מיר גייען ווייטער אין קאפיטל קיט, ביים אות גימ"ל. די דריי פסוקים פאר אונדז - "גמול על עבדך", "גל עיני" און "גר אנכי בארץ" - זענען אויסגעשטעלט ווי איין גאנצע איינהייט: דוד המלך בעט אויף לעבן, און באלד דערקלערט ער פאר וואס ער בעט עס; ער בעט אז זיינע אויגן זאלן זיך עפענען משיג צו זיין די נפלאות התורה; און ער בעט אז עס זאל נישט זיין א מצב וואס זיין גרות אויף דער וועלט זאל אים צוריקהאלטן פון קיום המצוות. דער צד השוה אין זיי אלע: יעדע גשמיות'דיגע בקשה דא איז בלויז און בלויז א כלי פאר עבודת ה'.
גְּמֹל עַל עַבְדְּךָ אֶחְיֶה וְאֶשְׁמְרָה דְבָרֶךָ׃ (יז) - טו גוטס מיט דיין קנעכט, איך זאל לעבן און היטן דיין ווארט.
רש"י טייטשט: "גמול על עבדך" - א זאך וואס איך זאל דערמיט לעבן, בגמול חסדך. דאס הייסט, באגניידיג מיך און גיב מיר עפעס וואס איך זאל האבן דערפון חיות, אלס חסד וואס דו טוסט מיט מיר. און דער רד"ק לייגט צו: א גמילות חסד זאלסטו טון מיט מיר אז איך זאל לעבן - אבער נישט מיטן ציל פון "מאכן א לעבן", הנאה צו האבן פון לעבן, נאר "אחיה ואשמרה דברך". די בקשה אויף חיות איז כדי צו האבן נאך א טאג אין עבודת ה', נאך א טאג אין יראת שמים, נאך א טאג אין קיום מצוותיו.
דער אלשיך הקדוש איז מדייק: דער שטייגער פון אן אדון איז אז ער וויל זיין קנעכט זאל לעבן. לכאורה זענען דער רצון פונעם אדון און דער רצון פונעם עבד גלייך - ביידע ווילן אז דער עבד זאל לעבן. נאר דער חילוק איז אין דער כוונה: דער עבד וויל לעבן צוליב דעם לעבן אליין, און דער אדון וויל די עבודה. דער אדון בעט נישט "אנא ה', גיב לעבן פאר מיין קנעכט", נאר "אנא ה', איך זאל האבן אן ארבעטער". און אויב מען וועט אים אנבאטן א צווייטן ארבעטער אנשטאט אים, האט ער נישט קיין פראבלעם - דער עיקר אז די מלאכה זאל געטון ווערן. קומט דוד המלך און זאגט: איך בין נישט ווי אנדערע קנעכט, וואס ווילן דאס לעבן און ווילן נישט די עבודה. איך בעט "גמול על עבדך אחיה" - בלויז כדי "ואשמרה דברך". איך וויל לעבן כדי דיר צו דינען, און נישט א לעבן וואס איך קען זיך אין אים באפרייען פון דער עבודה.
דער אלשיך לייגט נאך צו: "דוד מלך ישראל חי וקיים" - אויך נאך זיין פטירה ווערט דוד אנגערופן לעבעדיג. לכאורה וואלט מען אים געקענט פרעגן: וואס בעטסטו "אחיה"? דו ביסט דאך סיי ווי לעבעדיג, צדיקים במיתתם קרויים חיים. אויף דעם זאגט דוד: איך בעט נישט "חי" כפי המדרש נאר כפשוטו. און פאר וואס? ווייל אין יענעם מצב בין איך מער נישט שייך צו קיום מצוות ה'. דעריבער "אחיה" - כפשוטו, דא אויף דער וועלט, א נאטירלעך לעבן, און וואס איז דער סימן? "ואשמרה דברך", אז איך זאל נאך קענען מקיים זיין די מצוות פונעם אויבערשטן.
עס איז באקאנט בשם דעם גר"א, אז אין זיינע לעצטע מינוטן האט ער געוויינט. האט מען אים געפרעגט: אויפן רבי'ן איז דאך געזאגט געווארן "ותשחק ליום אחרון"? האט ער זיי געענטפערט: איך פארלאז א וועלט וואס פאר פרוטות קען מען אין איר קויפן חיי נצח, און א מענטש קען זוכה זיין דערין צו טויזנטער קנעכט וואס זאלן אים באדינען. ציצית - קויפט א מענטש פאר עטליכע פרוטות און מען קען דערמיט זען פני השם, ווי עס שטייט "וראיתם אותו". אבער דארט, אויבן, "אם יתן איש את כל הון ביתו באהבה בוז יבוזו לו" - עס איז פארטיג, מען קען מער נישט אינוועסטירן, מען קען נישט געבן, מען קען גארנישט טון. דאס איז פונקט די בקשה פון דוד המלך: פארלענגער מיר מיינע טעג, איך זאל לעבן כפשוטו - כדי "ואשמרה דברך", וואס דאס איז א זאך וואס מען קען טון בלויז דא.
עס ווערט דערציילט בשם דעם חפץ חיים, אז די נשמה קומט אראפ אויף דער וועלט בעל כורחה, ווי דער לשון המשנה: בעל כורחך אתה נולד, בעל כורחך אתה חי, ובעל כורחך אתה מת, ובעל כורחך אתה עתיד ליתן דין וחשבון. און פונדעסטוועגן איז קלאר אז מען איז איר מרצה מיט עפעס כדי זי זאל מסכים זיין אראפצוגיין. אזוי ווערט געברענגט אין די כתבי המקובלים: די נשמה גייט נישט אראפ אויף דער וועלט ביז זי ווערט נתרצה. זי ווייסט פון פאראויס אין וואספארא גוף מען וועט איר אריינלייגן, אין וואספארא געשטאלט זי וועט קומען, וואס איר תיקון איז און וואס זי דארף איבערקומען. און אמאל וויל מען איר אראפברענגען אין א מצב פון עשירות און זי שטעלט זיך קעגן, און זאגט: רבונו של עולם, מיין גאנצער קלקול אין פריערדיגן גלגול איז דאך געקומען צוליב דער עשירות, "וישמן ישורון ויבעט" - איך וויל נישט נאכאמאל אראפגיין מיט עשירות. און זי אליין בעט אראפצוגיין מיט א מזל פון עניות, וואס דאס אליין וועט איר ברענגען צו יראת ה', צו דבקות און צו א שטענדיגער האפענונג צום יד ה'. און דערנאך באקלאגט זיך דער מענטש נאך, אדער האט פשוט פארגעסן אז ער אליין האט דאס געבעטן.
און מיט וואס איז מען איר מרצה? זאגט דער חפץ חיים: מען זאגט איר - זאלסט וויסן, דא אונטערן כסא הכבוד איז טאקע דער שענסטער און דערהויבנסטער ארט, עס איז נישטא העכער פון דעם; אבער צו זיין אן עבד ה' קען מען נאר דארט אונטן. און די נשמה הערט דאס און ווערט נתרצה. דא אויבן, וואס בין איך דען? איך האב הנאה מזיו השכינה, בבחינת נהמא דכיסופא, דער הקדוש ברוך הוא שפעט אויף מיר. אבער צו זיין אן עבד ה' - איז שייך נאר אין דער אונטערשטער וועלט: אראפצוגיין, טון דעם רצון ה', זיך מתגבר זיין אויפן יצר, און זיך שלאגן מיט נסיונות. דאס אליין איז וואס דוד זאגט: רבונו של עולם, איך וויל דאס נאטירלעכע לעבן דא - נישט כדי צו "מאכן א לעבן", נאר כדי "ואשמרה דברך", ווייל אן עבד ה' קען איך נאר זיין בחיי חיותי.
דער אלשיך הקדוש לייגט צו: דער תלמיד חכם בעת ער געפינט זיך נאך אין דער וועלט "יעצרנו הגשם" - דער רעגן שטעלט אים אפ. דאס איז א מליצה לויטן לשון פונעם פסוק ביי אליהו הנביא, וואס האט געזאגט פאר אחאב צו לויפן "בטרם יעצרכה הגשם", נאכן נס אויפן הר הכרמל און די תפילה אויף רעגן נאך די יארן פון טרוקעניש. און דא איז די כוונה: די גשמיות שטעלט אפ דעם מענטש פון זיך פאראויסרוקן אין רוחניות. וואס קען ער טון אז ער האט א גשמיות'דיגן גוף? וואס קען ער טון אז ער האט גשמיות'דיגע געברויכן - ער דארף עסן, ער דארף שלאפן - און זיי שטערן אים פון משיג זיין נפלאות פון תורת ה'. נאר ווען זיין רוח וועט ארויפגיין צום אויבערשטן אויסגעטון פון חומר, דעמאלט וועט ער משיג זיין, און דעמאלט איז דאס דער משוש דרכו: שמחה און השגה אן קיין מפריעים פונעם גוף. און דאס איז וואס חז"ל האבן געזאגט: תלמידי חכמים אין להם מנוחה לא בעולם הזה ולא בעולם הבא, שנאמר "ילכו מחיל אל חיל" - ווייל דארט קען ער באמת שטייגן אין רוחניות אן קיין הפסק.
אויב אזוי ווערט א קשיא: דוד המלך גלוסט אויף לעבן כדי צו היטן דאס ווארט פונעם אויבערשטן, און פונעם צווייטן זייט פארשליסט דאס לעבן אינעם גוף אליין אים פון משיג זיין די נפלאות ה'. דעריבער פירט דער פסוק אויס "גל עיני ואביטה נפלאות מתורתך": איך בעט אז דו זאלסט אראפנעמען פון מיר דעם חומריות'דיגן פארהאנג - נישט אז איך זאל ווערן א מלאך, נאר אז די גשמיות זאל מיך נישט פארהאלטן פון זען די נפלאות התורה, און איך זאל נישט דערלייגן דוקא צוליב מיין אריכות ימים דא.
דער גר"א ערקלערט וואס איז דער טעם פון שלאף (ווי עס ווערט געברענגט אין ספר משנת הגלגולים): וויבאלד דער מענטש איז מגושם, און אזוי ווי ער געפינט זיך אין א גשמיות'דיגן גוף איז ער צוריקגעהאלטן פון משיג זיין רוחניות, האט דער הקדוש ברוך הוא באשאפן אזא מצב וואו דער מענטש שלאפט - די נשמה שיידט זיך אפ פון די קייטן פון גשמיות, גייט ארויף אויבן און מקבל תורה, און דער גשמיות'דיגער גוף שטערט נישט. און ווי באקאנט, איז די נבואה פון אלע נביאים חוץ פון משה רבינו געווען בחלום, צוליב דעם זעלבן טעם: ווען א מענטש שטעקט אין זיין גשמיות'דיגער מציאות, ערדיש און מגושם, וויאזוי קען ער מקבל זיין א דבר אלוקים? אבער ווען די נפש רייסט זיך אפ פון די פעדעמער פונעם חומר, איז זי רוחני און קען זיך מדבק זיין אין רוחניות. קומט אויס אז ס'איז פאראן א מציאות דא אויף דער וועלט צו זיין מגושם און דאך זיך אפשיידן און זיך פארבינדן צו רוחניות.
מען האט אמאל דערציילט אויפן גר"א אז ער איז אויפגעשטאנען צופרי און געזאגט אז ער האט געזען אין זיין חלום צוויי טויזנט פיר הונדערט פירושים אויפן פסוק "עלו זה בנגב" - אין איין איינציגער נאכט. ער האט זיי אויסגעשטעלט אין זיין קאפ פאר ברכות התורה, און ווען ער איז געקומען דאווענען האט ער זיי אינגאנצן פארגעסן; און ווען זיי זענען אים נאכאמאל ארויפגעקומען אין געדאנק אינמיטן דאווענען האט ער גלייך אפגעשטעלט און געזאגט: ניין, יעצט דאווען איך. און ווען ער האט געענדיגט די תפילה האט ער זוכה געווען און די פירושים זענען צוריקגעקומען און ער האט זיי אלע דערמאנט. מען קען פארשטיין וואס עס מיינט אז א מענטש איז זוכה צו צוויי טויזנט פיר הונדערט פירושים אין איין שלאף. און אזוי אויך דער הייליגער אריז"ל איז אמאל געשלאפן א נאכמיטאג-שלאף, און רבי אברהם הלוי זיין תלמיד איז צוגעגאנגען צוהערן, ווייל ער האט אים געהערט מורמלען. דער גייסט פונעם אריז"ל האט דערשפירט אז ס'איז פאראן מפריעים ארום אים און ער האט זיך אויפגעוועקט, און האט מקפיד געווען אויף אים: פארוואס האסטו מיר געשטערט? האט ער אים געזאגט: איך האב געהערט ווי דער רבי רעדט דברי תורה און איך האב געוואלט הערן. האט אים דער אריז"ל געזאגט: אפילו איך וואלט געהאט אכציג יאר, וואלט איך דיר נישט געקענט אויסלערנען דאס וואס איך האב יעצט מקבל געווען אין מיין חלום. דאס הייסט, בשעת'ן שלאף איז דער מענטש ווי אפגעריסן און ער איז זוכה צו רוחניות'דיגע השגות וואס זענען נישט אונטערגעווארפן אונטער די באגרעניצונגען פונעם זמן; אין א גשמיות'דיגן גוף זענען מיר אונטערגעווארפן אונטער דער צייט, דעריבער וואלט דאס געדויערט אכציג יאר, אבער אין רוחניות קען אלעס געשען אין איין איינציגער רגע.
און אזוי אויך ווערט דערציילט אויפן באבא סאלי אז ער איז אויפגעשטאנען צופרי און געפרעגט: ווער איז רבי יעקב ישראל פון בני ברק? האט מען אים געזאגט: ס'איז פאראן איינער, דער סטייפלער, רבי יעקב ישראל קנייבסקי, וואס וואוינט אין בני ברק. האט מען אים געפרעגט פארוואס ער פרעגט, האט ער געזאגט: ווען מיין נפש קומט אראפ פון דער ישיבה של מעלה ביינאכט, האב איך געהערט א כרוז וואס זאגט "פנו דרך לנפשו של רבי יעקב ישראל מבני ברק", און איך האב געוואלט וויסן ווער איז יענע נפש וואס גייט ארויף מקבל זיין תורה אין דער ישיבה של מעלה אין דער צייט וואס איך גיי אראפ. גרויסע מענטשן און צדיקים קענען זיין אין א בחינה פון התפשטות הגשמיות אפילו ווען זיי זענען נאך אינעם גוף - בשעת'ן שלאף - און מקבל זיין סודות אלוקיים.
אויף רבי עובדיה יוסף פלעגט מען דערציילן אז פון צייט צו צייט פלעגט מען אים זען אויפוואכן אינמיטן שלאף, ער שטעלט זיך אויף, פארשרייבט עפעס און לייגט זיך צוריק שלאפן; און ווען מען האט אים געפרעגט, האט ער געזאגט אז ס'איז אים נתחדש געווארן א תירוץ אין חלום, אדער א קושיא, אדער א ביאור. און אויף רבי חיים קנייבסקי דערציילט מען אז איין אינדערפרי האט ער געבעטן פון זיין אייניקל אז ער זאל ברענגען וויין פאר סיומים. האט אים דאס אייניקל געזאגט: זיידע, מען האט דאך נאך נישט מסיים געווען - ווארום זיינע סדרים זענען געווען גאר פעסט באשטימט און מען האט געוואוסט פונקטליך אין וועלכן טאג ער איז מסיים. האט ער אים געזאגט: די לעצטע זיבן בלעטער האב איך מסיים געווען אין חלום, און מען קען שוין ברענגען וויין. גרויסע לייט זענען זוכה צו השגות בחלום. עס ווערט געברענגט אין משנת החלומות וועגן גאנצע ספרים וואס זענען פארפאסט געווארן על פי חלום: "רסיסי לילה" פונעם הייליגן רבי צדוק הכהן מלובלין, וואס איז געבויט אויף סודות וואס זענען אים נתגלה געווארן בחלום; און רבי יעקב ממרויש פלעגט מאכן א שאלת חלום און מען האט אים אנטפלעקט תשובות פון הימל - דאס איז דער ספר "שו"ת מן השמים". און אגב, מען פסק'נט נישט ווי אים להלכה, ווייל "לא בשמים היא", און די הלכה ווערט נקבע לויט ווי מען פסק'נט אויף דער ערד; אבער מען זעט דערין וויאזוי די זאכן ווערן אפגעמאכט אין הימל.
דער מלבי"ם ערקלערט: עס זענען פאראן פיל מונעים וואס דריקן אויפן מענטש און שטערן אים פון משיג זיין שלימות. און דאס זענען זיי: קוצר החיים - די קורצקייט פונעם לעבן; קוצר המשיג - די קורצקייט פון אונזער שכל; עומק המושג - אז די ענינים וואס מיר דארפן משיג זיין זענען טיף, און לא כל מוחא סביל דא, און מען דארף א טיפע התבוננות; און רוב ההוצאות - אין לשון פונעם מלבי"ם מיינט דאס הקדמות, אז ס'זענען פאראן ענינים וואס מען קען נישט אפילו אנהייבן פארשטיין אן צו מאכן פריער פילע הקדמות. אין חכמת הקבלה איז דאס זייער אנגענומען: קודם לערנט מען די מושגים, און הערשט דערנאך קען מען רעדן פון דער ספירה וואס איז משפיע צו יענער; ווער ס'ווייסט בכלל נישט וואס זענען די מושגים פון די ספירות, קען נישט פארשטיין וואס איז א ספירה משפעת און וואס זענען די זיווגי מדות עליונות. און דערצו נאך: די טרדות הזמן צו פארשאפן די הצטרכות'ן, ווי דער רמב"ם שרייבט אין מורה נבוכים - מען דארף גיין צו דער ארבעט, חתונה מאכן דאס קינד, קויפן פאר אים א הויז, זיך ספראווען מיט דעם און מיט יענעם. און נאך א מונע: וואס מען זעט אויף דער וועלט פון שלעכטס אין דער הנהגה, אז די רשעים האבן הצלחה און די צדיקים זענען פארשעמט, "מדוע דרך רשעים צלחה", א פראגע וואס אויך גרויסע צדיקים האבן געפרעגט, און משה רבינו בכלל: צדיק ורע לו, רשע וטוב לו.
קעגן דעם קוצר החיים בעט דוד "גמול על עבדך אחיה". און דער מלבי"ם ערקלערט אין עטליכע פלעצער אז דער אויסדרוק "גמול" קומט תמיד אויף א פעולה וואס ווערט געטאן פון אן אויפגעוועקטקייט פון ליבע אדער פון שנאה - נישט סתם א פעולה מיט גלייכגילטיקייט. פון גרויס ליבע טוט מען גומל זיין און טוט גוטס, אדער פון גרויס שנאה טוט מען שלעכטס. און דא: וויבאלד מיין נפש גלוסט צו גיין אין דיין תורה, פאסט אז דו זאלסט איר גומל זיין מיט דיין ליבע אז דער טויט זאל מיר נישט אפשטעלן.
און לאמיר דערמאנען די ווערטער פונעם מלבי"ם אין קאפיטל צ' אויפן פסוק "למנות ימינו כן הודע ונביא לבב חכמה": ווייל צוליב דער קורצקייט פון אונזערע טעג ווייסן מיר גארנישט, נישט די קראפט פון דיין צארן און נישט דיין גרימצארן, און מיר שטארבן אן אנצוקומען צו שלימות, דעריבער פאסט אז דו זאלסט אונז מודיע זיין וויאזוי צו ציילן אונזערע טעג אויף אן אופן אז מיר זאלן אריינברענגען אין זיי א הארץ פון חכמה - "ונביא" לשון הבאה, אז אונזערע טעג זאלן נישט אוועקגיין פאר ליידיג און פאר נישטיג, און נישט ווי "ורחבם עמל ואון". וויבאלד אונזערע טעג זענען קורץ, טו גומל זיין אויף אונז לעבן וואס מיר זאלן קענען אנפילן מיט השגת החכמה. און נאכאמאל, ער בעט נישט דאס לעבן פאר זיך אליין, נאר "ואשמרה דברך" - אז בכוח פון דעם זאל איך משיג זיין דאס ווארט פונעם אויבערשטן.
אינעם ספר "רוח חיים" פון רבי חיים מוואלאז'ין ערקלערט ער, אז דוד המלך בעט דא צו באקומען זיין באלוינונג דוקא אויף דער וועלט. לכאורה איז דאס שווער צו פארשטיין: יעדער מענטש וויל דאך זיין שכר זאל געהיט ווערן גאנצערהייט אויף יענער וועלט. און וואס איז די באלוינונג וואס ער בעט? "ואשמרה דברך" - אז איך זאל לעבן אויף דער וועלט און זוכה זיין צו היטן די רייד פון הקדוש ברוך הוא. ער זאגט דא וואונדערבארע רייד: עס איז טייערער ביי מיר פון אלע באלוינונגען פון די טייכן פון גן עדן און זיינע הבטחות, אז דו זאלסט מיר איבערלאזן דא נאך איין טאג דיר צו דינען. עס ליגט דא א געוואלדיגע מסירות נפש: איך בין גרייט מוותר צו זיין אויף דעם גאנצן אייביגן און אומגעהויערן שכר אויף יענער וועלט, אבי איך זאל בלייבן דא נאך איין טאג צו מקיים זיין דיינע מצוות. און דאס איז וואס חז"ל האבן געזאגט: יפה שעה אחת בתשובה ומעשים טובים בעולם הזה מכל חיי העולם הבא. "גמול על עבדך אחיה" - רבונו של עולם, גיב מיר מיין באלוינונג דא אין לעבן, כדי איך זאל זוכה זיין צו היטן דיין ווארט; דארט קען מען שוין נישט זיין קיין עבד ה', מען קען נישט מקיים זיין קיין מצוות, מען קען נישט מוסר נפש זיין פאר תורת ה' - דאס איז מעגליך נאר דא.
און פון דעם זעט מען, אז אויב א מענטש פארשטייט וואס איז דער ציל פונעם לעבן, פארשטייט ער אז דאס וואס מען רופט היינט "לעבן" איז נישט דאס עכטע לעבן. מען פרעגט: ער וועט מאריך ימים זיין, אבער וואס פאר א איכות חיים וועט ער האבן? מען דארף אבער קלאר מאכן: וואס זעען זיי פאר איכות חיים און וואס זעען מיר פאר איכות חיים. פאר זיי מיינט "לעבן" הנאה האבן, שמחות, פארברענגענס און קלובן, און אויב דאס איז נישטא - וואס פאר א טעם האט דאס לעבן. אבער מיר ווייסן וואס איז דאס עכטע לעבן: נאך א טאג פון לייגן תפילין, נאך א טאג פון א ברכה און א דבר שבקדושה, נאך א טאג פון דאווענען און טאן דעם רצון ה' - און א מענטש האט נישט קיין באגריף וואס פאר א ריזיגע השגה ער האט זיך פארשאפט אין עולם העליון און וואס פאר א שכר ער האט געברענגט אויף זיך.
און זיכער אז ווען די יסורים רייניגן אויס און זענען מכפר, איז איין טאג פון יסורים דא אויף דער וועלט נישט גלייך צו לאנגע חדשים פון יסורים דארט אויבן. עס שטייט אז דער מטבע פון יסורים דא אויף דער וועלט איז פיל מער ווערט ווי די יסורים פון אויבן, און דעריבער אפילו ווען עס דאכט זיך פאר א מענטש אז עס איז נישטא קיין שום האפענונג אין אזא מין לעבן - זאלסטו וויסן אז די דאזיגע יסורים האבן א געוואלדיגן כוח פון כפרה. און דערפאר אפילו איינער וואס טראכט אפצוהאקן א מענטש פון די מאשינען כדי אים אויסצולייזן פון זיינע יסורים, מען האט שוין דערציילט איבער יענעם פראפעסאר וואס פלעגט ארומגיין אין אפטיילונג, זען האפנונגסלאזע קראנקע און זיי און זייער משפחה אויסלייזן פונעם צער, און ער פלעגט זיי אויסלאשן פון די מאשינען און דערנאך צוריק אנצינדן, און ווען מען פלעגט קומען און זען אז אלעס ארבעט כסדר, פלעגט מען זאגן אז עס איז מסתמא געקומען זיין צייט. איין מאל האט זיך באוויזן צו אים איינער פון די נפטרים אין חלום און אים געזאגט אז ער מוחל'ט אים נישט. ער איז דערשראקן געווארן און איז געגאנגען פרעגן דעם גאון הרב וואלבע זצ"ל וואס דאס באדייט. האט אים הרב וואלבע געזאגט: מעגליך אז דאס וואס מען האט דיר געזאגט איז אמת - עס איז אים פארבליבן נאך איין טאג צו לעבן, און ווען ער וואלט געלעבט נאך איין טאג מיט די דאזיגע יסורים וואלט ער אנגעקומען אויבן זויבער און ריין; יעצט, אז דו האסט צוריקגעהאלטן פון אים די יסורים, מוז ער דורכגיין יסורים אויבן. יענער האט פארשטאנען דעם גרויסן שאדן וואס ער האט אנגעמאכט, און היינט איז ער א בעל תשובה.
קומט אויס אז דאס וואס זיי רופן לעבן איז בכלל נישט וואס מיר רופן לעבן, ווייל דער תכלית פונעם לעבן איז נישט דאס וואס זיי זעען פאר א תכלית. און דאס איז וואס דוד המלך זאגט: וואס איז די גרעסטע באלוינונג וואס דו קענסט מיר געבן, רבונו של עולם? נאך איין טאג פון לעבן. ווייל דערין האב איך נאך א טאג פון השגה און פון זיך דערנענטערן צו דיר - און דאס קען איך טאן נאר דא.
גַּל עֵינַי וְאַבִּיטָה נִפְלָאוֹת מִתּוֹרָתֶךָ׃ (יח) - עפן אויף מיינע אויגן און איך וועל זען די וואונדער פון דיין תורה.
רש"י טייטשט: "נפלאות מתורתך" - זאכן וואס זענען פארדעקט אין איר, וואס זענען נישט קלאר מפורש אין איר. דאס הייסט, עפן אויף מיינע אויגן אז איך זאל זוכה זיין צו זען די נסתרות פון דער תורה. און דער רד"ק ערקלערט אז די כוונה איז אויף חוקים וואס זייער טעם איז נישט אנטפלעקט געווארן, און אויף מעשה בראשית וואס איז פון די סתרי תורה - זאכן וואס זענען סודות התורה, עפן אויף מיינע אויגן און איך זאל זוכה זיין זיי צו פארשטיין.
דער מלבי"ם שטעלט דעם פסוק קעגן דעם צווייטן מונע: דער עומק המושג. די תורה איז גאר טיף, און דאס שטערט אונז פון איר משיג זיין ווי עס דארף צו זיין; און קעגן דעם בעט ער "גל עיני" - אז איך זאל משיג זיין זאכן העכער פון מיין נאטירלעכן כוח, דורך רוח הקודש און א הויכע גייסטיגע השגה, ביז איך וועל קענען צוקוקן צו די וואונדערלעכע סודות אין דער תורה. און מען דארף וויסן אז דער באגריף "נפלאות" איז נישט אין באדייט פון א נס, ווי מען איז געוואוינט היינט צו זאגן "נסים ונפלאות". "פלאי" מיינט אפגעזונדערט, באזונדער, א זאך וואס דו האסט דערין נישט קיין השגה - אזוי ווי "למה זה תשאל לשמי והוא פלאי", און אזוי ווי "נוראות נפלאתי", דאס הייסט אז די זאך איז ווייט פון מיין השגה. און אזוי אויך "איש כי יפליא לנדור נדר נזיר לה'" - עס איז דארט נישט פאראן קיין שום וואונדער, נאר "יפליא" איז מלשון אפטיילן און אפזונדערן. אויב אזוי איז די בקשה: עפן אויף מיינע אויגן אז איך זאל משיג זיין יענע זאכן וואס זענען פארבארגן און באזונדער פון מיר, וואס זענען פארדעקט און פארשלאסן מיט א שטארקן חותם.
אינעם ספר "רוח חיים" ערקלערט ער: די גאנצע בריאה איז אראפגעקומען דורך השתלשלות פון אויבן אראפ, און ווען זי איז אראפגעקומען צום עולם התחתון איז זי פארגרובט געווארן בגשמיות. יעדע זאך וואס עקזיסטירט דא בגשמיות האט א שורש אין רוחניות - א טיש, א בוים, יעדער געוואוקס וואס עס איז דא אויף אים א מלאך וואס שלאגט אים און זאגט אים וואקס - און ביים אראפנידערן צו דער גשמיות'דיגער וועלט האט עס באקומען א מגושמ'דיגע מציאות. חוץ פון איין זאך: די תורה הקדושה. זי אליין איז אראפגעקומען פון די אויבערשטע וועלטן ביז אראפ און איז געבליבן אין איר גאנצער רוחניות אן ווערן פארגשמט כלל. זי איז אראפגענידערט פון מקור פון איר העכסטן שורש פון מדרגה צו מדרגה און פון וועלט צו וועלט, און מיט דעם אלעם בלייבט איר ערשטע קדושה כדקאי קאי - אויך אויף דער וועלט איז זי אינגאנצן הייליג, און מען טאר זיך נישט פירן מיט איר קיין מנהג חול. און דאס איז וואס מען זאגט אינעם זוהר: קודשא בריך הוא ואורייתא חד הוא. ווייל דאס אראפנידערן פון די עולמות איז נאר פון אונזער זייט, אבער מצד דעם בורא יתברך איז נישט פאראן קיין שום חילוק און שינוי מקומות.
און דאס איז וואס מיר האבן געלערנט באריכות אינעם נפש החיים: אלעס וואס מיר זעען אלס שינויים דא - טמא און טהור, מותר און אסור, קדוש און נישט קדוש - דאס אלעס איז נאר מצד אונז, לויט אונזער השגה איז פאראן א הייליגער ארט און א נאך מער הייליגער ארט. אבער ביים רבונו של עולם אליין, וואס ער איז מקומו של עולם, געהערן בכלל נישט קיין שינויים, ווייל מען קען דאך נישט זאגן אז עס איז דא א העכערער אדער נידעריגערער קאנצענטראציע פון הקדוש ברוך הוא, און לית אתר פנוי מיניה. לויט דעם אמת'ן שורש פון די זאכן איז נישט פאראן קיין גרעסערע השראת השכינה אין קדשי קדשים ווי, במחילה מכבודכם, אין א בית הכסא. און תיכף קען מען פרעגן: אויב אזוי, מעג מען דארט דאווענען? חס ושלום. ווייל דאס אלעס וואס מיר האבן מסביר געווען איז נאר מצדו יתברך; אבער מצד אונז, פון אונזער מגושמ'דיגן בליק, זענען פאראן עשר קדושות, און ארץ ישראל איז קדושה מכל הארצות, און ירושלים מער פון ארץ ישראל, און דער בית המקדש, און קדשי קדשים. דאס איז דער חילוק צווישן "ממלא כל עלמין" - וואס דארט איז אלעס אין גלייכקייט, דער אויבערשטער געפינט זיך אין יעדן ארט אויף דער זעלבער בחינה ממש, "אני ה' לא שניתי" - ביז "סובב כל עלמין", וואס דארט איז פאראן א בחינה פון באזונדערע וועלטן און ער איז כביכול ארומנעמענדיג פון אינדרויסן, און דאס איז די מענטשליכע תפיסה לויט וועלכער מיר דארפן זיך באציען צו די זאכן, און מען דארף זיך פירן דערין מיט א בחינה פון רצוא ושוב, און דא איז נישט דער פלאץ מאריך צו זיין.
צו אונדזער ענין: די תורה הקדושה האט זיך בכלל נישט געביטן, און זי איז געבליבן פונקט ווי ביי איר מקור. און אויב אזוי, דאס וואס מיר באגרייפן זי נישט ווי איר אמתע השגה אין דער אויבערשטער וועלט - איז עס נישט מצד דער תורה נאר מצד אונדז: אונדזערע אויגן זענען פארקלעפט פון זען. עפעס האט זיך געביטן ביי אונדז, די אויגן זענען פארשטאפט געווארן צוליב דעם וואס זיי זענען אריינגעגעבן געווארן אין א גשמיותדיקן גוף, און צוליב דער חומריות זעען מיר נישט קלאר. אבער די תורה אליין, איר ליכטיקייט שיינט פונקט ווי פריער. און אויב די גאנצע מניעה איז פון מיין זייט, וואס בלייבט איבער צו בעטן? "גל עיני ואביטה נפלאות מתורתך".
און דער "רוח חיים" לייגט נאך צו: אמאל פלאגט זיך א מענטש אויף א געוויסער זאך אין דער תורה, און נאכדעם וואס ער שטרענגט זיך אן און מוטשעט זיך, איז ער זוכה בחסדי ה' עס צו פארשטיין, און דעמאלט וואונדערט ער זיך ביי זיך אליין: עס איז דאך א פשוטע זאך, ווי אזוי האב איך דאס נישט באגריפן פון אנפאנג? דער הסבר איז, אז אמאל ווערט דער מענטש געשלאגן מיט בלינדקייט, ער האט א חסימה און דערפאר קען ער נישט פארשטיין. און ווער עס לערנט תורה לשמה איז זוכה אז מען אנטפלעקט אים אסאך סודות. דערפאר בעט ער: רבונו של עולם, עפן אויף מיינע אויגן - די זאכן וואס זענען אפן און נאר מיינע אויגן זענען פארשטאפט - אז איך זאל גלייך זוכה זיין צו פארשטיין די סודות התורה, און איך זאל זיך נישט דארפן אזוי פלאגן אויף זאכן וואס זענען אינגאנצן קלאר, נאר פון פריער האב איך זיי נישט געזען צוליב דער חסימה אין מיר.
גֵּר אָנֹכִי בָאָרֶץ אַל תַּסְתֵּר מִמֶּנִּי מִצְוֺתֶיךָ׃ (יט) - א פרעמדער בין איך אויף דער ערד, פארבארג נישט פון מיר דיינע מצוות.
דער מסך המבדיל איז דער וואס שטעלט א חסימה פון רוחניותדיקע השגות. מיין נשמה איז בבחינת א גר - זי געפינט זיך אין אן ארט וואס איז איר נישט נאטירלעך, אין א פארגליווערטן גשמיותדיקן גוף וואס שטערט איר פון די השגות. דאס איז "קוצר המשיג".
רבינו בחיי טייטשט אויס דעם דמיון צו א גר: פונקט ווי א גר האט נישט קיין "צוות" - לשון פון צוותא, א פארבינדונג, באגלייטער - אזוי אויך איז דער מענטש אליין. און לכאורה האט ער דאך פארמעגן, ער האט גוטע פריינט, ער האט בני בית און א משפחה; נאר זייער סוף איז אז זיי וועלן אים לייגן אין זיין קבר און גיין ווייטער. מען באגלייט אים ביז א געוויסן פונקט, און פון דארט שיידט מען זיך אפ. ער האט נישט קיין צוות נאר דעם הקדוש ברוך הוא, און ער האט נישט קיין מרחם נאר די חסדי ה'. איך בין בבחינת א גר - אליינס, און נאר דער הקדוש ברוך הוא איז מיט מיר.
דער של"ה הקדוש געפינט דא א רמז: "גר אנכי" - אז אויך די נשמות פון די גרים זענען געווען ביים מעמד הר סיני און האבן געהערט דעם "אנכי": "אנכי ה' אלוקיך", "לא יהיה לך אלוהים אחרים על פניי". "גר אנכי בארץ" - עס האבן אראפגענידערט די נשמות פון די גרים וואס זענען עתיד זיך צו מגייר זיין, און דער גר האט אויך געהערט דעם "אנכי". און דער גר"א ערקלערט ווער זיי זענען: ווען דער הקדוש ברוך הוא איז ארומגעגאנגען צווישן די אומות, "ה' מסיני בא וזרח משעיר למו הופיע מהר פארן ואתה מרבבות קודש מימינו אש דת למו" - ער האט זיי פארגעשלאגן די תורה, און די אומות האבן זיך אפגעזאגט און געפרעגט וואס שטייט אין איר, לא תגנוב, לא תרצח, לא תנאף. זאגט דער גר"א: עס קען נישט זיין אז צווישן אלע אומות זאלן נישט געווען איינצלנע וואס האבן געזאגט "פאר אונדז שטימט עס יא, מיר ווילן דוקא יא". און וואס איז מיט יענע איינצלנע מענטשן? דאס זענען די נשמות פון די גרים, וואס ווערן נתגייר אין יעדן דור און דור - יענע יחידים פון צווישן די פעלקער וואס זענען יא געווען גרייט אנצונעמען די תורה.
דער ספר "תהילות מהרי"ץ" ערקלערט לויט די ווערטער פון דער גמרא, אז דער מענטש איז באשאפן געווארן ביים סוף פון מעשה בראשית כדי ער זאל גלייך אריינגיין צו דער סעודה און אלעס זאל שוין זיין אנגעגרייט פאר אים. ווייל אויב דער מענטש וועט זיין פארנומען מיט זיינע מזונות, ווען וועט ער עוסק זיין אין דער תורה? א גאנצן טאג טרוד אין פרנסה - ווי אזוי קען ער עוסק זיין אין דער תורה? וואס האט דער הקדוש ברוך הוא געטאן? ער האט אים אלעס מסדר געווען פון פריער: עס קומט דער מענטש און עס זענען שוין דא בהמות, חיות און ביימער און אלעס איז גרייט - קום זעץ זיך און עס, זעץ זיך און לערן.
און נאך האבן זיי געזאגט אין דער גמרא: האי עלמא דמיא ליומא דשוקא - די וועלט איז ענלעך צו א מארק-טאג. אויב א מענטש וועט אין מארק-טאג ארומגיין, שפאצירן און באטראכטן די לאנדשאפט - וועלן די סחורות אויספארקויפט ווערן, אנדערע וועלן קויפן, און ער וועט צום סוף בלייבן מיט גארנישט. עס איז דא א יריד, עס איז דא א געלעגנהייט פון האנדל, און ער אנשטאט צו האנדלען דרייט זיך ארום און קוקט אויף די שיינע פלעצער פון שטאט; אוודאי וועט ער זיך אזוי נישט קענען שפייזן. אזוי אויך איז דער עולם הזה ענלעך צו א פרוזדור, און דוד המלך זאגט: איך בין ווי א גר אין לאנד, מיין צייט דא איז צייטווייליג, דאס איז דער יומא דשוקא, און מען דארף אויסנוצן יעדן מאמענט פאר עסק התורה און מצוות. און אויב איך וועל דארפן פארברענגען מיין צייט מיט נאכלויפן די פרנסה פון אינדערפרי ביז ביינאכט - וויפיל תורה וועל איך משיג זיין? וויפיל רוחניותדיקע השגות וועל איך האבן? דערפאר בעט ער: "אל תסתר ממני מצוותיך" - זאלסט מיך נישט מטריד זיין מיט גשמיות, איך זאל נישט האבן די דאזיקע שטערונג צו לויפן די גאנצע צייט נאך מיינע מזונות, און ווען וועל איך דעמאלט האבן פרייע צייט פאר יראת שמים, פאר לימוד מוסר און זיך צו הייליקן. וויבאלד איך בין א גר אויף דער ערד, גיב מיר פרנסה בהרחבה, און דורך דעם וועל איך זיין פנוי צום עסק פון תורה ומצוות.
הרב מאזוז ערקלערט "גר אנכי בארץ" לויט די ווערטער פון די מקובלים: דער אריז"ל הקדוש זאגט אז דער מענטש, כדי משלים צו זיין זיין נפש, דארף ער מקיים זיין אלע תרי"ג מצוות. און וויבאלד איין מענטש קען נישט מקיים זיין אלע, דערפאר איז פאראן דער ענין פון גלגול: אמאל ווערט ער נתגלגל אלס דער מענטש און אמאל אלס א צווייטער מענטש, אין עטלעכע געלעגנהייטן, ביז ער איז אלעס משלים. און דאס איז וואס דוד זאגט: "גר אנכי בארץ" - צייטווייליג בין איך דא, היינט דא און מארגן אין קבר; דערפאר "אל תסתר ממני מצוותיך" - ברענג מיך נישט צו א מצב וואס איך זאל נישט זוכה זיין מקיים צו זיין אלע מצוות און איך וועל דארפן צוריקקומען אין א גלגול כדי זיי מקיים צו זיין, נאר אנטפלעק פאר מיר די מצוות, און איך זאל קענען אין דער קורצער צייט וואס איך בין א גר דא אויספירן אלעס וואס איך בין מחויב.
און אויב וועסטו פרעגן: ס'איז דאך אין יעדן פאל פאראן מצוות וואס זענען נישט אין מענטשנ'ס האנט, ווי למשל די מצוה פון געבן א גט פאר אן אשה, וואס זי איז טאקע א מצוות עשה מן התורה אבער מיר לויפן נישט נאך איר, אדער מצוות וואס געהערן בלויז צו א כהן און ער איז נישט קיין כהן? אויף דעם זאגט דער הייליגער אר"י, ווי עס ווערט געברענגט אין משנת הגלגולים, אז פאר דעם צוועק איז פאראן דער ענין פון "עיבור": ער דארף נישט צוריקקומען אין א גלגול, נאר זיין נשמה קומט אראפ און באהעפט זיך צו א צווייטן מענטש בחיי חיותו, זי גייט אריין אין אים אינמיטן זיין לעבן - און א מענטש קען טראגן, ווי באקאנט, ביז פיר נשמות אויפאמאל - און אין יענער צייט איז זי זוכה צוזאמען מיט אים אין די מצוות וואס ער פירט אויס. און אויב יענער מענטש גייט געבן א גט פאר זיין ווייב, אין יענע מינוט באהעפט זיך מיט אים די נשמה וואס עס פעלט איר די מצוה, זי ווערט זוכה מיט אים דערין, און אויב זי וויל קען זי אוועקגיין, און אויב זי וויל בלייבט זי און איז זוכה מיט אים אין נאך מצוות. און ווען גייט זי אוועק? ווען דער מענטש באגייט אן עבירה, ווייל עס איז נישט באקוועם פאר דער נשמה צו בלייבן אין א גוף וואס טוט אן עבירה. אבער דאס אלעס איז נאר ביי מצוות וואס זענען נישט קיין חיוביות; אבער מצוות חיוביות, ווי תפילין, שבת און דאס גלייכן, ביי זיי העלפט נישט קיין עיבור, און אויף זיי וועט מען מוזן צוריקקומען אין א גלגול כדי משלים צו זיין - ווייל דו האסט דאך געהאט די מעגליכקייט מקיים צו זיין, און פארוואס האסטו נישט מקיים געווען?
די דריי פסוקים פאר אונז זענען איין פונקטליכע תפילה. "גמול על עבדך אחיה" - קעגן דעם קוצר החיים: איך בעט דא א נאטירלעך לעבן, נישט כדי צו געניסן דערפון, נאר כדי "ואשמרה דברך", ווייל אן עבד ה' קען מען דאך נאר זיין אויף דער וועלט, און ווי די ווערטער פונעם "רוח חיים": טייערער איז ביי מיר נאך איין טאג פון עבודה ווי אלע באלוינונגען פון די טייכן פון גן עדן. "גל עיני ואביטה נפלאות מתורתך" - קעגן דעם עומק המושג: די תורה האט זיך כלל נישט געביטן ביים אראפקומען אויף דער וועלט, נאר אונזערע אויגן זענען פארהאקט געווארן צוליב דעם חומר, און דערפאר איז די גאנצע בקשה אז דער פארהאנג זאל אראפגענומען ווערן און מען זאל זוכה זיין צו זען די נסתרות. "גר אנכי בארץ" - קעגן דעם קוצר המשיג און די טרדות הזמן: איך בין דא בלויז צייטווייליג, איינציג, אין מארק-טאג, און דערפאר באהאלט נישט פון מיר דיינע מצוות, נישט דורך טרדות הפרנסה און נישט דורך פארלירן די געלעגנהייט זיי מקיים צו זיין. פון דא נעמט מען ארויס א גרויסן לימוד איבערן ווערט פון איין איינציגן טאג אין דער וועלט פונעם קדוש ברוך הוא: יפה שעה אחת בתשובה ומעשים טובים בעולם הזה מכל חיי העולם הבא.