מיר גייען ווייטער אין קאפיטל קי"ח - דער קאפיטל פון הלל - אינעם חלק וואו דוד המלך לערנט אויס פאר כלל ישראל דעם יסוד פון בטחון אין הקדוש ברוך הוא, און ברענגט ראיות פון די ישועות וואס זענען געשען פאר אים און פאר עם ישראל. דער מלבי"ם, ווי זיין שטייגער אין דעם קאפיטל, טייטשט די זאכן אויף חזקיהו המלך און די מפלה פון סנחריב, בשעת די איבעריגע מפרשים טייטשן עס אויף דוד המלך אדער אויף כנסת ישראל אין גלות. לאמיר גיין לויטן סדר פון די פסוקים.
ט֗וֹב לַחֲס֥וֹת בַּיהֹוָ֑ה מִ֝בְּטֹ֗חַ בָּאָדָֽם׃ - עס איז בעסער צו זוכן שוץ ביים אייבערשטן, ווי צו פארלאזן זיך אויף א מענטש.
רש"י איז מדייק אינעם לשון: "לחסות" איז בלויז א לשון פון שוץ אין שאטן, און דאס איז א קליינע זאך. דאס הייסט, עס איז בעסער צו באקומען אפילו א קליינעם שוץ ביים אייבערשטן - בלויז א ביסל שאטן - ווי איידער "מבטוח באדם", וואס לויט רש"י באדייט עס א פעסטע זאך און א שטארקע שטיץ. די הבטחה פון א מענטש איז א גאנצע און זיכערע הבטחה, און דאך איז דער קליינער שוץ ביים אייבערשטן פיל בעסער פון איר.
דער גר"א איז מרחיב און ערקלערט: עס זענען דא צוויי חלקים אין בטחון. איינס - ווען דער הקדוש ברוך הוא זאגט צו צו געבן, ווי למשל פארמעגן און עשירות, אזוי ווי ער האט צוגעזאגט פאר אברהם אבינו אז ער וועט אים רייך מאכן; דאס הייסט ביטחון, ווייל מען האט אין דער האנט אן אויסדרוקליכע הבטחה. און דאס צווייטע - ווען הקדוש ברוך הוא האט אים גארנישט צוגעזאגט, נאר דער מענטש פון זיך אליין לייגט זיין בטחון אינעם אייבערשטן, און דאס הייסט חיסיון, אזוי ווי דער לשון "צוּר חסיו בו". דער חיסיון איז ווי א שוץ און א דעקונג: איך קום זיך באהאלטן אין זיין שאטן, כאטש וואס דער פעלז האט מיר נישט צוגעזאגט צו זיין פאר מיר א מחסה. קומט אויס אז אן הבטחה איז תמיד שטארקער ווי בלויז א חיסיון. און דאס זאגט דוד המלך: עס איז בעסער אפילו א בלויזער חיסיון אינעם אייבערשטן, אן קיין שום הבטחה, ווי איידער זיך צו פארלאזן אויף א בשר ודם וואס האט דיר קלאר צוגעזאגט און געזאגט "דו האסט גארנישט וואס צו זארגן, אויף מיין אחריות, איך נעם עס אויף מיר".
פאר אונז הערט זיך דאס פשוט, אבער פרובירט זיך פארצושטעלן: עס קומט א גביר אויף וועמען איר פארלאזט זיך, אן איש נאמן וואס פאר וועמען ער האט נאר צוגעזאגט האט ער געהאלטן דאס ווארט, און ער פארמאגט אויך די פינאנציעלע מעגליכקייט, און זאגט אייך "איך זאג דיר צו". וויפיל פון אונז וואלטן באמת געזאגט: ניין, איך וויל נישט דיין הבטחה, איך וויל ענדערש געפינען שוץ ביים אייבערשטן וואס האט מיר גארנישט צוגעזאגט? דערויף זאגט דוד המלך: לאז אפ. מיט אלע הבטחות, נאמנות און מעגליכקייט - איז נאך אלץ בעסער צו זוכן שוץ ביים אייבערשטן.
דער רד"ק ברענגט די ווערטער פון ירמיהו: "ארור הגבר אשר יבטח באדם ומן ה' יסור ליבו", נאר ער ברענגט די זאכן נענטער צום למעשה'דיגן לעבן. אפילו ווען מען ווענדט זיך צו א מענטש - זאל מען לייגן דעם עיקר אינעם אויבערשטן, ער זאל געבן אינעם הארץ פונעם נדיב אים צו העלפן. דאס הייסט: גיי צום נדיב, אבער דער עיקר בטחון זאל זיין אינעם אייבערשטן - רבונו של עולם, לייג אריין אין זיין הארץ א רצון מיר צו העלפן, גיב אים די מעגליכקייט און די ברייטקייט פונעם הארץ. וויפיל עשירים האבן אסאך געלט, אבער קיין הארץ האבן זיי נישט; טא גיב אים קודם א הארץ. דער עיקר דארף זיין געלייגט אינעם אייבערשטן, און נישט אינעם מענטש אליין.
דער מלבי"ם לערנט די זאכן פונקט פארקערט: ווער עס פארלאזט זיך אויף א מענטש - האט טאקע א בטחון אין אים, אבער ער האט נאך אלץ נישט קיין מחסה אין אים. "לבטוח" איז ווי אן הבטחה: איך האב א צוזאג, אבער איך בין נאך נישט באשיצט. אבער א מחסה איז פיל בעסער, ווייל דער וואס האט א שוץ געפינט זיך שוין אונטערן שאטן, ער איז שוין באשיצט. און דער בטחון אינעם אייבערשטן איז אליין א חיסיון: ווען דו בטחונ'סט אינעם אויבערשטן, געפינסטו תיכף ביי אים א מחסה. דערפאר "טוב לחסות בה' מבטוח באדם" - ביי א מענטש בלייבט דער בטחון בלויז בגדר פון א הבטחה; אבער ביים הקדוש ברוך הוא, שוין ביי דער הבטחה ביסטו געשיצט און באדעקט.
ט֗וֹב לַחֲס֥וֹת בַּיהֹוָ֑ה מִ֝בְּטֹ֗חַ בִּנְדִיבִֽים׃ - עס איז בעסער צו זוכן שוץ ביים אייבערשטן, ווי צו פארלאזן זיך אויף נדיבים.
דער מלבי"ם ערקלערט אז בטחון אין א מענטש איז ערגער צוליב צוויי סיבות. איינס: עס איז א ספק צי ער וועט מקיים זיין דיין בקשה; אפילו ער האט אן אינטערעס, איז נישטא קיין זיכערקייט אז ער וועט דיר ענטפערן. און צווייטנס: אפילו ווען עס רעדט זיך פון נדיבים, וואס זייער שטייגער איז צו געבן און יעדער וואס ווענדט זיך צו זיי באקומט - איז דאך מעגליך אז ער וועט מסכים זיין צו העלפן אבער ער וועט נישט האבן די מעגליכקייט דאס אויסצופירן. צוויי זאכן דארף מען האבן: א רצון און א יכולת. א רצון איז נישט תמיד דא, און אמאל איז פאראן א רצון אבער עס איז נישטא קיין יכולת - "איך האב דיר געוואלט העלפן אבער איך האב נישט געקענט", צוליב טויזנט און איין סיבות וואס האבן אים צוריקגעהאלטן. דערפאר אין יעדן פאל איז בעסער צו זוכן שוץ ביים אייבערשטן, וואס ביי אים איז אפילו די הבטחה ממש א חיסיון, און ער באשיצט דיך און דו רוהסט תמיד אין זיין שאטן.
כׇּל־גּוֹיִ֥ם סְבָב֑וּנִי בְּשֵׁ֥ם יְ֝הֹוָ֗ה כִּ֣י אֲמִילַֽם׃ - אלע פעלקער האבן מיך ארומגערינגלט, אינעם נאמען פונעם אייבערשטן וועל איך זיי פארטיליקן.
לויט רש"י רעדט מען דא וועגן מלחמת גוג ומגוג, ווען אלע פעלקער וועלן זיך דארט צונויפנעמען - "ואספתי את כל הגויים אל ירושלים למלחמה". "אמילם" טייטשט איך וועל זיי אפשניידן (אכריתם), א לשון פון "ימולל ויבש". א סך מענטשן זאגן דאס ביים הלל און ווייסן נישט וואס דער טייטש איז פון "אמילם": אזוי ווי ברית מילה וואס איז א ברית כריתה, וואס מען שניידט אפ די ערלה, אזוי אויך איז "אמילם" א לשון פון אפשניידן און פארשניידן - בשם ה' וועל איך פארשניידן די גוים.
דער רד"ק לייגט צו א מעגליכקייט אז די דאזיקע ווערטער ווערן געזאגט בשם כנסת ישראל, וואס בעט פונעם אויבערשטן: רבונו של עולם, אלע פעלקער האבן מיך ארומגערינגלט, העלף מיר זיי אפצושניידן. און אויב מיר זאגן אז די זאכן גייען ארויף אויף דוד המלך - האבן דאך סיי ישראל און סיי פלשתים געזוכט אים שלעכטס צו טון, ווען ער איז געקומען צו אכיש מלך גת, און די גוים וואס האבן פארברענט צקלג און פארכאפט זיינע פרויען; דוד איז געווען אין א גרויסער צרה, און ער האט געזאגט: בשם ה' ווייס איך אז איך וועל זיי אפשניידן.
דער מלבי"ם, וועלכער פירט ווייטער אויס דעם קאפיטל אויף חזקיהו המלך, איז דא מחדש א וואונדערליכן פשט: דאס וואס אלע פעלקער האבן מיך ארומגערינגלט - איז געווען בשם ה' און אויף זיין באפעל, כדי איך זאל זיי אפשניידן. דער הקדוש ברוך הוא אליין האט ארומגעדרייט אז אלע פעלקער זאלן קומען קיין ירושלים, כדי אז דווקא דארט זאלן זיי פאלן, ווי עס שטייט: "כאשר דימיתי כן היתה, לשבור אשור בארצי ועל הרי אבוסנו". לויט דעם איז "בשם ה'" צוגעבינדן צו "סבבוני": בשם ה' האבן זיי מיך ארומגערינגלט, און דער צוועק איז - "כי אמילם", כדי איך זאל זיי דא פארשניידן. לויט רש"י און די אנדערע מפרשים, און לויט די טעמים, איז "כי אמילם" אין באדייט פון "אשר אמילם" - אין זיין נאמען און דורך אים וועל איך זיי פארשניידן. אבער לויטן מלבי"ם שטימט עס פיל בעסער, ווייל דאס ווארט "כי" גיט דאך א טעם: וואס איז די סיבה אז זיי האבן מיך ארומגערינגלט? כדי איך זאל זיי אפשניידן.
סַבּ֥וּנִי גַם־סְבָב֑וּנִי בְּשֵׁ֥ם יְ֝הֹוָ֗ה כִּ֣י אֲמִילַֽם׃ - זיי האבן מיך ארומגערינגלט, יא, זיי האבן מיך ארומגענומען, אין נאמען פון ה' וועל איך זיי פארשניידן.
דער רד"ק זאגט אז דער ענין איז געדאפלט צוצוגעבן חיזוק, און ווי זיין שטייגער ערקלערט ער אז א כפילות קומט אדער איבערצוזאגן דעם ענין מיט אנדערע ווערטער, אדער צו פארשטארקן די זאך מיט א צווייטער חזרה. און אויפן ווארט "אמילם" באמערקט ער אז עס איז אויפן משקל פון "ואשימם בראשיכם", וואס אנשטאט א סגול קומט דא א פתח, און דער באדייט איז - איך וועל זיי אפשניידן.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא רעדט ער שוין פון דעם צווייטן מאל: כאטש זיי האבן מיך ארומגערינגלט עטליכע מאל אין דער פארגאנגענהייט - און אויף סנחריב שטייט אז ער איז געקומען דריי מאל אויף יהודה - איז אויך דאס צווייטע מאל געווען בשם ה', כדי איך זאל זיי אפשניידן. און דער מלבי"ם איז מדייק אין דעם שינוי הלשון: וואס איז דער חילוק צווישן "סבוני" און "סבבוני"? מצד דער באדייט איז נישטא קיין חילוק, נאר דאס איז פון א פועל כבד און דאס איז פון א פועל קל. אין דקדוק, ווען אן אות דארף קומען געדאפלט, קומט זי אמאל איין מאל מיט א דגש: "סבוני" איז בעצם "סבבוני", נאר עס קומט א דגש אנשטאט דעם כפל פון דעם בי"ת. און פון דעם זאגט דער מלבי"ם: ווען דער כפל-אות ווערט נישט איינגעשלונגען אין א דגש, נאר ווערט בפירוש אויסגעשריבן, צייגט דאס אויף דער שטארקייט פון דער פעולה. דעריבער זאגט ער "סבוני גם סבבוני" - נישט בלויז סבוני, נאר אויך סבבוני, מיט א פיל מעכטיגערער פעולה.
סַבּ֤וּנִי כִדְבוֹרִ֗ים דֹּ֭עֲכוּ כְּאֵ֣שׁ קוֹצִ֑ים בְּשֵׁ֥ם יְ֝הֹוָ֗ה כִּ֣י אֲמִילַֽם׃ - זיי האבן מיך ארומגערינגלט ווי בינען, זיי זענען אויסגעלאשן געווארן ווי א פייער פון דערנער, אין נאמען פון ה' וועל איך זיי פארשניידן.
"כדבורים" - טייל ערקלערן אז זיי זענען געווען ווי א וועספ וואס שטעכט ישראל און שטארבט, ווי א בין וואס ווען זי שטעכט ציט זי ארויס מיט זיך אירע אינגעווייד און דערמיט שטארבט זי. און אינעם טייטש פון "דועכו" זענען די מפרשים מחולק: רש"י זאגט אז יעדער לשון פון דעיכה מיינט א לשון פון שפרינגען און אראפריסן זיך, עס שפרינגט שנעל און רייסט זיך איבער פון זיין ארט. מיר זענען געוואוינט אין דער טעגליכער שפראך צו פארשטיין דעיכה אלס א נידערלאגע און אראפגאנג, עס "גייט און לעשט זיך אויס", אבער רש"י ערקלערט פונקט פארקערט. דעריבער פאלט דער לשון אויף פייער - די פלאם רייסט זיך פלוצלונג אפ פונעם ליכט און דאס ליכט לעשט זיך אויס; און אויף וואסער - "נדעכו ממקומם", זיי האבן ארויסגעשפרונגען פון זייער ארט; "ימיי נדעכו" - מיינע טעג האבן זיך ארויסגעריסן און אפגעשניטן; "נרו עליו ידעך" - ווי דער שטייגער פון א פלאם וואס רייסט זיך אפ פונעם קנאיט און גייט ארויף העכער בשעת זי לעשט זיך אויס.
דער רד"ק ווידער ערקלערט אז "דועכו" איז פון א בנין וואס מען האט נישט דערמאנט זיין פועל פונעם דגוש, און זיין באדייט איז אויסלאשן, אזוי ווי "ידעך נרו". און דאס וואס ער זאגט "כאש קוצים" - ווייל עס לעשט זיך אויס זייער שנעל און לאזט נישט איבער קיין קוילן (גחלת). אויב א גרויס שטיק האלץ ווערט פארברענט, ברענט עס נאך א לאנגע צייט און עס בלייבט דערפון א גחלת; אבער דערנער פארברענען זיך און די גאנצע מעשה איז פאריבער אין צוויי מינוט, עס איז געווען און איז מער נישטא. אזוי בעט איך אז די שונאים זאלן אונטערגיין.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז דאס דריטע מאל: זיי האבן מיך ארומגערינגלט ווי שטעכעדיגע בינען, און זיי זענען אויסגעלאשן געווארן ווי א פייער וואס ברענט אין דערנער - פונקט ווי דאס פייער כאפט שנעל אין דערנער, אזוי זענען זיי שנעל פארטיג געווארן און אלע פארברענט געווארן. און אויך דאס איז געווען בשם ה', און דער ציל - כדי איך זאל זיי אפשניידן.
דַּחֹ֣ה דְחִיתַ֣נִי לִנְפֹּ֑ל וַ֖יהֹוָ֣ה עֲזָרָֽנִי׃ - שטויסן האסטו מיך געשטויסן צו פאלן, און ה' האט מיר געהאלפן.
דער רד"ק ערקלערט אז דוד זאגט דאס קעגן דעם שונא: דער שונא האט מיר געוואלט אומשטויסן צו פאלן, און דער אויבערשטער האט מיר געהאלפן.
עׇזִּ֣י וְזִמְרָ֣ת יָ֑הּ וַֽיְהִי־לִ֝֗י לִישׁוּעָֽה׃ - מיין שטארקייט און געזאנג איז ג-ט, און ער איז מיר געווען צו א ישועה.
דער מלבי"ם איז מדייק דעם חילוק צווישן אן עזר און א ישועה: אן עזר איז קלענער פון א ישועה, ווייל א ישועה איז א גאנצע הצלה, און אן עזר איז כפשוטו - א הילף. זאגט חזקיהו: הגם מען האט מיר שוין אנגעהויבן אומשטויסן צו פאלן, וואס מצד הטבע וואלט איך געמוזט פאלן, ווייל מצד זיך האב איך נישט קיין כח קעגן סנחריב און זיינע חילות - האט מיר דער אויבערשטער געהאלפן אז איך זאל נישט צוקומען צו א מפלה. און דערנאך, ווען עס האט זיך אויפגעוועקט "עזי וזמרת יה", איז ער מיר געווען צו א ישועה, וואס דאס איז פיל גרעסער ווי בלויז אן עזר: נישט בלויז אז איך בין נישט געפאלן, נאר דער שונא איז גענצליך פארניכטעט געווארן.
רש"י טייטשט: "עזי וזמרה" - די גבורה פונעם אויבערשטן איז מיר געווען צו א ישועה. און ער איז מדייק אינעם יתירות'דיגן יו"ד: מיר געפינען נישט אין תנ"ך דאס ווארט "עוזי" געפונקט מיט א חטף קמץ נאר מיט א שורוק ("עוזי ומעוזי"), חוץ אין דריי ערטער, און אין זיי איז דאס ווארט געבינדן בסמיכות צו "זמרת", און דערפאר איז "זמרת" צוגעבינדן צום שם ה': "עזי וזמרת יה". און מען קען עס נישט טייטשן "וזמרתי" - מיין שטארקייט און מיין געזאנג - נאר "זמרת יה", דאס וואס איך זינג צום באשעפער.
דער רד"ק לערנט פונקט פארקערט ווי רש"י: "עזי וזמרת" מיינט עוזי וזמרתי, און דער יו"ד פון "עזי" שטייט פאר צוויי, כאילו עס וואלט אויך געשטאנען "זמרתי". זיין באווייז איז פונעם ניקוד: "זמרת" קומט מיט א קמץ און נישט מיט א פתח, און ביי סמיכות איז דער שטייגער אז דער ניקוד בייט זיך פון א גרויסער תנועה צו א קליינער תנועה - אזוי ווי מען זאגט "בית" מיט א קמץ, און ווען מען מאכט א סמיכות "בית ספר" פונקט מען מיט א צירי וואס איז א קליינע תנועה. אויב וואלט דאס געווען אין סמיכות צום שם ה', וואלט געדארפט שטיין א פתח; און אזוי ווי עס שטייט א קמץ, איז א ראיה אז עס איז נישט קיין סמיכות, שלא כפירוש רש"י. און נאך א ראיה ברענגט ער פונעם לשון "זמרת נבליך" אין ספר עמוס. און אויב וועסטו פרעגן, עס שטייט דאך "זמרת" און נישט "זמרתי" - איז דער דרך פונעם רד"ק צו ברענגען ראיות פון אנדערע פלעצער, און ער זאגט: עס שטייט דאך "אשר נתנך ה' ביד", וואס די כוונה איז "בידי"; אזוי אויך דא מיינט "זמרת" זמרתי. און מען דארף באמערקן אז דער רד"ק און אלע מפרשים טייטשן דעם קאפיטל אויף דוד המלך אדער אויף כלל ישראל אין גלות, און דער איינציגער וואס טייטשט עס אויף חזקיהו איז דער מלבי"ם.
נאך א מעגליכקייט ברענגט דער רד"ק: אז דער אות תי"ו פון "וזמרת" קומט אנשטאט אן אות ה"א, פונקט ווי "הבה לנו עזרת מצר" וואס מיינט עזרה, און ווי "איך לא עוזבה עיר תהילת" וואס מיינט עיר תהילה. און לויט דעם: עזי וזמרה יה - מיין שטארקייט און מיין ישועה איז דער אויבערשטער, און עס פאסט אז איך זאל אים זינגען לויבגעזאנגען.
דער אלשיך ערקלערט אז נאכדעם וואס דוד המלך האט גערעדט צו כלל ישראל ווי גוט עס איז פאר דעם וואס פארלאזט זיך אויפן באשעפער, אז עס איז נישט פאראן קיין אנדערער מושיע נאר השי"ת אליין, ברענגט ער באווייזן פון זיך אליין. און דא ווענדט ער זיך צום יצר הרע: "דחה דחיתני לנפול" - דער יצר הרע האט מיר געוואלט אראפווארפן און מכשיל זיין. ווען איז דאס געווען? ביי נבל, וואס דוד האט געהאט א געלעגנהייט אים צו הרג'ענען, און אין דער לעצטער מינוט האט אים אביגיל געראטעוועט פון צוקומען צו שפיכות דמים. און ווידער ביי שאול אין דער מערה, ווען ער האט אים געקענט טויטן, און ער האט געזאגט "חלילה לי משלוח ידי במשיח ה'", און ער האט זיך צוריקגעהאלטן. כאטש לכאורה וואלט אים געווען מותר - האט ער זיך געהיט און נישט געהרג'עט. קומט אויס אז דער יצר הרע האט אים געשטויסן צו פאלן, און דער אויבערשטער האט אים געהאלפן ער זאל נישט נכשל ווערן.
און דער אלשיך לייגט צו: די ישועה צו געראטעוועט ווערן פונעם יצר הרע קומט דורכן שם י-ה, אזוי ווי עס שטייט "ענני במרחב יה". דער גאנצער פולער שם איז דער וואס ראטעוועט פונעם יצר הרע, און דא, הגם עס איז געווען א שם וואס איז נישט בשלימות נאר בלויז י-ה, פונדעסטוועגן ענני, ער האט מיר געענטפערט און געהאלפן. און נאך ערקלערט ער אז דער הקדוש ברוך הוא טוט דא צוויי פארקערטע זאכן אויפאמאל: "עזי" - שטארקייט, מאכט און כח; "וזמרת" - א לשון פון זמירות, און ווי די מקובלים זאגן אויף די פסוקי דזמרא וואס מען זאגט אינדערפרי פארן דאווענען, אז זייער ענין איז "לזמר עריצים", אפצושניידן און פארניכטן. קומט אויס אז דער באשעפער שטארקט מיין כח, און צוזאמען דערמיט שניידט ער אפ די שונאים, "ויהי לי לישועה" מיט רחמים: פון איין זייט דינים און אן אפשניידונג פאר די שונאים, און פון דער צווייטער זייט רחמים אויף דוד. און הגם לכאורה זענען זיינע לייט געגאנגען אין קריג, איז דער אמת'ער וואס האט געטאן די ישועה נישט געווען ער נאר השי"ת, וואס ער האט פארניכטעט די שונאים און אים געראטעוועט.
און כדי מען זאל נישט זאגן: דו ביסט דאך אליין געווען אין דער מלחמה און דו האסט זיי געהרג'עט - דערויף קומט דער קומענדיגער פסוק.
ק֤וֹל ׀ רִנָּ֬ה וִישׁוּעָ֗ה בְּאׇהֳלֵ֥י צַדִּיקִ֑ים יְמִ֥ין יְ֝הֹוָ֗ה עֹ֣שָׂה חָֽיִל׃ - א קול פון געזאנג און ישועה איז אין די געצעלטן פון צדיקים, די רעכטע האנט פונעם אויבערשטן טוט גבורה.
זאגט דער אלשיך הקדוש: זע וואס עס איז געשען אין די טעג פון חזקיהו און ענליכע מעשיות - זיי זענען געזעסן אין זייערע הייזער, און דער קדוש ברוך הוא האט געשיקט א מלאך און געטויט הונדערט און אכציג טויזנט הויפט-גענעראלן. פון דעם זעט מען אז אלעס איז פון זיין כח יתברך, און די רעכטע האנט פונעם אויבערשטן איז די וואס טוט גבורות. און דאס איז דער המשך פונעם פסוק: קול רינה וישועה - אז כלל ישראל זענען געווען מיט א קול פון שירה און געזאנג אין זייערע געצעלטן, און דער אויבערשטער האט זיי געברענגט די ישועה בזכות די רינה. און נאך מער, אפילו אין א צייט ווען די רעכטע האנט פונעם אויבערשטן איז דערהויבן און ציט זיך צוריק פון דער וועלט - און דאס איז נאך א פשט אין "ימין ה' רוממה" - אזוי ווי ביים חורבן וואס עס שטייט "השיב אחור ימינו", אפילו דעמאלט איז זי "עושה חיל" און ברענגט ישועה, פונקט ווי ער האט געראטעוועט חנניה מישאל ועזריה אין זייער גלות.
רש"י ערקלערט אז א קול פון רינה וישועה וועט זיין לעתיד לבוא אין די געצעלטן פון די צדיקים, און וואס וועלן זיי זינגען? "ימין ה' עושה חיל, ימין ה' רוממה" - די רעכטע האנט פונעם קדוש ברוך הוא וואס קומט און פארשניידט די שונאים טוט גבורות, און די רעכטע האנט פונעם אויבערשטן דערהייבט זיך, און דורך דעם ווערט געהייליגט און פארגרעסערט דער נאמען פונעם בורא יתברך.
דער אבן עזרא ערקלערט דעם צוזאמענהאנג: וויבאלד ער האט פריער דערמאנט "דחה דחיתני לנפול", דערמאנט ער יעצט די ישועה - קול רינה וישועה. און דאס וואס ער זאגט "באהלי צדיקים", איז ווייל די צדיקים זענען די וואס וועלן צוקוקן דעם מפלה פון די וואס זוכן זייער שלעכטס; ביי די רשעים איז נישט זיכער אז זיי וועלן בכלל בלייבן עקזיסטירן, און אפילו אויב זיי וועלן בלייבן וועלן זיי נישט זען די מפלה פון די שונאים פון אידן. דערפאר וועט דווקא אין די געצעלטן פון די צדיקים די שמחה זיין גאנץ.
דער רד"ק ערקלערט: ווען די רעכטע האנט פונעם אויבערשטן טוט פאר זיי חיל - און "חיל" מיינט כח און רייכטום - וועט זיין שירה און ישועה אין זייערע געצעלטן, אז זיי וועלן זינגען און דערמאנען זיין ישועה, און פארציילן ווי שטארק דער אויבערשטער האט געראטעוועט כלל ישראל פון אלע זייערע צרות.
דער מלבי"ם שילדערט דא ווי חזקיהו המלך גייט פון זיין הויז צום בית המקדש, און ער הערט א קול פון רינה וישועה אין די געצעלטן פון צדיקים. און דאס איז געבויט אויפן פסוק אין ישעיה: "השיר יהיה לכם כליל התקדש חג, והשמיע ה' את הוד קולו". דארט האט דער מלבי"ם ערקלערט, אז ווען מען האט אין ירושלים אנגעהויבן זינגען דעם שיר פונעם יום טוב - ווייל יענע הונדערט און אכציג טויזנט הויפט-גענעראלן זענען דאך געשטארבן בליל הסדר - און ווי נאר מען האט אנגעהויבן זאגן דעם מזמור פון פסח, האט דער אויבערשטער תיכף אנגעהויבן מלחמה האלטן קעגן מחנה אשור; און ווען עס איז צוגעקומען די רינה אויפן קרבן פסח מיט פויקן און טענץ, האט דער אויבערשטער געקעמפט קעגן אשור מיט א מלחמת תנופה, און דעמאלט איז געווען די פולקאמע פארטיליגונג.
יְמִ֣ין יְ֭הֹוָה רוֹמֵמָ֑ה יְמִ֥ין יְ֝הֹוָ֗ה עֹ֣שָׂה חָֽיִל׃ - די רעכטע האנט פונעם אויבערשטן איז דערהויבן, די רעכטע האנט פונעם אויבערשטן טוט גבורה.
לויט דעם ערקלערט דער מלבי"ם דעם סדר פון די פסוקים: ווען דער קול פון שירה האט זיך אנגעהויבן, איז תיכף מיטגעקומען דער קול פון ישועה, און דער קדוש ברוך הוא האט אנגעהויבן ראטעווען כלל ישראל פון סנחריב וואס האט זיי באלאגערט - און לויט וויפיל זיי זענען פארגעשריטן אין שירה און הודאה, אזוי איז די ישועה פארגעשריטן. צום ערשט "ימין ה' עושה חיל" - דער קדוש ברוך הוא זאמלט איין זיינע חילות און גרייט זיי צו קעמפן קעגן מחנה אשור; דערנאך "ימין ה' רוממה" - זיין האנט דערהייבט זיך איבערן שונא און ער באזיגט אים; און צום סוף נאכאמאל "ימין ה' עושה חיל" - ער האט שוין איבערגעוואויגן מיט זיין כח און אינגאנצן פארשניטן דעם גאנצן מחנה אשור. אלעס איז געווען צוגעפאסט צו דעם וויפיל כלל ישראל איז פאראויסגעגאנגען אין עבודת ה', אין שירה און הודאה. און פון דעם לערנט מען ארויס א גרויסן יסוד: הגם די גאנצע ישועה קומט פונעם אויבערשטן, פאדערט זיך אבער אז אלעס זאל זיין מיט אן אתערותא דלתתא, אז אלעס הייבט זיך אן פון אונטן - לויט ווי זיי זענען פארגעשריטן אין שירה, אזוי איז פארגעשריטן די ישועה.
רש"י ברענגט א מדרש אגדה: די עליונים האט דער קדוש ברוך הוא באשאפן מיט דער רעכטער האנט, דערפאר האט קיין מיתה נישט געהאט קיין שליטה איבער זיי, ווי עס שטייט "אף ידי יסדה ארץ" - דאס איז די לינקע האנט, "וימיני טפחה שמים" - דאס איז די רעכטע האנט; און אזוי אויך זאגט דער משורר "ימין ה' רוממה", וואס דו האסט זיי באשאפן אין דער הויך פון דער וועלט.
און לאמיר מסביר זיין: דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן עליונים און תחתונים. די עליונים האט ער באשאפן מיט דער רעכטער האנט, און ימין איז תמיד א בחינה פון חסד, א בחינה פון אומבאגרענעצטע השפעה און געבן מיט אומגעהויערע כוחות. דערפאר זענען די עליונים באשאפן געווארן אן א גרעניץ, און די מלאכים זענען מעכטיגע כוחות - דניאל זעט א מלאך און "ארכובתיה דא לדא נקשן", זיינע קני ציטערן און קלאפן איינע אין די אנדערע פאר שרעק. די כוחות פון די עליונים זענען ריזיג ווייל זיי זענען באשאפן געווארן מיט ימין, און דערפאר האט מיתה אויך נישט קיין שליטה אויף זיי, ווייל אויף רוחניות איז נישט שייך קיין מיתה. און דאס איז וואס עס שטייט "אף ידי יסדה ארץ" - סתם "ידי", און איך וואלט נישט געוואוסט פון וועלכער האנט מען רעדט, נאר וויבאלד עס שטייט ווייטער "וימיני טפחה שמים", לערן איך ארויס אז "ידי" מיינט די לינקע האנט: מיט דער לינקער האט ער געגרינדעט די תחתונים, און מיט דער רעכטער האט ער אויסגעשפרייט די הימלען, וואס דאס זענען די עליונים.
און רש"י פירט אויס: דאס איז די רעכטע האנט פונעם אויבערשטן וואס וועט מאכן חילות פון צדיקים לעתיד לבוא, און אויך מיט איר וועט ער זיי מחי' זיין אז זיי זאלן לעבן אויף אייביג, און דעמאלט וועט זיין "לא אמות כי אחיה" אויף אייביג. דאס הייסט, פונעם כח פון דער זעלבער ימין מיט וועלכער אויך די צדיקים ווערן באשאפן, וועלן זיי האבן אייביגע חיות, ווייל זיי זענען אויך א בחינה פון ווערן באשאפן מיט ימין.
דער רד"ק ערקלערט "ימין ה' רוממה" - אז די רעכטע האנט פונעם אויבערשטן וועט קיינמאל נישט וואקלען. די רעכטע האנט פון א גביר און א בעל כח איז נאר צייטווייליג, "תעיף עיניך בו ואיננו" - היינט לעבט ער און מארגן ליגט ער אין קבר; אבער די רעכטע האנט פונעם אויבערשטן איז דערהויבן אויף אייביג, און זי איז די וואס טוט חיל פאר זיינע באליבטע. און ער חזר'ט איבער די זאך עס צו פארשטארקן, דיר צו זאגן אז כח און רייכטום קומט פון קיינעם אנדערש נישט, ווייל עס איז נישטא קיין שום מקור פון חיל און השפעה אויסער פון אים יתברך.
אין ספר תהילות מהרי"ץ ערקלערט ער, אַז "ימין ה'" באַצייכנט די תורה, ווי עס שטייט "מימינו אש דת למו" - אַז דער קדוש ברוך הוא האָט געבראַכט מיט זיין רעכטער האַנט די תורה, און ווי חז"ל דרשנ'ען אַז ער איז אַרומגעגאַנגען צו אַלע אומות העולם, "זרח משעיר, הופיע מהר פארן", ער האָט מיטגענומען די תורה און זי פאָרגעלייגט פאַר די פעלקער, און זיי האָבן געפרעגט וואָס שטייט אין איר געשריבן. און לויט דעם: לויט וויפיל אַ מענטש שעצט און דערהויבט די תורה און איז גליקלעך מיט איר - "ימין ה' רוממה" - אַזוי וועט ער זוכה זיין צו "ימין ה' עושה חיל", אַז די תורה זאָל זיין פרוכטבאַר און געבענטשט ביי אים. און דאָס איז זייער פאַרשטענדלעך: אַ זאַך וואָס מען שעצט - לייגט מען דערין כוחות, און מען זעט דערין פירות און תוצאות; און אַ זאַך וואָס מען שעצט נישט - פאַרלייגט מען זיך ממילא נישט דערויף, און ממילא זעט מען נישט קיין גוטע תוצאות דערפון. וואָס מער מען וועט משקיע זיין אין ימין ה' און וואָס מער מען וועט איר דערהויבן, אַלץ מער וועט מען זוכה זיין צו טאָן אין איר חיל.
און דער מלבי"ם ערקלערט די כפילות פון "עושה חיל": דאָס ערשטע מאָל גייט עס אויפ'ן איינזאַמלען דאָס מיליטער (דעם חיל), און דאָס צווייטע מאָל אויפ'ן נצחון. "עושה" ווערט געטייטשט מיט צוויי באַדייטן - זי זאַמלט איין דאָס חיל, און זי באַזיגט דורכ'ן חיל - און דערפון קומט די דאָפּלטקייט.
און מיר קערן זיך צוריק צום וואונדערבאַרן ביאור פונעם מלבי"ם אויף "עזי וזמרת יה ויהי לי לישועה": יענע זמרה וואָס כלל ישראל האָט געזונגען בליל התקדש חג, יענער שיר והלל מיט וואָס זיי האָבן געלויבט און געדאַנקט דעם אויבערשטן - דאָס אַליין איז געווען פאַר זיי די ישועה, וואָס מכוח דעם האָט דער קדוש ברוך הוא געראַטעוועט ישראל פון די הענט פון סנחריב.
אין דעם שטיקל לערנט אונז דוד המלך אַז אפילו אַ קליין ביסל זיך צוטשעפּען און זוכן שוץ ביים אויבערשטן, אָן קיין שום הבטחה, איז פיל בעסער ווי אַ פולקאָמע צוזאָג פון אַ מענטש און אפילו פון אַ נדיב, ווייל ביי אַ מענטש פעלט אָפט דער ווילן אָדער די מעגלעכקייט, בעת ביים קדוש ברוך הוא איז דער בטחון אַליין שוין אַ שוץ. דערנאָך שילדערט ער ווי דער אַרומרינגלען פון די גוים אַליין איז געווען "בשם ה'" - דער קדוש ברוך הוא האָט זיי געבראַכט כדי זיי זאָלן דאָרט אונטערגיין, און זיי זענען אויסגעגאַנגען ווי אַ פייער פון דערנער וואָס לאָזט נישט איבער קיין קוילן. און צום סוף: דער אויבערשטער האָט אים געהאָלפן ער זאָל נישט פאַלן, און מכוח דעם עוז און די זמרה איז אים געווען אַ גאַנצע ישועה. דער יסוד וואָס קומט אַרויס: קול רנה אין די געצעלטן פון צדיקים איז דער וואָס האָט געבוירן די ישועה, און לויט ווי כלל ישראל איז פאָראויסגעגאַנגען מיט שירה און הודאה - אַזוי איז די רעכטע האַנט פון השי"ת פאָראויסגעגאַנגען איינצוזאַמלען איר חיל, זיך צו דערהויבן איבער'ן שונא און צו טאָן חיל. אַלץ איז מאת ה', און פונדעסטוועגן הייבט זיך אַלץ אָן מיט אַן אתערותא דלתתא, מיט אונזער עבודה דאָ אונטן.