אין דעם חלק פון קאפיטל קי"ח גייען מיר אריבער פון דער באשרייבונג פון דער צרה און דער ישועה צום ענין פון דער הודאה אליין. דער מלבי"ם טייטשט דעם גאנצן מזמור אויף די טעג פון חזקיהו המלך און דעם מפלה פון סנחריב, און לעבן דעם ברענגען די מפרשים דעם צווייטן וועג: אז דער מזמור רעדט אויף כלל ישראל אין זייער גלות און אויף דער עתיד'דיגער גאולה, און חז"ל האבן עס גאר געדרישט אויף דוד המלך און זיין משיחה למלכות. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים און זען ווי די אלע וועגן פאראייניגן זיך אינאיינעם.
אוֹדְךָ כִּי עֲנִיתָנִי וַתְּהִי לִי לִישׁוּעָה׃ - איך דאנק דיר ווייל דו האסט מיר געענטפערט, און ביסט מיר געווען צו א ישועה.
אינעם פשוט'ן זין, איז "אודך כי עניתני" קעגן דעם וואס ער האט פריער דערמאנט: "עָנָנִי בַמֶּרְחָב יָהּ". דער אויבערשטער האט מיר געענטפערט און מיך ארויסגענומען פונעם מיצר צום מרחב, און אויף דעם דאנק איך אים. "ותהי לי לישועה" - קעגן דעם וואס איך בין פריער געווען אין אן ענגשאפט, און יעצט האב איך א ישועה און איך געפין זיך אין א מרחב. "עניתני" איז דא מלשון ענטפערן און תשובה.
נאר עס איז פאראן א גרויסע רייע פון מפרשים וואס ערקלערן אז "עניתני" איז נישט מלשון ענטפערן, נאר מלשון עינוי און יסורים. און מען זאל נישט מיינען אז דאס איז נאר אויף אן אופן פון דרש, ווייל אפילו דער מלבי"ם, וואס טייטשט די פסוקים גענוי לויטן פשט און גייט נישט אויפן דרך הדרש, לערנט אויך אזוי: "אודך" - יעצט הייבט ער אן צו דאנקען ביים שוועל פונעם טויער אינעווייניג, און גיט א הודאה אויף דעם וואס דו האסט מיך געפייניגט מיט יסורים. און דורך די דאזיגע יסורים "ותהי לי לישועה" - פון דעם כוח פון די יסורים איז געקומען די ישועה, פון זייער כוח איז געקומען די כפרה. אזוי ווי עס שטייט "אודך ה' כי אנפת בי" - דורך דעם וואס דו האסט געצערנט אויף מיר, וועט דיין צארן זיך צוריקציען און דו וועסט מיך טרייסטן; פון דעם כוח פונעם כעס איז אוועקגענומען געווארן דער חרון אף און דער אויבערשטער טרייסט מיך.
און די זאכן זענען טיף: אויב א מענטש רייניגט זיך נישט און לייטערט זיך נישט אויס פון זיינע עבירות, קען חלילה זיין פארקערט, אז עס וועלן קומען אויף אים שווערערע יסורים און אפילו מיתה, ביז א מצב וואס מען קען שוין גארנישט טאן. אבער דא זאגט ער: איך דאנק דיר אויבערשטער וואס דו האסט מיך געשטראפט מיט יסורים, און דורך די זעלבע יסורים אליין האסטו מיך ארויסגעפירט צו דער ישועה.
אֶבֶן מָאֲסוּ הַבּוֹנִים הָיְתָה לְרֹאשׁ פִּנָּה׃ - א שטיין וואס די בויערס האבן פאראכט, איז געווארן דער הויפט ווינקלשטיין.
וואס מיינט "ראש פינה"? "פינות צבאות רוממי שדי" - דער כוונה איז די שרי הצבאות; "פינה" באדייט דער חשוב'ער. יענער שטיין וואס איז געווען נידעריג און פאראכט, לייגט מען אים ביים שפיץ פונעם חשוב'ן בנין, אויף א פלאץ וואס יעדער זעט. א פאלק וואס איז געווען דערנידערט צווישן די פעלקער איז געווארן א ראש פינה.
דער אבן עזרא זאגט אז דאס איז דרך משל: די פעלקער פלעגן אים מבזה זיין, און צום סוף האט ער זיך געשטארקט איבער זיי. אדער זענען די ווערטער געזאגט געווארן ברוח הקודש אויף עם ישראל אינעם גלות, אזוי ווי דער מהלך וואס רש"י נעמט. און אזוי אויך דער רד"ק, אז די דברים גייען ארויף אויף כלל ישראל, וואס ווערן אנגערופן "אבן" - ווי עס שטייט "מִשָּׁם רֹעֶה אֶבֶן יִשְׂרָאֵל".
און וואו נאך זעט מען ישראל אינעם משל פון א שטיין? אינעם חזון פונעם צלם. וויאזוי איז איינגעפאלן דער צלם וואס נבוכדנצר האט געזען אין זיין חלום? מען דארף צוריקגיין צו ספר דניאל: עס איז געקומען א קליינער שטיין און איז געפאלן אויף זיינע פיס, האט זיי צוברעקלט און אומגעווארפן דעם גאנצן גרויסן צלם אויף זיין פנים. ווער איז דער דאזיגער קליינער שטיין? עם ישראל. איין קליינער שטיין ווארפט אום דעם גאנצן ריזיגן צלם.
דער רד"ק ברענגט בדרך משל: כלל ישראל איז דער עיקר פונעם עולם, זיי האַלטן אויף דעם בנין העולם מיט זייערע חוקים און משפטים אויף בני אדם. און אָט אין גלות פאַראַכטן זיי די מלכים, מען מיאוס'ט אָפּ דעם דאָזיקן שטיין ביז ער זאָל אפילו נישט זיין איינער פון די שטיינער פונעם בנין, און כל שכן נישט צו זיין אַ ראש פינה. דאָס הייסט: וואָס פאַר אַ נויט איז דאָ אין דעם יידישן פאָלק? דאַרף מען זיי בכלל האָבן אַלס אַ חלק פון דער וועלט? און לויט דער "תורה" פון דייטשלאַנד, נישט נאָר אַז זיי זענען נישט נויטיק צום בנין העולם, נאָר זיי ברענגען אַ חורבן פאַר דער וועלט און מען דאַרף זיי פאַרטיליקן כּדי זיי זאָלן איר נישט קאַליע מאַכן.
און בשעת דער ישועה וועט זיך אַנטפּלעקן פאַר אַלעמען: דער זעלבער שטיין וואָס דו האָסט פאַראַכט אפילו צו זיין אַ חלק פונעם בנין - ער וועט ווערן דער ראש פינה. אַזוי ווי אַ מענטש, זאָגט דער רד"ק, מאַכט די ווינקלען פונעם הויז מיט גרויסע און שיינע שטיינער, ווייל דער ווינקל-שטיין האַלט ביידע ווענט און דעם גאַנצן ווינקל. ווער עס וויל זען קען זיך מתבונן זיין אויפן וועג צום כותל: ווער עס קוקט אויף דער חומה אַרום, צו דער רעכטער זייט צו די גראָבונגען אונטן, זעט דאָרט ריזיקע שטיינער פון עטלעכע מעטער - די ווינקל-שטיינער. אַזוי וועט כלל ישראל לעתיד לבוא זיין צום ראש פינה, זיי וועלן זיין דער קיום פונעם גאַנצן עולם.
דער מלבי"ם גייט ווייטער לויט זיין שטייגער אין ביאור פונעם עניין פון חזקיהו: די מלכות ווערט געגליכן אין אַ משל צו אַ בנין, און דער מלך איז דער יסוד פונעם בנין, ווי עס שטייט "הנני יוסד בציון אבן". און די בויער האָבן אים דעמאָלט פאַראַכט - זיי האָבן אים נישט געהאַלטן פאַר ראוי צו קעניגן איבער זיי, און שבנא מיט זיין סיעה זענען אויפגעשטאַנען מחולק צו זיין אויף זיין מלכות. און דאָך מיט דעם אַלעמען איז ער געוואָרן צום ראש פינה.
מֵאֵת יְהֹוָה הָיְתָה זֹּאת הִיא נִפְלָאת בְּעֵינֵינוּ׃ - פונעם אייבערשטן איז דאָס געשען, עס איז וואונדערלעך אין אונדזערע אויגן.
נישט אויפן דרך הטבע איז די זאַך געשען, נאָר מאת ה' - אויף אַן אופן פון נס ופלא. מיט דעם איז חזקיהו געווען ראוי, און דורך דעם זענען געשען צו אים ניסים ונפלאות. רש"י טייטשט: "מאת ה' הייתה זאת" - אַזוי וועלן אַלע זאָגן. וואָרום עס שטייט דאָ נישט ווער עס זאָגט דאָס, נאָר יעדער איינער וועט מודה זיין און זאָגן: יענער שטיין וואָס מיר האָבן פאַראַכט, איז איצט דער ראש פינה; דאָס יידישע פאָלק וואָס מיר האָבן אָפּגעמיאוס'ט, איז איצט דער קאָפּ איבער אונדז אַלעמען.
און דער אבן עזרא ערקלערט: יענער שטיין וואָס איז געוואָרן צום ראש פינה - נישט מיט איר אייגענעם כּוח און נישט מיט איר גבורה איז זי דערצו געקומען, נאָר "מאת ה' הייתה זאת", יענע גבורה און יענע מעלה זענען געקומען פון אים יתברך. "והיא נפלאת בעינינו" - "נפלאת" איז מלשון פלא, אַ וואונדערלעכע זאַך, און די כוונה איז פאַרהוילן פון אונדז: מיר האָבן נישט קיין השגה ווי אַזוי די דאָזיקע זאַכן זענען געשען, און דערפאַר איז עס אין אונדזערע אויגן אַ פלא און אַ באַהאַלטענע זאַך.
זֶה־הַיּוֹם עָשָׂה יְהֹוָה נָגִילָה וְנִשְׂמְחָה בוֹ׃ - דאָס איז דער טאָג וואָס דער אייבערשטער האָט געמאַכט, לאָמיר זיך פרייען און לוסטיק זיין אין אים.
דער רד"ק זאָגט: דאָס וועלן אַלע ענטפערן און זאָגן אויפן יום הישועה - די דאָזיקע ישועה איז געשען מאת ה' און נישט דורך קיין שום אַנדערן. און ממילא וועלן די אומות זאָגן: מיר האָבן נישט פאַרוואָס צו זיין טרויעריק, נאָר מיר וועלן זיך פרייען און משמח זיין צוזאַמען מיט זיי. ווייל ווען עס וואָלט דאָ געווען אַן אונטערוואַרפונג פון די אומות דורך כלל ישראל מיט זייער אייגענעם כּוח, וואָלט כביכול געווען אַן אָרט פאַר די אומות אין כּעס צו זיין, מקפיד צו זיין און וועלן אונדז צוריק אונטערוואַרפן. אָבער אַז "מאת ה' הייתה זאת", איז דאָ אַן הכרה אַז דאָס איז דער רצון הבורא, און אויב דאָס איז זיין רצון - האָבן זיי נישט קיין אָרט צו זיין בצער. אַדרבה, מען דאַרף זיך פרייען: נישט קיין פאָלק איז אויפגעשטאַנען קעגן זיי און זיי באַזיגט, נאָר דער אייבערשטער האָט זיי מרומם געווען.
דער אלשיך הקדוש ברענגט די ווערטער פון חז"ל אויף "אני ה' בעיתה אחישנה": זכו - אחישנה, לא זכו - בעיתה. אויב מיר זענען ראוי און זוכה, וועט דער אייבערשטער צואיילן די גאולה פאַר דער באַשטימטער צייט; און אויב נישט - וועט זי קומען אין איר צייט, בעיתה. און בדרך רמז קען מען זאָגן: אויב זכו - אחישנה, און אויב נישט - באַקומט מען אַ בעיטה. עס פּאַסט דעריבער אַז מיר זאָלן זוכה זיין צו אחישנה. זאָגט דער אלשיך: דער יום הקץ איז באַקאַנט פאַר אים יתברך, און מיר האָפן אַז ער זאָל אונדז פריער ברענגען דעם קץ - ווי אַזוי? דורך דעם וואָס מיר וועלן תשובה טאָן און זיין ראוי צו דער פריערדיקער גאולה. און אויף דער גאולה וואָס וועט קומען בעיתה שטייט "זה היום עשה ה'" - דער אייבערשטער האָט שוין אָנגעגרייט און מתקן געווען יענעם באַשטימטן טאָג. און אויף דעם האָט דער נביא געזאָגט "הנה יום בא לה'", און מיר וויסן אַז "נגילה ונשמחה בו": כאָטש פאַר די רשעים וועט דער קומענדיקער טאָג ברענען, וועלן די צדיקים זיכער פריילעך זיין - "וזרחה לכם יראי שמי".
און הגם מיר וויסן אַז יענער טאָג וואָס דער אייבערשטער האָט פון פריער באַשטימט וועט זיין אַ יום שמחה, בעטן מיר פונדעסטוועגן אַז עס זאָל נישט זיין בעיתה נאָר ער זאָל זי צואיילן, און דאָס איז דער המשך: "אנא ה' הושיעה נא".
דער מלבי"ם ערקלערט: "זה היום עשה ה'" - דער דאזיגער טאג איז מיוחס צום אויבערשטן. און מען איז מדייק אינעם לשון "נגילה ונשמחה בו": אינעם אויבערשטן פרייען מיר זיך, און נישט איבער דער ישועה אליין. עס איז פאראן א ישועה וואס נעמט א מענטש ארויס פון א צרה, און מען קען זיך פרייען דערין - ברוך ה', מען איז מער נישט אין קיין צרה, מען ליידט מער נישט. אבער עס איז דא א פיל גרעסערע מעלה: זיך צו פרייען אינעם אויבערשטן. ווען מען זעט ווי דער אויבערשטער טוט א ישועה, מיינט דאס אז דער אויבערשטער איז מיט אים, דער קדוש ברוך הוא באגלייט אים, ער האט אים געגעבן א נס להתנוסס, און דערמיט ווערט זיין הייליגער נאמען נתגדל און נתקדש אויף דער וועלט - און דאס איז דער עיקר. מיר פרייען זיך פיל מער מיטן בורא יתברך, מיט דער קרבת אלוקים וואס מיר זעען, מיט דער השגחה פרטית און מיט די ניסים, ווי איידער מיט דער ישועה אליין.
נאך ערקלערט דער מלבי"ם, און אזוי שטייט אין עטליכע ערטער, דעם חילוק צווישן גיל און שמחה: די גיל איז תמיד אויף א זאך וואס באנייט זיך, און די שמחה איז אויף א שטענדיגער זאך. א מענטש וואס איז פלוצים זוכה צו א ישועה, ער האט זוכה געווען צו עפעס - האט ער א גילה; און דערנאך האט ער א שמחה, וואס באגלייט אים אויף א שטענדיגן אופן. און דערפאר "זה היום עשה ה'" - צום ערשט "נגילה" אויף דער עצם ישועה וואס האט זיך באנייט, און דערנאך "נשמחה בו", ווייל די גילה איז נאר ביים אנפאנג און שפעטער איז דאס שוין א בחינה פון שמחה.
בדרך אגב, עס זענען דא וואס זאגן "מצווה גדולה להיות בשמחה תמיד". עס איז נישט פאראן קיין אזא מצוה מיט דעם דאזיגן לשון, אבער די כוונה איז ריכטיג: אז א מענטש זאל זיך פרייען אינעם אויבערשטן יתברך. אין דער תורה שטייט "ושמחת בחגך" - אז די עבודת ה' אין די ימים טובים דארף צו זיין מיט שמחה, און אזוי ווערט מבואר אין די מפרשים און אינעם ספר החינוך: די מצוה איז זיך צו פרייען אין יום טוב, און א גאנץ יאר יעדן טאג איז נישט פאראן קיין מצוות שמחה. אוודאי דארף א מענטש מקיים זיין די מצוות ה' מתוך שמחה אינעם אויבערשטן, אבער דאס איז נישט די מצוה פון "ושמחת" א גאנץ יאר.
און אינעם ספר תהילות מהרי"ץ ווערט מבואר פארוואס די גאולה איז פארבארגן: ווייל די גרויסע שמחה וועט זיין דורך אן איבערראשונג. א זאך וואס איז באוואוסט פון פריער - פארלירט מען דעם כח פון דער איבערראשונג. מיר אלע ווייסן אז ווען מען וויל משמח זיין א מענטש מאכט מען אים אן איבערראשונג, און ווען זי קומט פלוצלונג האט ער א שמחה; אבער אויב ער ווייסט פון פאראויס וואס ער גייט באקומען, פעלט דער מאמענט, און ממילא איז די שמחה אויך נישט אזוי גרויס. און דאס איז "מאת ה' הייתה זאת" - די גאולה איז שוין אנגעגרייט פון פריער פון אים יתברך, נאר וואס דען? "היא נפלאת בעינינו" - דער אויבערשטער האט עס באהאלטן. "פלאי" באדייט באהאלטן און פארבארגן, ווי עס שטייט "למה זה תשאל לשמי והוא פלאי", און ווי "לא נפלאת היא ממך ולא רחוקה היא". און פארוואס האט ער עס באהאלטן? כדי ווען די צייט וועט קומען זאל זיין "נגילה ונשמחה בו", און מיר זאלן האבן א גאנצע שמחה, ווייל נאר אויף א זאך וואס איז געווען פארבארגן איז פאראן א שמחה בשעת איר התגלות.
אָנָּא יְהֹוָה הוֹשִׁיעָה נָּא אָנָּא יְהֹוָה הַצְלִיחָה נָּא׃ - מיר בעטן דיך, אויבערשטער, ראטעווע שוין; מיר בעטן דיך, אויבערשטער, באגליק שוין.
וואס מיינט "נא"? דער תרגום טייטשט שטענדיג "כען" - דאס הייסט יעצט. מיר האבן שוין עטליכע מאל מסביר געווען אז רש"י און דער תרגום זענען געוויינליך מחולק אין טייטש פונעם ווארט "נא": רש"י ערקלערט מערסטנס אז דאס איז א לשון בקשה, און דער תרגום טייטשט "כען". און דאס איז וואס שטייט דא: "אנא ה' הושיעה נא" - איך ווארט נישט אויפן זמן פון "בעתה", איך וויל יעצט. ראטעווע אונז יעצט, פארגיכער עס, ווארט נישט ביז עס וועט אנקומען דער טאג פון דער גאולה נאר ברענג עס פריער.
און וואס וועלן מיר דערפון פארדינען? צום ערשט, וועלן מיר האבן א ישועה: איצט האבן מיר שלעכטס און א שעבוד אונטער די אומות, און אויף דעם איז "הושיעה נא". און צווייטנס, וועלן מיר אויך האבן הצלחה, און דאס איז "אנא ה' הצליחה נא". וואס יעצט זענען מיר ווייט פון דער ישועה און פון דער הצלחה - ווען די גאולה וועט קומען איצט, וועלן מיר האבן ביידע.
דער רד"ק זאגט: "אנא ה'" - וועלן כלל ישראל זאגן: הושיעה נא און הצליחה נא פאר אלע די וואס קומען יעצט זיך משתופף זיין אין שאטן פונעם אויבערשטן און תשובה טאן צו זיין עבודה יתברך. ווייל מיר רעדן דאך פון א מצב וואס עם ישראל ווערט אויסגעלייזט: יענער שטיין וואס די בויער האבן פאראכט איז געווארן צום הויפט עקשטיין, און אלע פעלקער דערקענען אונז און פרייען זיך דערמיט - און דעמאלט בעטן מיר אז דער אויבערשטער זאל העלפן און באגליקן אויך די וואס שליסן זיך אן צו אונז.
און דער מלבי"ם ערקלערט אז דא דאווענען אלע: "אנא ה' הושיעה נא" - ער זאל זיי ראטעווען פון סנחריב וואס באלאגערט די ארומיגע ערטער פון ירושלים; "אנא ה' הצליחה נא" - ער זאל זיי געבן הצלחה אין אלע זייערע מעשי ידיהם פון יעצט און ווייטער, מעתה ועד עולם.
הגאון רבי עזרא עטיה, ראש ישיבת פורת יוסף, פלעגט פרעגן: פונעם פריערדיגן פסוק איז דאך משמע אז מען געפינט זיך אין פריידן - "נגילה ונשמחה בו", אויב אזוי פארוואס בעט מען יעצט ישועות, וואס דאס באדייט אז מען געפינט זיך אין א שווערן מצב? און ער ערקלערט: יעדער טאג וואס עס איז געשען דערין א נס פאר אידן, ווערט דער דאזיגער טאג א צייט וואס איז מסוגל לדורות. דאס איז א באזונדערער טאג וואס מיר האבן געזען ווי ער ברענגט א ישועה, ווי עס שטייט "כימי צאתך מארץ מצרים אראנו נפלאות" - אין חודש ניסן זענען זיי אויסגעלייזט געווארן, און עס איז דארט געווען א ישועה, און דערפאר איז ער לדורות א ראוי'דיגער און מסוגל'דיגער זמן פאר ישועה.
און נאך מער פון דעם זאגט דער הייליגער אריז"ל: יעדן יאר אין די טעג פון פסח ווערט א תיקון אין די עולמות העליונים, און אורות עילאין קדישין שיינען אראפ אין חג הפסח אזוי ווי זיי האבן משפיע געווען דעמאלט, און אלעס ווענדט זיך לויט דער הכנה וואס מען מאכט. ווייל דעמאלט איז אראפגעקומען א געוואלדיגער אור אויף כלל ישראל בבחינת "פסיחה" - ווי מען האט גערעדט דערפון אין די דרשות פאר פסח - אז זיי האבן געקענט משיג זיין השגות אין א קורצער צייט, בדילוג. עם ישראל איז געווען אויפן נידריגסטן פלאץ, נאענט צו די מ"ט שערי טומאה, און אינאיינעם פון פופציג טעג האבן זיי מקבל געווען די תורה. מען זעט אז זיי האבן דאס מקבל געווען בדילוג, זיי זענען נישט אדורך אלע שטאפלען וואס וואלטן געדארפט דויערן דורות. און אזוי איז עס לדורות: די צייט פון פסח איז א מסוגל'דיגע צייט ווען א מענטש קען משיג זיין גרויסע השגות אין א קורצער צייט.
און דאס איז וואס עס שטייט דא: "זה היום עשה ה' נגילה ונשמחה בו" - אין יעדן יאר פרייען מיר זיך אין דעם זעלבן טאג. און אויב דו וועסט פרעגן, מאי נפקא מינה, מאי דהוה הוה, וואס איז געווען איז געווען, און וואס גייט עס אונז היינט אן אז דעמאלט איז געווען א שמחה? אויף דעם ווערט געזאגט "אנא ה' הושיעה נא": אין דעם זעלבן טאג אין יעדן יאר איז די צייט מסוגל צו ברענגען א ישועה, און אין יענעם תאריך זענען די הימלען אפן צו משפיע זיין א ישועה, און דערפאר בעטן מיר - רבונו של עולם, הושיעה נא אזוי ווי עס איז געווען אין די ערשטע טעג.
און א שיינע מעשה ווערט דערציילט אויפן גאון רבי יהודה צדקה זצ"ל: עס איז געקומען צו אים א בחור זיך מייעץ זיין, אז ער וויל אריבערגיין אין אן אנדער ישיבה. האט ער אים געפרעגט: פארוואס? שפירסטו אז דו לערנסט נישט דא גענוג גוט? האט ער אים געזאגט: ניין, איך לערן דא אויסגעצייכנט ברוך ה', נאר איך האלט אז אין יענער ישיבה וועל איך האבן מער הצלחה און איך וועל מער שטייגן. האט אים הרב צדקה געזאגט: קוק אריין, ביים הלל זאגן מיר "אנא ה' הושיעה נא, אנא ה' הצליחה נא". ווען מען קומט צו "הושיעה נא" - שאקלט מען מיטן לולב; אבער ביי "הצליחה נא" - שאקלט מען נישט. און וואס לערנט מען פון דעם? אז כדי זוכה צו זיין צו א ישועה, ווען א מענטש דארף א ישועה - שאקל, גיי פון איין ארט צום צווייטן, באוועג זיך. אבער "הצליחה נא" - שאקלט מען נישט: בלויז פאר נאך הצלחה, בלייב אויף דיין ארט, הייב נישט אן זיך צו שאקלען און גיי נישט אריבער אין אן אנדער פלאץ. וואו דו ביסט - איז גוט. און פון וואו ווייסטו אז דיין הצלחה דארט וועט זיין גרעסער?
בָּרוּךְ הַבָּא בְּשֵׁם יְהֹוָה בֵּרַכְנוּכֶם מִבֵּית יְהֹוָה׃ - געבענטשט איז דער וואס קומט אינעם נאמען פון ה', מיר האבן אייך געבענטשט פון בית ה'.
רש"י זאגט אז "ברוך הבא בשם ה'" פלעגט מען זאגן פאר די וואס ברענגען ביכורים און פאר די עולי רגלים, און "ברכנוכם" מיינט: מיר האבן אייך געבענטשט. און דער רד"ק זאגט: יעדער וואס פלעגט קומען צו דינען דעם אויבערשטן פלעגט מען אים זאגן "ברוך הבא בשם ה'", און מען בענטשט אים מיט זיין נאמען יתברך, ווייל דער שם ה' איז געבענטשט. און זיי קומען צום בית המקדש זיך צו בענטשן, און דערפאר "ברכנוכם מבית ה'" - די ברכה קומט ארויס פונעם פלאץ וואו דער שם ה' רוהט, ווייל פון זיין נאמען ווערט די ברכה משפיע געווען, און פון זיין פלאץ - פונעם פלאץ וואו די שכינה רוהט, דער בית המקדש - פון דארט זאל ער זיי בענטשן. און דאס איז קעגן "יברכך ה' וישמרך", און ווי מען וועט זען ווייטער, זענען אויך די איבעריגע אויסדרוקן אין די פסוקים קעגן די איבעריגע ברכות פון ברכת כהנים.
אֵל יְהֹוָה וַיָּאֶר לָנוּ אִסְרוּ־חַג בַּעֲבֹתִים עַד־קַרְנוֹת הַמִּזְבֵּחַ׃ - גאט איז דער אייבערשטער און ער האט אונז באלויכטן, בינדט דעם יום-טוב קרבן מיט דיקע שטריק ביז די עקן פונעם מזבח.
"אל", זאגט דער אבן עזרא, איז א לשון פון א תקיף און א בעל כוח: דער אויבערשטער איז דער תקיף וואס האט אונז באלויכטן. און פארוואס "ויאר לנו"? ווייל עס רעדט זיך דא פון קרבנות, און זבחים ווערן נישט מקריב געווען נאר בייטאג. עס איז אינגאנצן נישטא קיין קרבן ביינאכט, און ביינאכט ווערן נאר די פדרים פארברענט אויפן מזבח. דערפאר "ויאר לנו" - יעצט רעדט מען פונעם ליכטיגקייט פונעם טאג, ווען מען ברענגט די קרבנות.
און דעמאלט זאגן די כהנים פאר כלל ישראל: "אסרו חג". און זעט אן אויסדרוק וואס זיין אמת'ער באדייט איז אינגאנצן אנדערש ווי מענטשן זענען געוואוינט דערצו: היינט איז "איסרו חג" דער נאמען פארן טאג נאך יום טוב, א מליצה אויפן סמך פון דעם פסוק. אבער זיין אמת'ער טייטש איז: בינדט דעם קרבן חגיגה. "בעבותים" - מיט א דיקן שטריק. "עד קרנות המזבח" - ווייל זייער שטייגער איז געווען, ווען זיי האבן געוואלט אפהיטן דעם קרבן ער זאל נישט פארשוואונדן ווערן און זאל זיין געהיט ביי זיי, אים אנצובינדן צו די פיס פונעם בעט, און דער אויסדרוק געפינט זיך אין עטליכע פלעצער. דאס הייסט: בינדט דעם קרבן חגיגה מיט שטריק ביז איר וועט אים ברענגען צו די קרנות המזבח, כדי מען זאל אים דארט שחט'ן און שפריצן דאס בלוט אויף די קרנות המזבח. און אזוי ווי עס שטייט "חגים ינקופו", וואס אויך דארט איז "חגים" אין באדייט פון קרבנות חגיגה. "עד קרנות המזבח" - ביז עס וועט זיין נאנט צו די קרנות המזבח, ווייל דארט איז די זריקת הדם וואס איז דער עיקר פון דער עבודה וואס ווערט געטאן ביים קרבן.
און אזוי זאגט רש"י: די זבחים און חגיגות וואס זענען געווען ריין און איבערגעקוקט פון א מום, פלעגט מען בינדן צו די פיס פון זייערע בעטן ביז מען ברענגט זיי אין עזרה צו די קרנות המזבח. און וואו נאך געפינען מיר אז מען האט געבונדן דעם קרבן צו די פיס פונעם בעט? ביי קרבן פסח, וואס מען האט אים גענומען פון בעשור, און עס ווערט געברענגט אז מען האט אים צוגעבונדן צו די פיס פונעם בעט.
אֵלִי אַתָּה וְאוֹדֶךָּ אֱלֹהַי אֲרוֹמְמֶךָּ׃ - מיין גאט ביסטו און איך וועל דיר דאנקען, מיין גאט וועל איך דיך דערהויבן.
דער אלשיך הקדוש זאגט: מלך המשיח זאגט - אויב דו וועסט פארגיכערן די גאולה און טאן מיט מיר א חסד, "ואודך", וועל איך דיר דאנקען דערויף. און דאס איז "אלי", ווייל דער שם "אל" איז א נאמען פון חסד, וויבאלד איינע פון די י"ג מדות הרחמים איז דאך "אל רחום וחנון". איך האב אייך אמאל געזאגט אז "אלוקים" איז דין און "אל" איז חסד, און ביים שם הוי"ה איז פארקערט: דער פולער שם איז רחמים, און "י-ה" איז דין. און אויב דו וועסט זיך באציען צו מיר מיט דער מדה פון "אלוקי", וואס איז דין - דאס הייסט אז דו וועסט נישט ברענגען די גאולה מיט אחישנה נאר אין דער צייט וואס זי דארף קומען לויטן דין, בעתה - אויך דעמאלט "ארוממך", וועל איך דיך דערהויבן און לויבן. און דעמאלט קערט זיך צוריק רוח הקודש און זאגט: "הודו לה' כי טוב כי לעולם חסדו" - צי איר זענט זוכה צי נישט, זאלט איר וויסן אז דער אויבערשטער טוט שטענדיג חסד. צי זי וועט קומען בעתה, וואס דעמאלט איז עס אין דער מדה פון "כי טוב", צי זי וועט קומען פריער מיט אחישנה, וואס דאס איז זיכער אויך פון זיין גוטסקייט יתברך - ווי אזוי עס זאל נאר זיין, זאלט איר וויסן אז צום סוף איז עס לטובה.
אמאל האט איינער געפרעגט פון איינעם פון די גדולי ישראל: פארוואס פארזוימט זיך די גאולה אזוי שטארק? האט ער אים געזאגט: מאך א חשבון. קוק אויף אונדזער מצב מיט פערציג יאר צוריק אין דער רוחניות אינעם פאלק און איבער יידישקייט - דער מצב איז געווען זייער געפאלן. אמאל האט מען געדארפט האבן מוט צו גיין מיט א קאפל אין דער ארמיי, און אזוי אויך אין אסאך אנדערע ערטער. מנינים, שיעורי תורה, מענטשן וואס גייען ארויס אין מלחמה און טראגן ציצית און שרייען "ה' הוא האלוקים" - וואו זענען געווען אזעלכע זאכן אמאל? מען זעט אז ס'איז פאראן אן אלגעמיינע התעוררות ביים פאלק, און כאטש עס זענען דא עקסטרעמע וואס ווערן מער ראדיקאל און פראגרעסיוו, בכללות איז דא אן התעוררות. די תשובה-באוועגונג, וואס האט זיך אנגעהויבן אין די לעצטע דרייסיג יאר, האט געמאכט א גרויסן שינוי קעגן דעם יחס וואס איז געווען צו שומרי מצוות מיט פערציג און פופציג יאר צוריק. די עלטערע צווישן אונדז געדענקען: א מענטש האט געמוזט שיקן זיין זון צו א פרייער חינוך כדי צו באקומען א פנקס אדום, כדי מען זאל אים געבן ארבעט, כדי צו באקומען תלושים - ער האט געמוזט גיין אין שפאן מיט די כופרים אין דעם דרך ה'. און היינט איז דער רוב פונעם פאלק מאמינים. האט ער אים געזאגט: וואס ווילסטו, אז דער אויבערשטער זאל פארגיכערן די גאולה - און וואו וועלן אלע בלייבן? דער הקדוש ברוך הוא וויל אז נאך איינער זאל זיך דערנענטערן און נאך איינער זאל זיך דערנענטערן.
און איינער האט דאס אמאל אראפגעלייגט מיט א משל פון א טיר וואס לאזט זיך אראפ: אזוי ווי אויף שיפן, וואו עס זענען דא טירן וואס לאזן זיך אראפ און טיילן אפ די שיף, אז אויב עס זאל אריינקומען וואסער זאל עס נישט אריבערגיין פון איין זייט צום צווייטן און נישט פארזינקען די שיף. און אין דער רגע וואס די טיר לאזט זיך אראפ ביז אראפ - פארמאכט זי זיך. און וואס טוען אלע פאר זי לאזט זיך אראפ? מען לויפט און מען גייט אריין און מען גייט אריבער. און דאס איז וואס מיר טוען היינט: נאך איינעם ברענגט מען אריין, נאך איינעם שלעפט מען און מען ברענגט אריין. ווייל ווען די טיר וועט זיך פארמאכן - איז פארטיג, משיח איז געקומען, וואס דו האסט דערגרייכט האסטו דערגרייכט. דערפאר האלט דער הקדוש ברוך הוא אפ מיט זיינע גרויסע רחמים די גאולה, כדי צו געבן נאך א געלעגנהייט פאר מענטשן זיך צו דערנענטערן און טאן זיין רצון.
און דער אבן עזרא טייטשט אז דער וואס זאגט "אלי אתה ואודך" איז דער מענטש וואס ברענגט דעם קרבן. און כאטש עס שטייט דא נישט ווער עס זאגט דאס - זאלסטו זיך נישט וואונדערן, ווייל דאס איז א דרך צחות אין שירים, אזוי ווי "פשטתי את כותנתי", און אסאך אזעלכע: אסאך מאל ווערט דערמאנט די פעולה אן דעם וואס עס ווערט דערמאנט דער פועל.
דער רד"ק זאגט: "אלי אתה ואודך" - דאס זאגט כלל ישראל: מיר פאסט צו דאנקען מער פון אלע אומות, פארװאס? ווייל "אתה אלי" - דו האסט געוויזן דיין כוח, דיין מאכט און דיין גבורה אין מיין רעטונג און מיין ישועה, דו האסט מיך ארויסגענומען פון גלות מיט דיין גרויסן כוח, און איך האב קלאר געזען אין דער בחינה פון "אלי". און דו ביסט אויך "אלוקי", די מדת הדין, וואס דו האסט געמשפט די אומות און זיך אפגערעכנט מיט די וואס האבן מיך געפייניקט - און דערפאר "ארוממך", וועל איך דיך דערהויבן מיט מיין מויל.
און דער מלבי"ם, ווי געדענקט, ערקלערט די זאכן אויף חזקיהו: מען איז ארויסגעגאנגען אים אקעגן ווען ער איז געקומען אין בית המקדש מיט פאקלען פון ליכט, ווי עס שטייט "באורים כבדו ה'", און אויף דעם ענטפערט ער "אל ה' ויאר לנו" - קעגן "יאר ה' פניו אליך". און דעמאלט באפעלט דער קעניג די כהנים "אסרו חג" - אז זיי זאלן נעמען דעם קרבן וואס ער האט געברענגט ביז די קרנות המזבח אים מקריב צו זיין, און דער אויבערשטער וועט אננעמען זיין פנים זיי מקבל צו זיין דעם קרבן, און דאס איז קעגן "יישא ה' פניו אליך", ווייל דאס אננעמען דעם קרבן איז א נשיאת פנים.
הוֹדוּ לַיהֹוָה כִּי־טוֹב כִּי לְעוֹלָם חַסְדּוֹ׃ - דאנקט דעם אויבערשטן ווייל ער איז גוט, ווייל זיין חסד איז אויף אייביק.
זאגט דער רד"ק: דאס איז געזאגט געווארן קעגן אלע פעלקער. לכתחילה האבן מיר געזאגט "אלי אתה ואודך" - איך בין דער וואס דאנקט, אויף דער פריוואטער ישועה וואס דו האסט געטאן פאר מיר, און באזונדערס אין דער בחינה פון "אל". און יעצט דאנקען אלע פעלקער און זאגן: "הודו לה' כי טוב כי לעולם חסדו" - דאנקט דעם אויבערשטן ווייל ער איז גוט צו יעדן, און זיין חסד איז אייביג, וואס ער טוט שטענדיג חסד מיט זיינע באשעפענישן.
דא ערקלערט דער רד"ק דעם מזמור אויך לויט חז"ל, וואס האבן עס געדרשנט אויפן ענין פון דוד. "אבן מאסו הבונים" - דאס איז דוד. ווען שמואל איז געקומען אים צו זאלבן, האט ישי פארגעשטעלט פאר אים זיינע זין, און שמואל האט אים געזאגט: ניין, דא איז נישט דער מלך, עס קען נישט זיין אז דו האסט געברענגט אלע קינדער. האט ער אים געזאגט: עס איז נאך געבליבן איינער ביים צאן - מסתמא רעדט מען נישט פון אים. האט ער אים געזאגט: איך וועל נישט גיין ביז דו וועסט אים ברענגען אהער. און ער איז געגאנגען און געברענגט דוד'ן, און דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט צו שמואל'ן: מיין געזאלבטער שטייט און דו זיצסט? שטיי אויף און זאלב אים. און ער איז אויפגעשטאנען און אים געזאלבט. "אבן מאסו הבונים" - די "בונים" זענען די בנים; יעדער האט אים פאראכט, זיי האבן געזאגט: דאס איז דוד, זאל ער גיין צום צאן, און ער איז אפילו פארדעכטיגט געווארן אין ממזרות ווי באקאנט. און דווקא דער דאזיקער פאראכטענער איז געווארן לראש פינה.
"אודך כי עניתני" - האט דוד געזאגט. "ותהי לי לישועה" - און בפרט לויט ווי מיר האבן מסביר געווען אז "עניתני" איז אין טייטש פון עינוי: דער זעלבער עינוי וואס איך האב געקוקט דערויף ווי א שרעקליכע זאך, וואס מען האט מיך ארויסגעווארפן צום צאן, דאס אליין איז מיר געווען צו א ישועה. ווייל דער הקדוש ברוך הוא קלייבט דאך אויס זיינע אויסדערוויילטע און זיינע פירער פונעם צאן: יעקב'ן האט ער גענומען פונעם צאן, משה'ן האט ער גענומען פונעם צאן, און דוד'ן האט ער גענומען פונעם צאן - ווער עס קען פאשען דאס צאן, זאל קומען און פאשען מיין פאלק.
"אבן מאסו הבונים" - האט ישי געזאגט: יענער שטיין וואס די בויערס האבן פאראכט איז געווארן צום הויפט ווינקלשטיין, ווייל דוד איז דאך געווען א יונגער נער, א פאסטוך פון שאף, נישט געווען געשאצט אין זייערע אויגן, און עס איז זיי בכלל נישט ארויפגעקומען אויפ'ן געדאנק אז ער וועט זיין מלך. "מאת ה' הייתה זאת" - האבן זיינע ברידער געזאגט, "היא נפלאת בעינינו": די זאך איז פון ה', און עס איז א וואונדער אין אונזערע אויגן ווי אזוי עס איז געשען אזא זאך. "זה היום עשה ה' נגילה ונשמחה בו" - האט שמואל געזאגט. "אנא ה' הושיעה נא" - האבן זיינע ברידער געזאגט. "אנא ה' הצליחה נא" - האט דוד געזאגט. און עס זענען פאראן אויף דעם אלעם ערקלערונגען פארוואס זיי האבן געזאגט דווקא "הושיעה נא" און פארוואס ער האט געזאגט דווקא "הצליחה נא", און מיר גייען נישט אריין אין דעם, נאר מיר ברענגען די דרשת חז"ל כפשוטה. "ברוך הבא בשם ה'" - האט ישי געזאגט ווען דוד איז געקומען פון די שאף. "ברכנוכם" - האט שמואל געזאגט. "אל ה' ויאר לנו" - האבן אלע געזאגט. "אסרו חג בעבותים" - האט שמואל געזאגט, ווארום ער רופט זיי דאך צום זבח, דאס הייסט בינדט צו דעם קרבן וואס מ'וועט מקריב זיין. "אלי אתה ואודך" - האט דוד געזאגט. "הודו לה' כי טוב כי לעולם חסדו" - האבן אלע געזאגט.
דער סיום פונעם מזמור לערנט אונז אויס דעם וועג פון א פולקאמער הודאה: צו דאנקען נישט בלויז אויף דער ישועה, נאר אויך אויף דעם ענוי און צער וואס האט זי געברענגט, און צו וויסן אז דער שטיין וואס די בויערס האבן פאראכט - דוד דער יונגער צווישן די פאסטעכער פון שאף, חזקיהו וואס מ'האט זיך געקריגט אויף אים, און כלל ישראל וואס איז פאראכט צווישן די אומות - איז עתיד צו ווערן צום הויפט ווינקלשטיין, און נישט מיט זייער אייגענער כוח, נאר "מאת ה' הייתה זאת", און דערפאר וועלן אלע אומות זיך פרייען מיט איר. "נגילה ונשמחה בו" - אין אים יתברך, און נישט בלויז אין דער ישועה אליין; א גילה אויפ'ן חידוש, און א שטענדיגע שמחה וואס קומט נאכדעם. און כל זמן די גאולה איז נאך נישט געקומען, בעטן מיר "אנא ה' הושיעה נא" - ער זאל זי פארגיכערן און זי זאל נישט קומען ערשט בעתה, און דערווייל ווארט הקדוש ברוך הוא מיט זיינע גרויסע רחמים כדי נאך און נאך זאלן זיך דערנענטערן און זוכה זיין. און אויף סיי וועלכן אופן זי וועט קומען, בחסד צי בדין, ווערט אלעס פארחתמ'עט מיט איין הודאה: "הודו לה' כי טוב כי לעולם חסדו".