים? און דאס איז וואס די אומות העולם פלאגן און שפעטן פון כלל ישראל: וואס איז דער טעם אין דער מצוה פון פרה אדומה, און אזוי אויך אין די איבעריגע מצוות. אויף דעם ענטפערט דוד: 'עבדך' - איך בין דיין קנעכט, און אן עבד פאדערט נישט צו פארשטיין. דער האר זאגט צום קנעכט: גיי אהין, נעם פון דארט, לייג דא. פארוואס? צו וואס פעלט דאס אויס? פרעגט דען אן עבד קשיות? וואס דער האר פארלאנגט, טוט דער עבד. אזוי אויך טו איך דיינע געבאט, רבונו של עולם, אן מורא צו האבן פון יענעם שפאט און יענע קשיות וואס זיי האבן אויף די חוקים פונעם אויבערשטן, און דערפאר 'ישיח בחוקיך' - חוקה חקקתי, גזירה גזרתי, אי אתה רשאי להרהר אחריה; איך וועל פונדעסטוועגן טראכטן און רעדן אין די חוקים פון הקב"ה ווי א חוק, אן צו מהרהר זיין נאך זיינע מצוות.
און דער מלבי"ם לייגט צו א כלל אין לשון: יעדער פלאץ וואס עס קומט דער אות בי"ת אין פארבינדונג מיט רעדן - 'בי נדברו', 'ותדבר מרים באהרן' - איז דאס צו גנאי. און וויבאלד עס איז בלשון נפעל, ווי דער רד"ק דערמאנט, איז זיין באדייטונג בקביעות און תמידיות: זיי רעדן תמיד אויף מיר.
אין ספר תהלות יוסף פונעם חיד"א ווערט געברענגט א ביאור לויט דעם וואס דער רמב"ם שרייבט א וואונדערלעכע זאך: ווער עס איז נגזר געווארן אויף אים א גזירה - קוק נאך און דו וועסט געפינען אז עפעס א צייט פריער איז ער געווען בטל פון דער תורה; און ווען ער וואלט נישט בטל געווען פון דער תורה, וואלט מען אויף אים נישט גוזר געווען קיין גזירה. און דאס איז 'גם ישבו שרים בי נדברו' - דואג און אחיתופל און זייערע גלייכן, וואס האבן געזאגט 'אֱלֹהִים עֲזָבוֹ רִדְפוּ וְתִפְשׂוּהוּ כִּי אֵין מַצִּיל' און ענלעכע אויסדרוקן מיט וועלכע זיי האבן געקלערט אראפצואווארפן דוד'ן. זאגט דוד: איר מאכט א טעות - 'עבדך ישיח בחוקיך', און עס איז נישטא אויף מיר קיין שום גזירה. אייערע אלע פלענער זענען הבל, ווארום א גזירה קומט נאר אויף דעם וואס איז פריער בטל געווען פון דער תורה, און איך האב נישט מבטל געווען. און אזוי אויך 'עדותיך שעשועי אנשי עצתי' - ווארום מיט יעדע מצוה וואס א מענטש טוט ווערט באשאפן א מלאך וואס הייסט נאך יענער מצוה, און זיי זענען 'אנשי עצתי', די מלאכים וואס ווערן באשאפן פון די מצוות. דערפאר האב איך נישט קיין מורא פון אלץ וואס זיי רעדן אויף מיר: איך האב תורה און איך האב מצוות, און דערפאר וועט קיין גזירה נישט חל זיין אויף מיר.
גַּם עֵדֹתֶיךָ שַׁעֲשֻׁעָי אַנְשֵׁי עֲצָתִי׃ - אויך דיינע עדות זענען מיין פארגעניגן, זיי זענען מיינע ראטגעבער.
רש"י טייטשט 'שעשועי' - מיינע געשעפטן און באשעפטיקונגען, וואס אין זיי בין איך שטענדיג פארנומען. מען זאל נישט פארשטיין דאס ווארט אין א שלעכטן זין פון ליידיגע פארגעניגנס, נאר דאס איז זיין שטענדיגער עסק. דער רד"ק ערקלערט: דיינע עדות זענען מיינע שעשועים, און זיי זענען מיינע ראטגעבער און מיינע חברים - און נישט יענע שרים. געווענליך האט א מענטש ליב זיך צו דרייען צווישן לייט פון דער רעגירונג און שררה: יענער מיניסטער איז מיין חבר, איך וועל דיר געבן דעם טעלעפאן-נומער פון דעם און פון יענעם, און ער שפירט זיך ווי ער געהערט צו די גרויסע לייט. זאגט דוד המלך: איך זע אין זיי נישט קיין שום עניין. ווייסט איר דען ווער עס זענען מיינע שעשועים און ווער מיינע אנשי עצה? עדותיך. דארט אין בית המדרש, מיט דער גמרא - אין דעם זע איך מיינע שעשועים, און נישט אין זיך חבר'ן מיט די אנשי השררה.
דא, זאגט דער מלבי"ם, איז דער עיקר נקודה די עדות. זאגט דוד: פון דער עדות ווייס איך אז די חוקים האבן אלעמאל אויפגעטאן - דורך זיי הערט דער קדוש ברוך הוא אויס אונזער תפילה, און דורך זיי קלעבט אין אונז די השגחה פרטית, אזוי ווי זי האט געקלעבט דורך די קרבנות. און די קרבנות זענען דאך בגדר חוקים: ווער קען געבן א טעם אויף די קרבנות? פאר וואס ביי דעם קרבן ווערט זיין בלוט געשפריצט העכער דעם חוט הסיקרא און ביי יענעם אונטער אים, דער ווערט געגעסן אויף צוויי טעג און איין נאכט און יענער אויף איין טאג און א נאכט ביז חצות, דער מיט צוויי מתנות וואס זענען פיר און יענער אויף פיר קרנות. אזוי פיל פרטים, וואס קיינער קען נישט געבן פאר זיי קיין פשוט'ע טעמים - דאס איז בגדר חוק. און דערפאר האבן מיר אויך נישט קיין שום קרבן מדרבנן; ס'איז נישט פאראן קיין ארט וואו חכמים זאלן זאגן 'ער זאל מקריב זיין אין דעם און דעם טאג א קרבן'. דער גאנצער קרבן איז א סוד, אן אינערליכער ענין און א תיקון און כפרה מכוח דער פנימיות וואס מיר האבן נישט קיין השגה דערין.
און דאס איז 'אנשי עצתי' - מיט די עדויות וואס די תורה עדות'ט באראט איך זיך, מיט זיי פיר איך מיין וועלט און מיין הנהגה, און זיי לערנען מיר אויס דעם כוח פון די חוקים און זייערע סגולות. די 'עדות' זענען אלעמאל די זאכן וואס זענען מעיד אויפן קיום העולם און אויף די מצוות ה'. זאגט דוד: די זעלבע זאכן וואס זיי זעען אין זיי פאר זאכן אן קיין טעם - זיי זענען די וואס האלטן אויף די וועלט. הרי 'בראשית ברא אלוקים' - צוליב די קרבנות האט דער קדוש ברוך הוא באשאפן די וועלט. און אזוי זעען מיר די מעלה פון די קרבנות: די גאנצע צייט וואס כלל ישראל האט מקריב געווען א קרבן זענען קיין שונאים נישט אריין אין די טויערן פון ירושלים; אין דעם מאמענט וואס מען האט זיי ארויפגעברענגט א חזיר און זיי האבן שוין מער נישט געקענט מקריב זיין, האט ירושלים געציטערט און די שטאט איז געפאלן. קומט אויס אז דווקא די זאכן וואס זענען בבחינת חוקים און סגולות, וואס מען טוט זיי בלויז לשם ה' ווייל אזוי האט ער באפוילן - איז זייער מעלה גאר הויך און געוואלדיג, און אין זיי איז פאראן דער כוח צו שיצן און ראטעווען. און דערפאר ווער איך נישט איבערגענומען פון יענע שרים וואס האבן אין מיר גערעדט, און פונדעסטוועגן וועל איך שמועסן אין דיינע חוקים.
אין די דאזיגע פיר פסוקים שטעלט דוד המלך אוועק א גאנצן מהלך: צום ערשט בעט ער 'גרסה נפשי לתאבה' - נעם אוועק פון מיין נפש די קליפה פונעם חומר, און דעמאלט וועט מיין גאנצע תאווה זיין צו דיינע משפטים, סיי בין אדם לחבירו און סיי בין אדם למקום. דערנאך דערמאנט ער אז 'גערת זדים ארורים השוגים ממצוותיך' - די וואס זענען מזיד אין ביטול תורה און צוליב דעם ווערן זיי שוגג און גייען ארויס פון די מצוות, און מיט זייער פארדרייטן שכל קומען זיי אן צו כפירה. נאכדעם בעט ער 'גל מעלי חרפה ובוז', נישט צוליב זיין אייגענעם כבוד - ווייל 'ואנכי תולעת ולא איש' - נאר צוליב דעם חילול השם וואס ליגט אינעם מבזה זיין לומדי תורה, און ער ענטפערט אויף דער טענה פון 'צדיק ורע לו' פון דער עדות פון דער תורה אליין, אז ווער עס קוקט מיט ישוב הדעת און געדולד זעט אלעמאל אז ס'איז צדיק וטוב לו און רשע ורע לו. און צום סוף, אפילו ווען עס זיצן שרים און רעדן קעגן אים און שפאטן אפ פון די חוקים וואס האבן נישט קיין טעם, ענטפערט ער 'עבדך' - אן עבד פרעגט נישט קיין קשיות, און 'עדותיך שעשועי אנשי עצתי': די תורה און אירע מצוות זענען זיינע חברים, זיינע יועצים און זיינע באשיצער, און מיט זייער כוח קען קיין גזירה נישט חל זיין און מען האט קיין מורא נישט פון די ליצנים.