קאפיטל קי"ט איז דער גרעסטער קאפיטל אין תהילים, און אין אים חזר'ט דוד המלך און דרייט זיך ארום אכט אויסדרוקן פון תורה: דרך, עדות, פיקודים, חוקים, מצוות, משפטים, דבר און אמרה. אין יעדער אות פון די אותיות הא"ב איז פאראן א צענטראלער אויסדרוק ארום וועלכן די פסוקים דרייען זיך, און אזוי ערקלערט דער מלבי"ם דעם סדר פון די כתובים. פאר אונדז זענען דריי פסוקים פונעם אות ה"א: א בקשה אויפן קיום פון דער הבטחה פאר דער מלוכה, א בקשה אוועקצונעמען די חרפה און די יראה, און א בקשה אויף אריכות ימים מקיים צו זיין די מצוות.
הָקֵם לְעַבְדְּךָ אִמְרָתֶךָ אֲשֶׁר לְיִרְאָתֶךָ׃ (לח) - שטעל אויף פאר דיין קנעכט דיין ווארט, וואס איז פאר דיין יראה.
רש"י און דער רד"ק ערקלערן: שטעל אויף פאר דיין קנעכט יענע אמרה וואס דו האסט מיר צוגעזאגט. און וואס איז די הבטחה? "אם ישמרו בניך את דרכם ועדותי זו אלמדם, אשית לכסא לך" - אז די מלוכה זאל ווייטער אנגיין אין מיינע קינדער און זאל זיך נישט איבעררייסן. דערויף בעט דוד: רבונו של עולם, דעם דאזיקן ווארט זיי מקיים. נאר עס איז דא אין דעם א תנאי - "אֲשֶׁר לְיִרְאָתֶךָ", נאר אויב איך און מיינע קינדער נאך מיר וועלן ווייטער גיין אין דיין יראה. און אויב נישט, שטייט דארט "בשבט אנשים ובנגעי בני אדם", אז עס וועלן קומען יסורים כדי צוריקצוברענגען דעם מענטש צום גוטן.
און אזוי איז טאקע געווען ביי שלמה. די גאנצע צייט וואס ער איז געגאנגען אין דעם דרך ה' האט ער זוכה געווען צו א געוואלדיקן שפע; אבער אין דעם מאמענט וואס עס האט זיך אנגעהויבן די נייגונג, וואס ער האט מערער געווען ווייבער און בת פרעה וכדומה, זעען מיר ווי "ויקם ה' שטן לשלמה את רזון בן אלידע" - דער קדוש ברוך הוא האט אים אויפגעשטעלט שונאים און פלאגערס. פארוואס? ווייל ווען א מענטש הייבט אן אפצוטרעטן פונעם וועג, גיט דער קדוש ברוך הוא קלעפ כדי אים צוריקצוברענגען צום ריכטיקן וועג. דערפאר בעט דוד: הקם לעבדך אמרתך, מיינע קינדער זאלן זיצן אויפן כסא, און זיי זאלן זיין ערלעכע צדיקים וואס גייען אין דיין יראה און זענען באמת ראוי פאר יענער הבטחה.
דער מלבי"ם שטעלט דא אוועק דעם צענטראלן אויסדרוק - "אמרות". זאגט דוד: הגם איך בעט אז מיין כוונה אין מיין עבודה זאל נישט זיין פאר בצע און נישט צוליב דעם צוגעזאגטן שכר, מיט דעם אלעם בעט איך פון דיר אז דו זאלסט מיר ווייטער געבן אלע טובות. לכאורה איז דאס א פאראדאקס: איך בעט אז מיין עבודה זאל נישט זיין פארן שכר, און פון דער צווייטער זייט בעט איך דעם שכר. נאר די כוונה דערפון איז, ווי דער לשון פונעם מלבי"ם, אז זיי זאלן מקוים ווערן ביי מיר און איך בעט זיי נישט פאר בצע, נאר "אֲשֶׁר לְיִרְאָתֶךָ".
און דער ביאור איז: ווען די מענטשן ארום זעען אז אויפן ירא שמים און דעם צדיק איז דא שפע און גוטס, און דער קדוש ברוך הוא שפיגלט אויס אויף אים - גיט דאס צו ביי זיי יראת שמים. אט זעסטו אז עס לוינט זיך צו זיין אן עובד ה'. און ווען דער מצב איז פארקערט, וועקט דאס אויף קושיות פון צדיק ורע לו רשע וטוב לו. דערפאר בעט דוד: זיי מקיים די הבטחות, גיב די מלוכה וואס דו האסט מיר צוגעזאגט אין פולן מאס, אבער נישט "אל בצע" - אז מיין ציל זאל נישט זיין פאר רווח, נאר "אשר ליראתך", אז דורך דעם זאלן מענטשן מוסיף זיין יראה. זיי זאלן זאגן: זעט דוד וואס קלעבט אין דעם דרך ה' און וויפיל גוטס ער באקומט. און דאס איז "יְרֵאֶיךָ יִרְאוּנִי וְיִשְׂמָחוּ" - זיי זאלן זען ווי א צדיק ווערט געבענטשט און ווי דער אויבערשטער שטעלט אויף זיין ברית און חסד צו זיינע יראים, און דאס וועט מחזק זיין מענטשן אין דיין עבודה. קומט אויס אז מיין בקשה איז נישט פאר מיר, נאר לכבודך.
ענלעך צו דעם ווערט געברענגט, כמדומני אינעם ספר רוח חיים: ווען א מענטש בעט אז דער קדוש ברוך הוא זאל אים געבן שכר, זאל ער דאס בעטן נישט ווייל ער וויל ארבעטן פאר שכר, נאר ווייל עס שטייט אז דער קדוש ברוך הוא פרייט זיך ווען ער גיט א גוטן שכר פאר זיינע יראים. א משל צו א פאטער וואס האט געמאכט מיט זיין זון אן אפמאך, און צוגעזאגט א הונדערטער אדער א מתנה אויב ער ברענגט אן אויסגעצייכנטע תעודה. ווען דער קינד פירט דאס אויס, טוט עס דעם פאטער באנג וואס ער דארף ארויסנעמען געלט פון טאש? אדרבה, ער פרייט זיך: ווי שיין, נעם ביטע. דער פאטער פרייט זיך בשעת ער גיט. אזוי אויך ביי אונדז: רבונו של עולם, איך וויל דעם שכר, אבער איך ארבעט נישט צוליב דעם שכר - איך ארבעט כדי עס זאל זיין ביי דיר א שמחה בשעת דו גיסט.
און אזוי אויך צום צווייטן זייט, ביי אן עבירה. ווען דער קדוש ברוך הוא שטראפט א מענטש אויף אן עבירה, וועט מען תובע זיין דעם מענטש אויך אויף דעם וואס ער האט מצער געווען דעם קדוש ברוך הוא וואס האט געמוזט אים באשטראפן. ווי א פאטער וואס מוז באשטראפן זיין קינד, און ער האט צער דערפון - ער וואלט ליבערשט געוואלט אז דער קינד זאל זיין וואויל און ער זאל אים נישט דארפן שטראפן. קומט אויס אז נישט בלויז וואס דו האסט עובר געווען אויף דעם ווארט פונעם אויבערשטן, נאר דו האסט אים נאך געצווינגען צו ברענגען אויף דיר אן עונש און אים מצער געווען מיט דעם, און מען וועט באשטראפט ווערן אויך אויף דעם דאזיקן צער. און דאס קעגן דאס: דער מענטש באקומט א גוטן שכר סיי פארן משמח זיין דעם קדוש ברוך הוא מיטן קיום המצוה, און סיי פאר דעם וואס דער אויבערשטער פרייט זיך אים צו געבן שכר.
און העכער פונעם ענין פון שכר: ווען מענטשן זעען אז אן עובד ה' איז זוכה צו השפעת הטובה, באקומען זיי א חיזוק אין עבודת ה'. אט, דער קדוש ברוך הוא האט צוגעזאגט אין דער תורה "אם בחוקותי תלכו", און די הבטחה קומט פאקטיש מקוים צו ווערן. דער עצם קיום מאכט אמת פאר מיינע אויגן די ווערטער פונעם אויבערשטן, און שטארקט מיך - נישט ווייל "עס לוינט זיך ווייל מען גיט שכר", נאר פונעם עצם וואס די זאך ווערט נתאמת.
פון דער צווייטער זייט איז דא דא א הארבע ווארענונג. א מענטש זעט ווי זיין חבר גייט ארויס אינדערמיט פון דאווענען אדער צום סוף, און זאגט צו זיך אליין: איך האב געמיינט אז מ'דארף בלייבן, אבער איך האב געזען א מענטש מיט א שווארצער יארמלקע גייט ארויס - מסתמא איז דאס נישט אזוי געפערליך. און ער הייבט אויך אן אזוי צו פירן. וויי איז אים און וויי איז פאר זיין נפש פאר דעם ערשטן, ווייל ער האט דאך קאליע געמאכט יענעם מענטש, און די זאך וועט צוגעשריבן ווערן צו זיין חשבון.
און מ'דארף שטארק אכטונג געבן אויף דעם, ווייל די זאך איז זייער מצוי. ווען א מענטש געפינט זיך אין א חבורה און טוט א זאך פון א קולא אדער פון א זלזול, לערנען מענטשן אפ פון אים, אפילו ווען ער האט גארנישט קיין כוונה מזלזל צו זיין. צום ביישפיל, איינער וואס קומט בקביעות שפעט צום שיעור, א פערטל שעה נאכ'ן זמן - זאגן זיך מענטשן אז מסתמא איז נישט קיין חוב צו קומען דוקא אין אנפאנג, און יענער פארשפעטיגט אויך און א צווייטער פארשפעטיגט אויך. און אזוי אויך איינער וואס גייט ארויס אינדערמיט פון דאווענען אדער קומט אינדערמיט. דאס אלעס שאפט א קירור אינעם ציבור. א מענטש דארף זייער נזהר זיין נישט צו זיין פון די וואס קילן אפ די וואנע. אט אזוי, פון א פשוט'ן מענטש האבן מענטשן זיך געלערנט ווי אזוי מזלזל צו זיין. און אזוי איז אין דער ישיבה על אחת כמה וכמה: א בחור וואס ערלויבט זיך צו קומען שפעט און נישט ביים אנהייב סדר, שאפט א רפיון בכלל. אין יעדער זאך און זאך דארף א מענטש זען אז מ'זאל זיך נישט לערנען פון אים קיין שלעכטע זאכן.
און די גמרא זאגט: "אי אלפינן מקלקלתא, לא אלפינן מתקנתא". אויב דו וועסט טון א מעשה פון רפיון - וועלן אסאך לערנען פון דיר; אויב דו וועסט טון א מעשה פון התחזקות - וועלן זיי נישט דוקא זיך לערנען. זיי וועלן זאגן: ער איז דאך א צדיק, וואס האט דאס מיט מיר, בין איך דען מחויב צו זיין ווי אים? אזוי אויך האט דער חפץ חיים מורא געהאט אז מ'וועט אים נאכמאכן דוקא אין זיין ווייניגער גוטער מעשה, ווייל אין די בעסערע מעשים וועט מען זאגן "ער איז א צדיק" און מ'וועט זיך נישט לערנען.
הַעֲבֵר חֶרְפָּתִי אֲשֶׁר יָגֹרְתִּי כִּי מִשְׁפָּטֶיךָ טוֹבִים׃ (לט) - פיר אוועק מיין שאַנד וואס איך האב מורא געהאט דערפון, ווייל דיינע משפטים זענען גוט.
רש"י טייטשט: "העבר חרפתי" - זיי מוחל מיר אויף יענעם עוון. און עס ווערט אנגערופן א חרפה, ווייל די שונאים חרפ'נען אים: דוד וואס האט בועל געווען אן אשת איש, וואס איז זיין עונש? "כי משפטיך טובים" - און איך האב שוין מקיים געווען דיינע משפטים, ווארעם איך האב שוין מקבל געווען אויף מיר צו באצאלן פאר דעם שעפּס פירפאכיג, אזוי ווי דוד אליין האט געפסק'נט זיין דין. דאס הייסט, איך האב שוין מקבל געווען אויף מיר דיינע גוטע משפטים וואס זענען געזאגט געווארן בנוגע יענעם חטא.
דער אבן עזרא טייטשט אז דאס איז א המשך פונעם פריערדיגן פסוק: "הקם לעבדך אמרתך אשר ליראתך" - איך בין ירא און האב מורא טאמער וועל איך מזלזל זיין און פוגע זיין אין דיין יראה, טאמער וועל איך טון א זאך וואס האט אין זיך א חיסרון אין יראת שמים; און אויף דעם בעט ער "העבר חרפתי אשר יגורתי" - נעם אוועק יענע חרפה וואס איך האב מורא דערפון, אז איך זאל נישט מדקדק זיין אין דיין יראה און איך זאל דיך נישט דינען ווי עס געהער צו זיין.
דער רד"ק ערקלערט לויט דעם וואס איז פריער געזאגט געווארן, אז דוד בעט אז דער אויבערשטער זאל מקיים זיין די הבטחה פאר די קינדער וואס קומען נאך אים: "הקם לעבדך אמרתך" - אז מיינע קינדער זאלן ווייטער פירן מיין מלכות ווי דו האסט צוגעזאגט, בתנאי אז זיי וועלן זיין אין דיין יראה. נאר דוד האט נאך אלץ מורא - טאמער וועלן זיי טאקע זיין אין דיין יראה, אבער דאס וואס וועט זיי שעדיגן איז מיין חטא און מיין חיסרון. אויף דעם בעט ער אז ער זאל אוועקנעמען פון זיי יענעם עוון וואס איז בבחינת א חרפה פאר זיינע קינדער. און כאטש נתן הנביא האט אים שוין געזאגט "גם ה' העביר חטאתך לא תמות" - איז דאס דאך געזאגט געווארן אויף אים אליין, אבער טאמער פאר זיינע קינדער נאך אים איז דער חטא נאך אלץ פארהיט. דערפאר בעט ער אז ער זאל עס אוועקנעמען אויך פון זיי, און יענער עוון זאל גארנישט דערמאנט ווערן פאר זיי. און דער טעם איז - "כי משפטיך טובים": דו משפט'סט דעם מענטש לויט דעם עונש וואס קומט אים, און דו ביסט גוט און א סלחן, און דעריבער פאסט אז דו זאלסט אוועקנעמען מיין עונש פון מיר, בפרט נאכדעם וואס איך האב שוין תשובה געטון, און אז מיינע קינדער זאלן נישט דארפן באצאלן דעם פרייז.
דער מלבי"ם שטעלט זיך דא אפ אויפ'ן אויסדרוק "משפטים", וואס זייער ענין איז מצוות שבין אדם לחברו. דוד האט מורא פון אן עונש אויף זיינע עבירות, און דער עונש וועט זיין אז דער אויבערשטער וועט אים נישט אויפשטעלן די מלכות - און דאס וועט זיין פאר אים א חרפה. אויף דעם זאגט ער: די משפטים פונעם אויבערשטן זענען דאך גוט. דאס הייסט, הגם דער אויבערשטער מאכט א משפט מיט'ן מענטש, איז דאס נישט צו זיין שלעכטס נאר צו זיין טובת.
א משל צו א פאטער וואס נעמט זיין קינד צום ציין-דאקטאר. דאס קינד שרייט און שרייט, און אמאל האלט מען אים אפילו מיט כוח, און עס דאכט זיך אים אז מ'פייניגט אים. אבער מיר אלע ווייסן אז קיינער פייניגט אים נישט, און אדרבה - ער וועט נאך באדאנקען זיין טאטן און זיין מאמען פאר'ן אויסגעבן פון זייער געלט צו היילן זיינע ציין, כדי אז ביי די פופצן יאר זאל ער נאך האבן זיינע ציין און ער זאל נישט דארפן קיין פאלשע ציין. אזוי אויך ווען עס דאכט זיך אונז אז דער אויבערשטער פירט א משפט מיט'ן מענטש - זאלסטו וויסן, משפטיך טובים, זיי זענען באשטימט צו טון גוטס פאר'ן מענטש. און דוד בעט: נעם אוועק מיין חרפה דורך דעם וואס דו וועסט מאכן מיט מיר אן אות לטובה, "יראו שונאי ויבושו", און דעמאלט וועט מען זען אז דו האסט מיר מוחל געווען אויף יענעם עוון - נעם אוועק מיין חרפה דורך דיינע גוטע משפטים, ווייל אפילו דער משפט וואס דו טוסט איז זיין תכלית צום גוטן.
דער בעל פנים יפות טייטשט "העבר חרפתי אשר יגורתי" אויף אן אנדערן אופן, און מ'קען מקדים זיין א מעשה וואס ווערט געברענגט אין חובות הלבבות: איין מאל האט מען געזען איינעם פון די חסידים שלאפן אין מדבר. האט מען אים געפרעגט: האסטו נישט קיין מורא? א מדבר איז דאך א פלאץ פון חיות רעות און פון סכנות! האט ער זיי געענטפערט: איך שעם זיך פון מיין גאט אז ער זאל מיך זען מורא האבן פון עמיצן אויסער אים. דאס הייסט, מיין בושה איז פונעם אויבערשטן - אז ער זאל זען אז איך האב מורא פון עמיצן אויסער אים. און דאס איז "העבר חרפתי אשר יגורתי": דער עצם ענין וואס איך האב מורא פון א צווייטן חוץ פון דעם רבונו של עולם - דאס איז א חרפה פאר מיר.
אינעם ספר שערי חיים ווערט געברענגט בשם מהר"ם לועז: אויב א מענטש שפירט א פחד אין זיין הארץ, דארף מען פארשטיין וואס איז דער מקור דערפון. די גמרא זאגט "אף על גב דאיהו לא חזי - מזליה חזי". דער מזל פונעם מענטש איז די השפעה וואס קומט אראפ און פליסט פון אויבן; די נפש פונעם מענטש, די נשמה, איז באהאפטן צו די עליונים, און ווי מיר זאגן "ונפשי יודעת מאוד". דאס הייסט, אפילו אויב דער מענטש אליין ווייסט נישט, ווייסט די נפש וואס ס'גייט פארקומען אויף פאראויס. דערפאר אמאל האט א מענטש א שלעכט געפיל איבער א געוויסע זאך, און דאס געפיל קומט דערפון וואס זיין נפש ווייסט וואס ס'איז עתיד ארויסצוקומען פון דער זאך. און וויבאלד ער האט נישט קיין נבואה און ער געפינט זיך אין א גוף, טוט די נפש נאר אנשיקן אן אנדייטונג צום גוף אז עפעס דא איז נישט גוט.
און אמאל דערציילט א מענטש: איך בין אויפגעשטאנען אינדערפרי מיט א גאר שלעכטן געפיל - און צוויי שעה שפעטער האט מען אים מודיע געווען אז א נאנטער קרוב זיינער איז אוועק אין אן עקסידענט, השם ישמור. וואס איז געשען? די נפש האט שוין געוואוסט, און האט אריבערגעשיקט צום גוף, און דער גוף האט געשפירט א שלעכטע הרגשה, און ערשט דערנאך איז אים קלאר געווארן אויף וואס און פארוואס. קומט אויס אז די אלע הרגשות און געפילן זענען א מעלדונג וואס מרמז אונז אויף עפעס וואס טוט זיך אפילו ווען עס איז פארבארגן פון אונז. דאס איז די כוונה פון דער גמרא: ער אליין זעט נישט קיין שלעכטס, אבער זיין מזל זעט יא, און דאס איז וואס מאכט דעם פחד.
און דאס איז וואס שטייט "לבי יחיל בקרבי ואימות מוות נפלו עלי, יראה ורעד יבוא בי ותכסני פלצות" - דער ערשטער פחד האט צוגעלייגט נאך יראה און פחד. ווייל אויב איך האב מורא, קומט דאך מסתמא פאר דא עפעס א פארבארגענע זאך, און דאס שרעקט מיר נאך מער; און פון גרויס יראה אינעם הארצן ציטערט מיין גוף פאר שרעק, און מיין גאנצער גוף איז ווי באדעקט מיט פלצות. און פארשטייט זיך, מען רעדט פון נארמאלע מענטשן, נישט פון איינעם וואס ליידט פון חרדות און נעמט מעדיצין; נאר פון א געווענליכן מענטש וואס פלוצלונג פאלט א פחד אין זיין הארץ, און דער פחד אליין דערשרעקט אים: גיי ווייס וואס גייט דא געשען, ווייל אויב נישט, פארוואס איז מיר אריינגעפאלן דער פחד אין הארצן?
ענליך צו דעם ערקלערט דער הנצי"ב דעם פסוק ביי יעקב "וַיִּירָא יעקב מאוד וַיֵּצֶר לו": עס איז געפאלן א פחד אין זיין הארץ, און פון דעם אליין וואס עס איז אריינגעפאלן א פחד אין זיין הארץ איז אים ענג און שווער געווארן - פארוואס האב איך פלוצלונג אנגעהויבן מורא צו האבן? מסתמא זעט מיין מזל עפעס גאר שלעכט. לויט דעם פארטייטשט מען אויך דעם פסוק אין ספר שמואל ביי גלית: "וכל איש ישראל בראותם את האיש וינוסו מפניו וייראו מאוד". לכאורה איז דער סדר פארקערט - קודם האט א מענטש מורא און דערנאך אנטלויפט ער, און דא שטייט אז קודם זענען זיי אנטלאפן און דערנאך האבן זיי מורא געהאט. נאר ווי מיר האבן מסביר געווען: "וינוסו מפניו" - זיי האבן געזען וואס פאר א גרויסער פחד איז געפאלן אויף זיי, און פון דעם אליין "וייראו מאוד". אויב עס פאלט אויף מיר אזא שרעק, איז א סימן אז מיין מזל ווייסט אז ס'איז עתיד ארויסצוקומען פון דעם א שלעכטע זאך. און דאס האבן חז"ל געזאגט אז דאס איז דער נאטירלעכער וועג פון מלחמה, און די גמרא זאגט "תחילת נפילה - ניסה", אז דאס אנטלויפן אליין איז שוין דער אנהויב פונעם פאלן.
לויט דעם ערקלערט מען אויך די ווערטער פון דוד: "העבר חרפתי אשר יגורתי" - עס איז מיר א חרפה, אלס איינער וואס איז בוטח בה', צו מורא האבן פון עפעס. דער בוטח בה' ישוגב און דארף ניצול ווערן, און פארוואס זאל איך מורא האבן? און אויף דעם מוסר'ט דער נביא: "מי את ותיראי מאנוש ימות... ותשכח ה' עושך... ותפחד תמיד כל היום" - דער גאנצער פחד קומט דערפון וואס דו האסט פארגעסן פונעם אויבערשטן. דערפאר זאגט דוד: העבר חרפתי אשר יגורתי, אז דאס אליין וואס איך האב מורא פון א צווייטן - איז פאר מיר א חרפה.
הִנֵּה תָּאַבְתִּי לְפִקֻּדֶיךָ בְּצִדְקָתְךָ חַיֵּנִי׃ (מ) - אט האב איך געגלוסט צו דיינע באפעלן, מיט דיין צדקה דערהאלט מיר ביים לעבן.
דער אבן עזרא טייטשט "תאבתי" אלס לשון פון אויסגיין פון גרויס ליבע, אזוי ווי "כלתה נפשי" - מיין גאנצע שטרעבונג און מיין גאנצע תאווה איז נאר צו דיר, און דערפאר "חייני". דער רד"ק לייגט צו: כאטש איך האב געזינדיגט, ווי מיר האבן געזען "העבר חרפתי", און איך בין דורכגעפאלן - דאך גלוסט איך צו דיינע מצוות, און דערפאר "בצדקתך חייני", פארלענגער מיר מיינע טעג כדי איך זאל מקיים זיין די מצוות.
און מען קען זאגן אדרבה: דווקא ווייל איך האב געזינדיגט, פארלענגער מיר מיינע טעג. ווייל וויאזוי וועט געטאן ווערן דער תיקון? דורך די פילע מצוות וואס איך וועל פון יעצט אן טון, דורך דעם וואס איך וועל פאררעכטן וואס איך האב פוגם געווען. און דאס איז וואס מיר בעטן אין ראש השנה "אל תקחנו מן העולם בטרם זמננו" - עס זאל נישט זיין קיין מצב אז מיר זאלן נישט באווייזן צו פאררעכטן אלעס וואס מיר האבן פוגם געווען. אויב א מענטש שטארבט אין קורצע יארן, וואו וועט ער האבן די מעגלעכקייט צו פאררעכטן? אבער ווען מען איז מאריך ימים, ווערן אפילו די עבירות וואס מען איז דורכגעפאלן אין די יונגע יארן אפגעמעקט ביסלעכווייז דורך די פילע מצוות און דורך דער תשובה פון איין יום כיפור און נאך א יום כיפור.
לויט דעם זאגט דוד: "העבר חרפתי" - אויף דעם וואס איך בין דורכגעפאלן אינעם ענין פון בת שבע; "הנה תאבתי לפיקודיך" - איך גלוסט דאך צו מקיים זיין דיינע מצוות; "בצדקתך חייני" - גיב מיר צו מאריך ימים זיין כדי איך זאל מקיים זיין מצוות און דערמיט פארמערן דעם תיקון. און טאקע זעען מיר אז דוד'ס גאנצע איבעריגע יארן דערנאך זענען געווארן שווארץ פון תעניות צוליב יענעם ענין, ווי ער האט געזאגט "אשחה בכל לילה מיטתי בדמעתי ערשי אמסה". די אריכות ימים איז געווען וואס האט אים געגעבן דעם וועג פון תשובה, צו פאררעכטן וואס ער האט געטאן און צוצוקומען צו דער שלמות פון תשובה.
דער מצודת דוד טייטשט: "הנה תאבתי לפיקודיך" - איך גלוסט צו טאָן דיינע מצוות, און אפילו אויב איך האָב נישט באַוויזן צו טאָן זיי אַלע, "בצדקתך חייני", ווייל דו ביסט דאָך מצרף מחשבה טובה למעשה. ווען אַ מענטש שטרעבט צו טאָן גוטס, אפילו אויב עס האָט זיך אים נישט געמאַכט די געלעגנהייט און צום סוף איז די זאַך נישט אַרויס מכוח אל הפועל, נעמט דער הקדוש ברוך הוא די גוטע מחשבה און רעכנט עס ווי אַ מעשה, ווייל ער האָט דאָך באמת אַן ערנסטע שטרעבונג.
און מאָל גלוסט אַ מענטש מקיים צו זיין אַ מצווה און ער האָט נישט קיין מעגלעכקייט: ער וואָלט געוואָלט געבן צדקה און ער האָט נישט קיין געלט; ער וואָלט געוואָלט קומען צום שיעור תורה אָבער ער מוז זיין ערגעץ אַנדערש, ער האָט אַרבעט אָדער עפּעס אַנדערש וואָס שטערט אים. דער עצם רצון און די שטרעבונג מקיים צו זיין די מצווה געבן אים דעם שכר כאילו ער האָט עס בפועל מקיים געווען. דאָס איז וואָס דוד המלך זאָגט: איך גלוסט צו די דאָזיקע פיקודים, דאָס איז מיין תאווה און דאָס איז מיין ווילן, און אויב אַזוי "בצדקתך חייני" - מיט דיין צדקה וואָס דו פירסט זיך מיט אונדז צו רעכענען די שטרעבונג ווי אַ מעשה. מיר פאַרשטייען דאָך אַלע אַז אין טאָג-טעגלעכן לעבן פירט מען זיך נישט אַזוי: האָסט געוואָלט טאָן גוטס? וועסטו עס טאָן, וועלן מיר רעדן וועגן באַצאָלן. קיינער באַצאָלט דיר נישט קיין געהאַלט פאַר דעם וואָס דו האָסט געוואָלט פאַרריכטן זיין פרידזשידער - זאָל ער פאַרריכטן און דערנאָך וועט מען רעדן. אָבער ביים הקדוש ברוך הוא איז דאָס צדקה, וואָס ער גיט שכר אויך אויף דעם וואָס דו האָסט געוואָלט טאָן און עס איז דיר נמנע געוואָרן.
און פאַרקערט, אַ מענטש וואָס האָט געוואָלט טאָן אַן עבירה און עס האָט זיך אים נישט איינגעגעבן - ער איז געקומען גנב'ענען און פּלוצים האָט ער דערזען אַ פּאָליציי אויטאָ פּאַטראָלירן און מען האָט אים געשטערט - אין הימל רעכנט מען עס אים כאילו ער האָט געגנב'עט, און אַזוי זאָגט די גמרא. און פאַרוואָס איז בכלל אין הקדוש ברוך הוא מצרף מחשבה רעה למעשה? ווייל כלל ישראל זענען ערלעכע און גוטע מענטשן, און אפילו ער האָט געפּלאַנט צו טאָן שלעכטס, איז מסתבר אַז אַ רגע פאַר דער מעשה וואָלט ער זיך אָפּגעשטעלט. אָבער אַ מענטש וואָס איז צוגעוואוינט צו יענער עבירה - קען מען דאָך אויף אים דאָס נישט זאָגן, ער פלעגט דאָך שטענדיק טאָן דאָס שלעכטע, און מסתמא וואָלט ער עס אויך דאָס מאָל געטאָן; אין אַזאַ פאַל רעכנט מען עס אויף אים און מען איז אים מחייב כאילו ער האָט געטאָן די מעשה בפועל.
פון דאַנען גייט מען צו דער קשיא פונעם חפץ חיים: אנו משכימים והם משכימים, אנו מקבלים שכר והם אינם מקבלים שכר. לכאורה איז שווער - פאַרוואָס זאָגט מען אַז זיי באַקומען נישט קיין שכר? איינער וואָס אַרבעט אין הייטעק באַקומט דאָך גאַנץ אַ שיינע שכירות!
האָט דער ראש ישיבה הרב שטיינמאַן אַמאָל געענטפערט דערויף: "נו, אויף דעם רופסטו שכר?" אויב מען זאָגט דיר - קום אַרבעט אַ שעה און דו וועסט באַקומען אַ מיליאָן דאָלאַר, און צו דיין חבר זאָגט מען - אַרבעט אַ שעה און וועסט באַקומען דריי שקלים, וועסטו דען זאָגן "יענער האָט אויך באַקומען באַצאָלט"? און נאָך מער: צווישן דריי שקלים און אַ מיליאָן דאָלאַר איז דאָך כאָטש פאַראַן עפּעס אַ פאַרגלייך, דאָס איז געלט און דאָס איז געלט. אָבער ווען עס רעדט זיך פון אַן אייביקן רוחניות'דיקן שכר קעגן גשמיות'דיקן שכר, האָט עס בכלל נישט קיין נאָמען פון קיין שכר. אפילו מען זאָל אים דאָ געבן אַ מיליאָן דאָלאַר - אַקעגן דעם אייביקייט הייסט עס גאָרנישט קיין שכר.
אָבער דער חפץ חיים אַליין האָט געגעבן אַן אַנדער תירוץ: "הללו מקבלים שכר" - מיינט אַז מיר באַקומען שכר אויפן עמל, אויף דער האָרעוואַניע. אַ מענטש נעמט אַ גמרא, פּרוּווט אויפקלעקן די סוגיא, פּרוּווט פאַרשטיין נאָכאַמאָל און נאָכאַמאָל, און צום סוף גייט ער נישט אַרויס מיט עפּעס קלאָרס. לכאורה האָסטו געלערנט צוויי שעה און דו ווייסט נאָך אַלץ נישט וואָס דאָ שטייט - און פונדעסטוועגן באַקומט מען שכר אויף דער יגיעה, אפילו אָן קיין תוצאה. קעגן דעם, איינער וואָס נעמט שׁטאָף צו נייען און דאַרף מאַכן אַ חליפה, און קוים וואָס ער האָט געמאַכט אַ לַייבל - צאָלסטו אים דאָך נישט, און אַדרבה, ער האָט נאָך קאַליע געמאַכט דעם שׁטאָף. דאָרט איז דער שכר לויט דער תוצאה, אָבער ביי דער תורה איז דער שכר אויפן עמל, אויף דער עצם השתדלות.
דער מלבי"ם באַלייכט דאָ דעם אויסדרוק "פיקודים". פיקודים זענען די מצוות וואָס זענען געזאָגט געוואָרן צום אָנדענק פון געוויסע ענינים: די מצווה פון קרבן פסח, פטר חמור, תפילין - אַ זכר צו דעם וואָס דער אויבערשטער האָט אונדז אַרויסגעפירט ביד חזקה ובזרוע נטויה. די פיקודים זענען די הנהגה און די ניסים וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט באַוויזן מיט אונדז, און אויף דעם האָט ער אונדז געגעבן מצוות.
און מען דאַרף פאַנאַנדערשיידן: "משפט" איז דאָס וואָס דער אויבערשטער טוט מיטן מענטש לויט זיינע זכותים - האָסט געטאָן גוטס, קומט זיך דיר גוטס. דער אויבערשטער משפּט דעם מענטש לויט זיינע מעשים, פּונקט ווי אַ געהאַלט: האָסט געאַרבעט - קומט זיך דיר; האָסט נישט געאַרבעט - קומט זיך דיר נישט; האָסט געאַרבעט אַ האַלבע צייט - באַקומסטו אַ העלפט. "צדקה", ווידער, איז אַ מתנה וואָס קומט זיך דיר נישט מצד הדין, נאָר פשוט איך וויל דיר געבן מיט מיין גרויס גוטסקייט.
דעריבער זאָגט דוד: "תאבתי לפיקודיך" - מיין שטרעבונג און מיין ווילן איז מקיים צו זיין די מצוות פונעם אויבערשטן, און די דאָזיקע פיקודים אַליין זענען מעיד אַז דו פירסט זיך מיט אונדז לויט דער הויכער צדקה, ווייל די פיקודים זענען דאָך די מצוות וואָס ער האָט אונדז געגעבן אַלס זכר צו די חסדים וואָס ער האָט מיט אונדז געטאָן. שטייגער ווי שביעי של פסח: אויף וואָס פייערן מיר? אויף קריעת ים סוף. עס איז געווען אַ טאָג וואָס דער אויבערשטער האָט געשפּאָלטן פאַר אונדז דעם ים און מיר זענען אַריבער אינמיטן אויף דער טרוקעניש, און ער האָט אונדז געגעבן אַ מצווה וואָס מיט איר געדענקען מיר דעם חסד און די צדקה וואָס ער האָט מיט אונדז געטאָן. דערפאַר בעט דוד: הגם מצד משפט בין איך נישט ראוי, ווייל אַ מאָל קומט זיך עס מיר נישט - פונדעסטוועגן "בצדקתך חייני".
דער הקדוש ברוך הוא האָט אַן אוצר פון מתנת חנם. און ווי חז"ל זאָגן "רב חסד - מטה כלפי חסד": אַ מאָל שטייט אַ מענטש אין אַ גלייכן מצב (האלבע אויף האלבע), און דער הקדוש ברוך הוא בייגט איבער די וואָגשאַל צום צד פון חסד און שפּענדעט אויף אים פיל מער ווי עס קומט זיך אים. און ווער איז זוכה צו דעם? דאָס האָט נישט קיין קריטעריומס, נאָר אַלץ לויט זיין גרויס חסד, ווי עס שטייט "וחנותי את אשר אחון" - און עס ווערט נישט אויסגעדריקט פאַר וועמען. עס זענען נישטאָ קיין באַזונדערע הבטחות פאַר פּלוני און נישט פאַר אַלמוני, נאָר עס איז פאַראַן אַ בחינה פון אַ באַזונדערן חסד וואָס דער הקדוש ברוך הוא טוט אין געוויסע מצבים. און דאָס זאָגט דוד: פון יענעם אוצר בעט איך - "בצדקתך", פון יענעם אוצר פון צדקה וואָס גייט נישט לויט דעם משפט.
און ווער נאך האט געבעטן פון יענעם אוצר פון מתנת חינם? משה רבינו: "ואתחנן אל ה'", און חז"ל זאגן אז עס איז נישטא קיין "ואתחנן" נאר א לשון פון מתנת חינם. משה רבינו האט דאך געהאט אזוי פיל זכויות, אבער צו קומען און זאגן "רבונו של עולם, עס קומט זיך מיר" - ליגט אין דעם א געוויסע גאוה. און ווער איז געשטראפט געווארן צוליב אזא זאג? נחמיה, וואס האט געזאגט "זכרה לי אלוקי לטובה". און וואס איז געווען זיין עונש? אז זיין ספר איז נישט גערופן געווארן אויף זיין נאמען, און א לאנגע צייט איז זיין ספר גערופן געווארן בלויז "עזרא" - און ווער עס קוקט אריין אין רש"י זעט אז ער ברענגט עטליכע מאל "כתוב בספר עזרא", און דאס איז נישט עזרא נאר נחמיה, ווייל ביידע ספרים זענען צוזאמען גערופן געווארן עזרא. און פארוואס? האבן חז"ל געזאגט אז עס איז געווען אין דעם א פגם און א חסרון. א מענטש וואס קומט און זאגט "עס קומט זיך מיר", זאגט מען אים אין הימל: ווארט א רגע, פארוואס האלטסטו אז עס קומט זיך דיר? דעריבער איז משה רבינו געקומען און געזאגט: רבונו של עולם, איך בעט נישט ווייל עס קומט זיך מיר - נאר אנא, שענק מיר א מתנת חינם.