קאפיטל קי"ט אין תהלים איז דער לענגסטער קאפיטל אין ספר תהלים און אין גאנצן תנ"ך: הונדערט זעקס און זיבעציג פסוקים, געבויט לויטן סדר פון דעם אל"ף בי"ת. און אזוי הייבט ער אן:
אַשְׁרֵי תְמִימֵי־דָרֶךְ הַהֹלְכִים בְּתוֹרַת יְהֹוָה׃ - וואויל זענען די וואס זענען ערליך און גאנץ אין זייער וועג, די וואס גייען אין דער תורה פון השי"ת.
דער אבן עזרא ברענגט די ווערטער פון בעל המסורה, אז אין גאנצן קאפיטל איז נישט פאראן קיין איין פסוק וואס דערמאנט נישט איינע פון די ווערטער: דרך, תורה, עדות, פקודים, אמירה, חוק, מצוה, משפט אדער דבר. דוד המלך באשרייבט אין יעדן איינציגן פסוק דעם שבח פון דער תורה, פון אירע מצוות און חוקים. איין איינציגער יוצא מן הכלל איז פאראן, איין פסוק וואס האט נישט קיין שום פארבינדונג צו דער תורה:
עֲרֹב עַבְדְּךָ לְטוֹב אַל־יַעַשְׁקֻנִי זֵדִים׃ - זיי אן ערב פאר דיין קנעכט צום גוטן, זאלן די מוטווילעגע רשעים מיר נישט אונטערדריקן.
דער אבן עזרא דערמאנט אז עס זענען דא וואס ווילן זאגן אז נישט דוד המלך האט מחבר געווען דעם קאפיטל, אבער דאס איז נישט דער אנגענומענער וועג. דער אנגענומענער מהלך איז אז אויך קאפיטל קי"ט האט מחבר געווען דוד המלך.
דער רד"ק שרייבט אז דער דאזיגער מזמור איז זייער חשוב און נכבד, און דוד המלך האט אים מחבר געווען אויף אכט אל"ף בי"ת'ן: פאר יעדער אות אכט פסוקים. קאפיטלעך וואס זענען געבויט לויטן סדר פון דעם אל"ף בי"ת האבן מיר אסאך, ווי צום ביישפיל "אשרי יושבי ביתך" און נאך פילע, אבער די אייגנארטיגקייט דא איז אז יעדע אות חזר'ט זיך איבער אכט מאל, א זאך וואס האט נישט קיין גלייכן אין גאנצן תנ"ך. אינעם ספר מעם לועז ווערט געברענגט א וואונדערליכע זאך, און מען דארף נאכקוקן וואס איז זיין מקור, אז טייל זאגן אז וויבאלד דוד המלך איז נסתלק געווארן אין שמיני עצרת, דערפאר האט ער מחבר געווען די פסוקים אכט ביי אכט. און דאס איז דאך א וואונדער, ווייל מיר ווייסן דאך אז דוד המלך איז נסתלק געווארן אין עצרת, דאס הייסט אין חג השבועות, און נישט אין שמיני עצרת, און מען דארף פארשטיין אויף וואס די זאכן שטיצן זיך.
אויך דער רד"ק שטעלט זיך אפ אויף דעם, אז אין יעדן איינציגן פסוק ערשיינט איינע פון די אויסדרוקן: דרך, תורה, עדות, פקודים, מצוה, אמירה, דיבור, משפט, צדק, חוקים, אמונה - און זיי זענען אלע חלקים פון דער תורה. און דא גיט ער אונז ווי א ווערטערבוך, כדי מיר זאלן נישט דארפן מסביר זיין יעדעס ווארט ביי יעדן פסוק עקסטער.
ביישפילן דערצו האבן מיר אויך אין אונזערע צייטן: די וואס באפאלן אונז זענען פונקט די וואס האבן רחמנות אויף די אכזרים און פירן זיך מיט אכזריות צו די רחמנים. זיי האבן רחמנות אויף די פארדארבענע, שטיצן פעלקער וואס באגייען יעדן עוול און האבן גארנישט קיין מענטשנרעכט, און פאר זיי גיט מען מיליאנען און שטיצע. ביסט דאך א הומאניטארער מענטש, איר זענט דאך א פאלק וואס וויל היטן מענטשנרעכט - פארוואס דען נאר ווען עס קומט צו אונז? אסאד האט געשאכטן הונדערטער טויזנטער אויב נישט מיליאנען, און אין האג האט מען נישט געזען קיין ענין זיך אפצוגעבן מיט אים. אן אראבער וואס הרג'עט אן אראבער - לעגיטים, דאס איז דארט דער שטייגער; אבער אויב א ייד הרג'עט אן אראבער, איז דאס גלייך א פארברעך וואס האט נישט קיין כפרה. דאס איז דער ענין פון צדק: מצדיק צו זיין די מצוות און וויסן אז וואס דער אויבערשטער האט געזאגט איז די ריכטיגע זאך. און ווער עס טראכט צו זיין א רחמן אין א פלאץ וואו די תורה האט געהייסן זיך פירן מיט אכזריות, אדער פארקערט, קומט צום סוף אן צו אזעלכע שיבושים.
דער רד"ק לייגט צו: ווען דוד דערמאנט איינעם פון די דאזיגע נעמען, איז זיין כוונה נישט אויף יענעם נאמען אליין, נאר ער האט דערמאנט איינס און דאס זעלבע גילט פאר די אנדערע. אזוי למשל:
אַתָּה צִוִּיתָה פִקֻּדֶיךָ לִשְׁמֹר מְאֹד׃ - דו האסט באפוילן דיינע באפעלן צו היטן זייער.
אַחֲלַי יִכֹּנוּ דְרָכָי לִשְׁמֹר חֻקֶּיךָ׃ - הלואי זאלן מיינע וועגן זיין פעסט צו היטן דיינע חוקים.
לויטן רד"ק וואלט מען געקענט זאגן אויך "אחלי יכונו פיקודיך", און אויך "אתה ציווית דרכיך לשמור מאוד". ווען עס שטייט איין ווארט, איז נישט די כוונה דוקא אויף אים און נישט אויף די איבעריגע אויסדרוקן. דאס איז דער דרך פונעם רד"ק, וואס לערנט מיט כפל ענין במילים שונות (צוויי מאל דער זעלבער ענין מיט אנדערע ווערטער), און ער גייט נישט מדקדק זיין פארוואס דא האט ער גענוצט דעם אויסדרוק און דארט אן אנדערן. מיר, ווי אונזער שטייגער, וועלן לערנען אויך מיטן מלבי"ם, וואס זיין דרך איז מדקדק צו זיין: ביי אים איז נישטא קיין כפל ענין במילים שונות און נישטא קיין אויסדרוק וואס איז געשריבן שלא בדוקא. יעדער אויסדרוק איז געשריבן בדוקא ובדוקא, נישט צופעליג, און מיר וועלן די זאכן מסביר זיין מיט דער הילף פונעם אויבערשטן לויט זיין דרך.
דער רד"ק זאגט נאך, אז עס זענען דא פסוקים אינעם מזמור וואס דוד האט געזאגט ווען ער איז געווען אין א צרה און ווען ער איז אנטלאפן, און ווען ער האט מחבר געווען דעם מזמור האט ער אריינגענומען אין אים אלעס וואס איז אריבער אויף אים. צומאל האט אים די צרה צוריקגעהאלטן פון עוסק זיין בתורה, און אויך דאס קומט ער דא ארויסברענגען - ווייל דער גאנצער מזמור, מיט אלע זיינע פארשידענע פנים'ער, באשעפטיגט זיך מיט דער תורה.
פרעגט דער רד"ק: פארוואס האט ער מחבר געווען דעם מזמור אויף אכט אל"ף בי"ת'ן, נישט ווייניגער און נישט מער? ווען עס וואלט געווען זיבן, וואלט נישט געווען קיין קשיא, ווייל עס זענען דא זיבן גלגלים און אין זיי זיבן כוכבי לכת וואס באדינען די וועלט, און די טעג פון דער וועלט גייען זיבן זיבן, וויבאלד די וועלט איז באשאפן געווארן אין זעקס טעג און אינעם זיבעטן איז שבת. אויך אויף צען איז נישטא וואס צו פרעגן, ווייל צען איז דער סוף פון יעדן חשבון: דאס גאנצע ציילן אונזערס איז געבויט אויף צענדליגער, און נאך זיי הייבט מען אן פונדאסניי - עלף, צוועלף, און אזוי ווייטער.
דער רד"ק דערמאנט די פשטישע טעמים, און אויפן זעלבן אופן קען מען אויך רעדן פון די מער באקאנטע קבלה'דיגע בחינות: זיבן איז כנגד די שבע תחתונות - חסד, גבורה, תפארת, נצח, הוד, יסוד, מלכות, וואס דאס זענען די ספירות אויף וועלכע מען באציט זיך געווענליך, וויבאלד חג"ת נהי"ם זענען די וואס פירן די וועלט, בעת כתר, חכמה און בינה זענען די הנהגה פונעם עולם הבא און דערפאר באציט מען זיך ווייניגער צו זיי. און צען איז כנגד עשר ספירות, ווען מען נעמט אריין אויך די ערשטע דריי. אבער אכט, זאגט דער רד"ק, האבן מיר אין ערגעץ נישט געפונען אז דאס זאל זיין א גאנצער סך-הכל פון א חשבון, נאר דאס איז א חשבון בדוקא: אויב עס ווערט געזאגט אכט - איז פאראן דערצו א באזונדערע סיבה.
דער ענטפער פונעם רד"ק: וויבאלד דער גאנצער קאפיטל באשעפטיקט זיך מיט מצוות, משפטים און חוקים, און אלע זענען געבויט אויפן וועג פון שכל און חכמה, און די וועגן דורך וועלכע מען איז קונה חכמה און די מדות פונעם מענטש זענען זיבן, ווי עס שטייט געשריבן "חצבה עמודיה שבעה". און וויאזוי? פינף חושים וואס די מדות פונעם מענטש זענען מיוחס צו זיי, און דורך זיי איז דער מענטש קונה חכמה: מיט די אויגן - וואס מיט זיי זעט דער מענטש אין די ספרי חכמה; מיט די אויערן - וואס ער הערט דברי תורה און דברי חכמה פון די מלמדים; מיטן מויל - וואס ער רעדט אין דברי תורה און לערנט אויס פאר אנדערע; מיט דער האנט - וואס מיט איר שרייבט ער די ספרים.
עס פאדערט זיך א ביאור אויפן חוש הריח: וואו איז ער פארבינדן מיט השגת החכמה? זאגט דער רד"ק, זאלסט זיך נישט וואונדערן, אויך ער איז מיוחס צו דער חכמה, ווייל די לעכער פון דער נאז זענען נאנט צו די צוויי פאדערשטע חללים פונעם מוח, וואו עס געפינט זיך דער כח הציור - און דער מענטש שפירט גלייך דורך דער נאז. און אזוי אויך ווערט געזאגט "והריחו ביראת ה'", אז משיח וועט משפט'ן לויטן ריח, מורח ודאין, ווי דער לשון פון דער גמרא: ער וועט שמעקן און פסק'ענען.
אז מען רעדט שוין וועגן ריח: איין מאל איז דער בעל "בית הלוי" איינגעשטאנען ביים מהרי"ל דיסקין, און ווען ער האט געדארפט צוריקפארן צו זיין שטאט, האט אים דער מהרי"ל דיסקין געזאגט אז ער וועט מסתמא נישט אנקומען צו עסן אין ערב יום כיפור, און ער האט אים מיטגעגעבן אן עוף וואס די רעבעצין האט צוגעגרייט, ער זאל האבן וואס צו עסן, ווייל עס איז דאך דא א מצוה צו עסן אין ערב יום כיפור. דער רב איז געזעסן אויפן באן, ארויסגענומען צו עסן, און ווען ער האט עס דערלאנגט צום מויל, האט ער דערשמעקט א שארפן ריח וואס האט געמאכט אויף אים א רושם, אפשר איז עס שוין קאליע געווארן. ער האט עס צוריקגעלייגט אין בייטל און ווייטער געלערנט. ווידער האט ער געטראכט אז אפשר האט ער א טעות, האט ער עס ארויסגענומען, געשמעקט און צוריקגעלייגט, איינמאל, צוויי מאל און דריי מאל. דער גוי וואס איז געזעסן לעבן אים האט דאס געזען און געפרעגט וואס גייט דא פאר. האט ער אים געזאגט: איך שמעק דא א שלעכטן גערוך, אפשר שמעקסטו דו. דער גוי האט געשמעקט און געזאגט: עס איז נישטא קיין שום פראבלעם, עס שמעקט געוואלדיג. ער האט באשלאסן צו עסן, און ווען ער האט עס ווידער דערנענטערט איז דער גערוך ארויפגעקומען נאך שטארקער ווי פריער, און ער האט פארשטאנען אז עס איז מסתמא נישט כשורה. האט דער גוי צו אים געזאגט: איך זאג דיר אז דאס איז גוט, אויב דו ווילסט נישט - גיב עס מיר און איך וועל עס עסן. האט ער אים געזאגט: ביטע, עס געזונטערהייט. ער האט עס אים געגעבן און יענער האט עס אויפגעגעסן.
ווען דער בית הלוי איז אנגעקומען צום באן סטאנציע אין זיין שטאט, האבן מענטשן געווארט אויף אים און אים געזאגט: דער רב, עס איז אנגעקומען א טעלעגראם פונעם מהרי"ל דיסקין. ער האט עס געעפנט און געזען אז עס שטייט דערין נישט צו עסן פונעם עוף, ווייל דער חלק וואס איז געבליבן אינדערהיים האט מען איבערגעקוקט, עס איז נתעורר געווארן א שאלה און עס איז קלאר געווארן אז עס איז נישט כשר. האט דער רב געזאגט: ברוך השם, איך האב דערפון נישט געגעסן. און ווען מען האט דאס דערציילט פארן מהרי"ל דיסקין, האט ער געזאגט אז שוין בשעת'ן שיקן דעם טעלעגראם איז אים געווען קלאר אז דער בעל בית הלוי וועט נישט עסן, ווייל עס שטייט "רגלי חסידיו ישמור" - דער אויבערשטער היט די צדיקים פון נכשל ווערן אין אן איסור אכילה. און אזוי זאגן די תוספות: עס איז נישטא קיין הבטחה אז רבי ישמעאל וועט ליינען און נישט אנבייגן דעם ליכט, און עס איז נישטא קיין הבטחה אז מען וועט נישט הרג'ענען אן עד זומם בטעות, עס איז נישטא קיין הבטחה אז א צדיק וועט נישט מאכן קיין טעות; "לא יאונה לצדיק כל אוון" איז נאר געזאגט געווארן אויף אכילה. און אויב אזוי, פארוואס האט ער געשיקט דעם טעלעגראם? ווייל על פי הלכה איז ער מחויב דערצו: אז מען גיט פאר א מענטש א זאך וואס איז נישט כשר, איז מען מחויב אים צו מודיע זיין. אבער עס איז געווען קלאר אז מצד זיך וועט ער נישט נכשל ווערן - און אזוי איז טאקע געווען.
און וואו איז דאס מרומז? "לא יאונה לצדיק כל אוון" - "י'אונה ל'צדיק כ'ל א'וון" זענען די ראשי תיבות "יאכל", דאס הייסט: ער זאל נישט עסן. מן השמים היט מען אים ער זאל נישט עסן, אבער אין אנדערע ענינים איז נישטא אזא הבטחה. און אויף דעם זענען פאראן אן א שיעור מעשיות, וויאזוי מען היט דעם צדיק אין עניני אכילה, און אפילו פשוט'ע אידן וואס זענען מקפיד אויף עסנווארג, אויף ווערעם און שרצים, זעען א ספעציעלע סייעתא דשמיא צו ווערן געראטעוועט פון א זאך וואס האט א פראבלעם. און דא האבן מיר דאס געזען אינעם ענין פון ריח, וואס איז מיוחס צו חכמה: דער רב מיט זיין חכמה האט געשמעקט, און מען האט אים געגעבן פון הימל צו פארשטיין אז עס רעדט זיך פון א דבר האסור באכילה.
דער זעקסטער וועג צו משיג זיין חכמה איז הגדת המגידים: א זאך וואס מיר ווייסן נישט מיט איינעם פון די חושים, און דאך איז עס קלאר ביי אונז. דער רד"ק ברענגט א משל: מענטשן דערציילן אז די שטאט קוסטאנטינא עקזיסטירט אויף דער וועלט - וואו איז זי? אין טערקיי. מענטשן וואס גייען פון איין פלאץ צום צווייטן זאגן אז עס איז דא אזא שטאט, און כאטש איך בין נישט געווען דארט און האב איר נישט געזען, האב איך נישט קיין שום ספק. ווייל א זאך וואס איז נישט אמת וועט זיך סוף כל סוף ארויסשטעלן אלס שקר, און קיין מענטש זאגט נישט קיין ליגן אויף א זאך וואס וועט שפעטער אנטפלעקט ווערן (און מיר רעדן אויפן געווענליכן אופן, נישט אינעם היינטיגן וואטסעפ תקופה). און אויך אין די דרכי החכמה אליין פאדערט זיך הגדת מגידים, ווייל אסאך זאכן אין חכמה ווערן באקאנט דורך באטראכטן די באשעפענישן און זיי זענען נישט באקאנט פאר יעדן מענטש, נאר מען הערט זיי פון די מגידים, אזוי ווי דער אויבערשטער האט געזאגט פאר איוב "הידעת עת לדת יעלי סלע, חולל אילות תשמור". און דער זיבעטער וועג איז די ראיה און ידיעה פונעם שכל, און זי איז די שטארקסטע פון זיי אלע.
און אט איז פאראן איין וועג וואס איז נישט פון די דרכי החכמה און דער שכל ווייזט נישט דערויף, און דאך איז זי א גרעסערער און שטארקערער זייל פאר אלע בעלי תורה - דאס איז די קבלה, וואס מיר זענען מחויב צו גלייבן אין איר אויף יעדן פאל. נישט קבלה אינעם באדייט פון תורת הנסתר, נאר די קבלה וואס מיר באקומען מסורה מדור לדור. דורך איר ווערט באשטעטיגט אין אונזערע נפשות און פארשטארקט אין אונזערע הערצער אז משה רבינו האט געשריבן די תורה מפי השם יתברך. ביסטו דען דארט געווען? פון וואו ווייסטו? און אזוי אויך חידוש העולם און מעשה בראשית, דער ענין פון די אבות, און די גרויסע אותות וואס אונזערע עלטערן האבן געזען אין מצרים און אין מדבר, קריעת ים סוף, דער ירדן, מעמד הר סיני, עמידת חמה ולבנה פאר יהושע און די איבעריגע נפלאות - אונזערע אויגן האבן נישט געזען און אונזערע אויערן האבן נישט געהערט, דער שכל ווייזט נישט דערויף, און מען קען זיי נישט בודק זיין. ביי הגדת המגידים האבן מיר געזאגט אז א מענטש זאגט נישט קיין ליגן, ווייל מען וועט דאך נאכקוקן און זען אז עס איז נישטא קיין אזא שטאט; אבער דא, קענסטו דען יעצט בודק זיין צי עס איז געווען מעמד הר סיני צי נישט?
דערויף זאגט דער רד"ק: עס איז באשטעטיגט געווארן ביי אונז דורך די ספרים וואס זענען א ירושה פון אבות, דור נאך דור. און די דאזיגע קבלה איז ריכטיג ביי אונז און איינגעקריצט אין אונזערע הערצער כאילו אונזערע אויגן האבן געזען און אונזערע אויערן האבן געהערט, און אונזער שכל האט מסכים געווען דערויף און נאך מער. און פארוואס נאך מער? ווייל די געפילן און חושים נארן אמאל אפ, און אויך אין זיין שכל קען א מענטש אמאל מאכן א טעות, ווען די דרכי המופת זענען נישט קלאר ביי אים.
און עס איז אינטערעסאנט אז דער רד"ק האט דאס שוין געשריבן דעמאלט. א מענטש זאגט: ווען ס'וואלט געווען פאטאגראפיעס פון מעמד הר סיני, וואלט איך עס אנגענומען. ר' איד, היינט קען מען דיר מאכן בילדער פונעם מאדים, און אלעס ווערט געמאכט אין האליוואוד. ביז היינט זענען פאראן אזעלכע וואס טענה'ן אז די גאנצע מעשה פונעם לאנדן אויף דער לבנה איז אן אמעריקאנער אויסטראכטעניש, און מען ברענגט דיר באווייזן און ראיות: קוק ווי די פאן שטייט, קוק אזוי און קוק אזוי. און עמיצער האט מיר געזאגט מיט דעם פולסטן ערנסטקייט אז ס'איז דא א דאקטאר אדער פראפעסאר וואס טענה'ט מיט א ברען אז די גאנצע מעשה פון די אפהאלט-ראקעטן, דער "חץ" און "כיפת ברזל", איז א ליגן - עס איז נישטא אזא זאך ווי אפהאלטן אין הימל, און ער האט הסברים אויף יעדער זאך. א מענטש קען זיין א פראפעסאר און לעבן אין א פאראלעלער וועלט, אין דמיונות, פונקט ווי יענע וואס ביי זיי איז די קאראנע אויך נישט געווען. ס'איז נישט כדאי צו פארשווענדן כוחות זיי איבערצוצייגן. אבער צו אונזער ענין: די הרגשות נארן אפ און דער שכל מאכט א טעות, אבער די קבלה, וואס איז א ירושה דור נאך דור, געפינט זיך נישט קיין איין מכחיש דערויף ביי אלע אומות.
עס איז נישטא קיין שטארקערע זאך פון דער קבלה. טראכט אריין: כלל ישראל זיצט ביים ליל הסדר און זאגט "מצה זו שאנו אוכלים על שום מה", "מרור זה שאנו אוכלים", און בזמן בית המקדש האט מען געגעסן קרבן פסח. פון וועלכן נקודה אין דער צייט האט זיך דאס אנגעהויבן? ווען האט א גרופע מענטשן באשלאסן אפצונארן זייערע קינדער און זיי דערציילן אז מען איז ארויסגעגאנגען פון מצרים? מען רעדט דא פון א גאנצער אומה וואס זאל אננעמען א מעשה וואס איז קיינמאל נישט געווען! זאגט דער רמב"ן: אבות לא ינחילו שקר לבניהם - עלטערן וועלן נישט פאר'ירש'ענען קיין ליגן פאר זייערע קינדער. עס איז נישטא קיין שום שכל אז א גרופע מענטשן זאל זיצן און פארקויפן פאר זייערע קינדער אן אויסגעטראכטע מעשה אן קיין שום האפט, און נאך באפעלן "והגדת לבנך".
און גיט א קוק וואס עס איז אלץ אריינגערעכנט אין יענער אויסטראכטעניש: אז דו ביסט מחויב צו היטן די מצוות השם און דו האסט אן א שיעור באגרענעצונגען. צי האט דען א טאטע געוואלט מאכן פאר זיין קינד שלעכטע לעבנס-טעג? פון היינט אן ביסטו מחויב אין א', ב', ג'; אויב וועסטו מחלל שבת זיין - מען שטייניגט דיך; אויב וועסטו עובר זיין אויף א געוויסער עבירה - אוי וויי. האט דען א גרופע מענטשן באשלאסן צו זיצן און פארביטערן דאס לעבן פון זייערע קינדער מיט מצוות וואס האבן נישט קיין ממשות, און נאך באפוילן מען זאל דאס ווייטער איבערגעבן פון דור צו דור? און נאך מער: דער תנ"ך איז היינט אנגענומען ביי אלע פעלקער. סיי דער איסלאם און סיי די קריסטנטום לייקענען נישט אז עס איז געווען מעמד הר סיני; דער גאנצער וויכוח איז נאר צי עס זענען געווען ענדערונגען אויפן וועג, צי מוחמד האט ביי איינע פון זיינע אנפאלן זיך איינגערעדט אז ער האט געזען דעם מלאך גבריאל וואס האט אים געגעבן חידושים - און מיר האבן הוכחות אז דאס זענען הבלים. אבער זיי לייקענען נישט אין דער מציאות פונעם מבול, למשל, וואס שטייט אין דער תורה און איז ביי אונז מקובל מדור לדור. און אזוי אין אלע ענינים פון קבלה: וואס אונזערע עלטערן האבן אונז איבערגעגעבן איז שטארקער פון אלעם, ווייל אלע ספרים וואס זענען געשריבן געווארן ממזרח שמש עד מבואו לייקענען נישט איינער דעם צווייטן, און דעריבער איז די קבלה ביי אונז קלאר אן קיין שום ספק, ביז די קבלה איז ביי אונז אזוי ווי שכל - ווי א זאך וואס איך פארשטיי מיט מיין שכל, ווי א זאך וואס איך האב געזען מיט די אייגענע אויגן.
בשעתו, ווען בן גוריון איז געקומען רעדן אינעם או"ם וועגן אונזער רעכט אויף ארץ ישראל, האט ער זיי געזאגט: מיט אזוי און אזוי פיל יאר צוריק איז א שיף אפגעפארן מיט די ערשטע אימיגראנטן באזעצן אמעריקע, איר נאמען איז געווען "מייפלאוער", און איר רייזע איז באקאנט און מפורסם. אבער גייט און פרעגט - נישט קיין קינד, נאר ערוואקסענע מענטשן אין אמעריקע: אין וועלכן גענויעם דאטום איז דאס געווען? וואס האבן די מענטשן געטראגן? וואס האבן זיי געגעסן אויפן וועג? קיינער ווייסט נישט. אבער מיר, וואס זענען ארויס פון מצרים - פרעגט יעדן קינד וואס מיר האבן געגעסן, וועט ער אייך זאגן: מצות, מרורים און דעם קרבן פסח. וואס זענען מיר געווען אנגעטון - "מתניכם חגורים, נעליכם ברגליכם ומקלכם בידכם". וואס האבן מיר געגעסן אין מדבר - מן און שלו. וואספארא וואסער האבן מיר געטרונקען - פון באר מרים. און אלע דעטאלן פון די מסעות. ביי אייך רעדט מען פון ווייניגער ווי פינף הונדערט יאר, און דער גילוי פון אמעריקע איז בערך פינף הונדערט יאר צוריק, און קיינער ווייסט נישט; און ביי אונז איז פאראן א מסורה אויף די קלענסטע פרטים.
און דער ענין איז א פרינציפיעלער: מען קען נישט אריינפלאנצן א מעשה אין דער היסטאריע. אויב א מענטש וועט קומען און דערציילן אז ס'איז געווען א געוויסע זאך, אז ס'איז געווען א געוויסע התגלות, וועלן די בני דורו וואס האבן דאס נישט געזען אים תיכף אפלייקענען. וועט ער זאגן: דאס איז געווען אינעם פריערדיגן דור, מיין טאטע האט מיר דערציילט. וועט מען אים זאגן: משמע דיין טאטע האט געהאט א ספעציעלן זכרון, ווייל מיין טאטע געדענקט נישט אזא זאך, און זיין טאטע אויך נישט, און דעם זיידנס טאטע אויך נישט. וועמען וועט ער איבערצייגן? אפשר זיך אליין און זיינע בני משפחה וואס גלייבן אים, אבער נישט די גאנצע וועלט.
דאס איז דער חילוק צווישן אידישקייט און אלע דתות, דאס איז אונזער שטארקייט און דאס איז אונזער קבלה. א מענטש קען דיר זאגן: יעדער ווייסט דאך אז אותו האיש האט געטאן מופתים, ער איז געגאנגען אויפן וואסער און פארטיילט א סעודה פאר א ריזיגן עולם אויף א נס'דיגן אופן, און מיליארדן גלייבן דערין, בשעת אייער מעשה דערציילן בלויז פופצן מיליאן אידן. אבער דער טעות איז א פשוט'ער: די שטארקייט פון דער קייט איז ווי איר שוואכסטע רינגל. א קייט פון קאנטיינערס, ווי דיק זי זאל נאר נישט זיין, אויב איין רינגל אין איר האלט נאר איין קילא - וועט זיך דאס דאזיגע רינגל דאס ערשטע איבעררייסן, און זי באשטימט די שטארקייט פון דער גאנצער קייט.
און זייער מעשה הייבט זיך אן ביי יחידים. ווער זאגט אז אותו האיש האט פארטיילט ברויט פאר אלע יענע מענטשן? עס זענען דארט געווען צוואנציג מענטשן ביי דער סעודה. ווער זאגט אז ער איז אויפגעשטאנען פון זיין קבר? דריי פרויען האבן אזוי דערציילט, און אזוי שטייט אין זייערע שריפטן. ווער זאגט אז ער איז געגאנגען אויפן וואסער? צוויי אדער דריי וואס האבן געזען. און כדי מסיר צו זיין יעדן ספק, מיר האבן נישט קיין פראבלעם מיט די מעשיות מצד זיך, חז"ל באצייכענען אים דאך אלס א מכשף און זאגן אז ער האט געטאן זאכן דורך כישוף; די שאלה איז נאר ווער האט דאס געטענה'ט און ווער האט מעיד געווען. אלעס הייבט זיך אן ביי יחידים, און הערשט דערנאך האט עס גענומען א שוואונג. און פארשטייט אויך אז מענטשן האבן נישט געהאט קיין שוועריקייט מקבל צו זיין די קריסטנטום, ווייל מיט וואס באגרענעצט עס זיי דען? ס'איז נישטא דא קיין תרי"ג מצוות וואס דיקטירן פאר א מענטש פון צופרי ביז ביינאכט וואס צו טון, ובפרט אז מען רעדט פון מענטשן וואס זענען פריער געווען עובדי עבודה זרה, איז בלאו הכי האבן זיי געהאט סיי וועלכע רעליגיעזע פליכטן.
אידישקייט, ווידעראום, דערציילט א מעשה וואס הייבט זיך אן מיט א מינימום פון פינף מיליאן מענטשן. מיר האבן א תיעוד אז עס זענען ארויסגעגאנגען ששים ריבוא, זעקס הונדערט טויזנט מאן - און דאס איז בלויז די מענער פון צוואנציג ביז זעכציג יאר; לייגט צו די קליינע קינדער, די זקנים, די פרויען, און דעם ערב רב וואס איז ארויפגעגאנגען מיט זיי, וועט מען אנקומען צו פילע מיליאנען. און די אלע מיליאנען זענען עדות אויף מעמד הר סיני: "אתה הראית לדעת", איר האט דאס געזען! מען קען נישט אריינפלאנצן אין דער היסטאריע א מעשה פון מיליאנען. סיי די קריסטנטום און סיי דער איסלאם, ווען זיי פארציילן זייער מעשה, דערציילן זיי אז עס האט זיך אנגעהויבן ביי יחידים, און מען קען נישט רעטראאקטיוו ערפינדן א זאך וואס איז נישט געווען. און אזוי פארזיכערט די תורה אז עס וועט נישט אויפשטיין אן אומה וואס וועט אויסטראכטן אן ענליכע מעשה: "כי שאל נא לימים ראשונים אשר היו לפניך, הנהיה כדבר הגדול הזה או הנשמע כמוהו? השמע עם קול אלוקים מדבר מתוך האש כאשר שמעת אתה ויחי? או הניסה אלוקים לבוא לקחת לו גוי מקרב גוי במסות באותות ובמופתים ובמלחמה".