קאפיטל י"ח אין תהילים איז א באזונדערער מזמור: ער ערשיינט כמעט אין דער זעלבער צורה אויך אין ספר שמואל ב' פרק כ"ב. מיר דארפן פארשטיין פארוואס דער מזמור ווערט איבערגעזאגט צוויי מאל, און פארוואס עס זענען פאראן אין אים שינויים פון ווערטער און אותיות צווישן די צוויי ערטער. לאמיר אנהייבן מיטן קעפל פונעם מזמור:
לַמְנַצֵּחַ לְעֶבֶד יְהֹוָה לְדָוִד אֲשֶׁר דִּבֶּר לַיהֹוָה אֶת־דִּבְרֵי הַשִּׁירָה הַזֹּאת בְּיוֹם הִצִּיל־יְהֹוָה־אוֹתוֹ מִכַּף כׇּל־אֹיְבָיו וּמִיַּד שָׁאוּל׃ - פארן מנצח, פונעם עבד ה' דוד, וואס האט גערעדט צום אייבערשטן די ווערטער פון דער דאזיגער שירה, אין דעם טאג וואס דער אייבערשטער האט אים געראטעוועט פון דער האנט פון אלע זיינע שונאים און פון דער האנט פון שאול.
רש"י פארטייטשט אז דוד האט געזאגט דעם דאזיגן מזמור ווען ער איז אלט געווארן, נאכדעם וואס אלע זיינע צרות זענען אריבער אויף אים און ער איז ניצול געווארן פון זיי. דער אבן עזרא ערקלערט אז ער האט דאס מחבר געווען ווען זיינע מענטשן האבן אים באשוואוירן אז ער זאל מער נישט ארויסגיין מיט זיי אין מלחמה און נישט אויסלעשן דאס ליכט פון כלל ישראל - ווייל עס איז א גרויסע סכנה אז דער מלך פון כלל ישראל זאל שטארבן אין א מלחמה. ביידע פירושים ווייזן אויף א שפעטערער תקופה, די ימי הזקנה פון דוד'ן.
לכאורה איז דאך שאול בכלל זיינע שונאים, און פארוואס דארף מען אים אויסרעכענען באזונדער? נאר רש"י ערקלערט: ווייל ער איז געווען דער שווערסטער קעגן אים און האט אים גערודפ'ט מער פון יעדן. דוד האט געהאט אסאך שונאים, אבער עס איז געווען איין שונא וואס האט אים געפלאגט מער פון אלעמען. דאס איז א באקאנטע ערשיינונג אין תנ"ך, און דער מלבי"ם ברענגט דערצו נאך ביישפילן, ווי למשל "וראו את הארץ ואת יריחו" - און איז דען יריחו נישט בכלל דאס לאנד? נאר דער הויפט ארט ווערט דערמאנט באזונדער. אזוי אויך דא: דער הויפט רודף ווערט דערמאנט מיט זיין נאמען באזונדער.
א פארכאפנדע זאך: דער מלבי"ם האט נישט מפרש געווען דעם מזמור אין שמואל ב' כ"ב, נאר האט דאס איבערגעלאזט אויף תהילים. אבער די הקדמה האט ער געשריבן דווקא דארט. אזוי אז אין שמואל איז פאראן אן הקדמה אן א פירוש, און אין תהילים א פירוש אן אן הקדמה, און די צוויי זאכן ערגענצן איינע די אנדערע.
דער מלבי"ם פרעגט דארט: אויב דער מזמור איז שוין מסודר געווארן אין ספר תהילים, פארוואס ווערט ער נאכאמאל געברענגט צום סוף פון ספר שמואל? און פארוואס זענען דא שינויים אין ווערטער און אותיות (ווי למשל "חשכת מים" קעגן "חשרת מים", און ענליכע)? און אין זיין ענטפער שטיצט ער זיך אויף די ווערטער פונעם מהרי"א - רבינו יצחק אברבנאל, אויף וועמענס דברי תורה ער פארלאזט זיך אסאך מאל.
זאגט דער אברבנאל: נישט אזוי ווי רש"י און נישט ווי דער אבן עזרא. די דאזיגע שירה האט דוד מחבר געווען אין זיינע יונגע יארן, נאך אינמיטן זיינע צרות, און ער האט דאס געמאכט אלס אן אלגעמיינע שירה פאר אלע צרות - כדי יעדעס מאל וואס דער אייבערשטער ראטעוועט אים פון א צרה, זאל ער האבן א קביעות'דיגן מזמור צו זינגען. דאס איז דער טייטש פון "ביום הציל ה' אותו": אין יעדן איינציגן טאג וואס ער איז ניצול געווארן, פלעגט ער זאגן דעם דאזיגן מזמור. דאס איז געווען דער מזמור וואס האט אים שטענדיג באגלייט.
און דער מלבי"ם לייגט צו: אין ספר שמואל זענען נישט פארשריבן געווארן די זמירות און שבחים פון דוד'ן. דער ספר באשרייבט די געשעענישן פון זיין לעבן, אבער זיינע תהילות ווערן דארט נישט געברענגט - אויסער דעם דאזיגן מזמור, און דווקא ווייל ער איז דער כולל'דיגער מזמור וואס ער פלעגט תמיד זינגען.
און וואס איז בנוגע תהילים? דוד המלך אין זיינע עלטערע יארן האט צונויפגענומען אלע זיינע מזמורים און זיי צוזאמענגעבינדן אין א באזונדערן ספר, לצורך הנהגת המתבודד. דאס הייסט: וואס ער פלעגט זינגען פאר זיך אליין, איז פארוואנדלט געווארן אין א ספר וואס יעדער מענטש זאל קענען זאגן אויף זיינע פריוואטע צרות, און געפינען דערין א היילונג פאר אלע זיינע שמערצן. דער דאזיגער מזמור נעמט אריין אלעס וואס גייט אריבער אויפן מענטש אין די טעג פון זיין לעבן, און עס זענען פאראן אין אים וואונדערליכע סגולות אלס א חיבור ברוח הקודש, ווי עס ווערט געברענגט אין ספר "שימוש תהילים", און דערפאר האט ער אים נאכאמאל אריינגעשריבן אין ספר תהילים.
און פון דעם איז אויך דער פשט אויף די שינויים: אין תהלים איז דער מזמור געווידמעט צום זאגן פאר דעם יחיד, דעריבער האט דוד געמאכט דערין צופאסונגען כדי עס זאל שטימען פאר יעדן איינעם. דער נוסח אין ספר שמואל איז דער גענויער אופן ווי אזוי דוד האט מתפלל געווען פאר זיך אליין, בעת וואס אין תהלים זענען דאס הוספות און ענדערונגען וואס ער האט צוגעלייגט כדי עס זאל צופאסן צו די געברויכן פון יעדן מענטש.
און דער מלבי"ם ענדיגט דארט צו: "פירוש המזמור היקר הלז כתוב איתי בספר תהילות כי שם מקומו, ולא אכפלהו פה שלא לצורך, לשכנותו תדרשו ובאתם שמה אם יהיה אלוקים עמדי" - דאס מיינט אז יענע צייט איז דער פירוש נאך געלעגן ביי אים אין כתב־יד און איז נאך נישט ארויס לאור עולם, דעריבער האט ער עס אנגעהאנגען אין "אם יהיה אלוקים עמדי".
אויפן קעפל "למנצח לעבד ה' לדוד" ערקלערט דער מלבי"ם אז דוד דאנקט דעם אויבערשטן פארן אים ראטעווען פון אלע זיינע פיינט אין זיינע פילע מלחמות, און באזונדער פון דער האנט פון שאול, ביי וועמען ער איז געווען מער אין סכנה ווי ביי יעדן. און אין דעם מזמור האט ער מבאר געווען צוויי ענינים אין דער הנהגה פונעם אויבערשטן מיט אים.
דער ערשטער - אן הנהגה אין א צייט פון שלווה: ווען עס איז נישט געווען קיין צרה און קיין פחד פון די שונאים, דאנקט דוד און לויבט אויף דעם אליין וואס ער געפינט זיך אין א רואיגער תקופה, אין א צייט וואס עס איז נישטא קיין שלעכטס. און דער צווייטער - אן הנהגה אין א צייט ווען ער האט געהאט פיל ביטערע צרות. און אין דעם טייל דערציילט ער וועגן צוויי ערליי השגחה און ישועה: א נאטירלעכע השגחה - א ישועה בדרך הטבע, און צו דער האט דוד זוכה געווען נישט מצד זיינע מעשים נאר בכוח פון זיין תפילה; און אן אויבער־נאטירלעכע השגחה - אפענע ניסים העכער דעם סדר הטבע, און צו דער האט ער זוכה געווען מצד זיינע גוטע מעשים. פאר דער נסימ'דיגער ישועה דארף ער אפילו נישט קיין תפילה, ווייל זי קומט אים בזכות זיינע מעשים, אז דער אויבערשטער איז מיט אים.
וַיֹּאמַר אֶרְחׇמְךָ יְהֹוָה חִזְקִי׃ - און ער האט געזאגט: איך האב דיר ליב, ה', מיין שטארקייט.
קודם כל צום ריכטיגן לייענען: ווי דער רד"ק שרייבט, איז דער חי"ת דא ווי א חטף־קמץ. יעדעס מאל וואס א חי"ת קומט מיט א שווא, לייענט מען עס נישט "חְ" נאר "חָ" - אזוי ווי מיר זאגן "חָכמה", און נישט ווי מען גרייזט אין ברכת "חונן הדעת" צו זאגן "חְכמה בינה ודעת". און אזוי איז אויך דא: "אֶרְחָמְךָ", אויפן משקל פון "אֶזְכּוֹרְךָ" - וואס כאטש עס שטייט געשריבן "אזכרך", לייענט מען נישט "אזכְּרך" נאר "אזכורך".
רש"י טייטשט: "ארחמך" - איך האב דיר ליב, מלשון "ואהבת לרעך כמוך", וואס דער תרגום פארטייטשט "ותרחם", און "רחימי" מיינט זיינע ליבהאבער. דאס הייסט: איך האב דיר ליב, ה' מיין שטארקייט.
דער מלבי"ם טייטשט אבער אנדערש: "ארחמך" - איך פיל דיך אן מיט רחמים. און דער ביאור דערפון איז: רחמים פון א מענטש אויף זיין חבר איז אן התפעלות הנפש - איך קוק אויף זיין מצב, איך ווער איבערגענומען, עס טוט מיר וויי דאס הארץ אויף אים, און איך האב רחמנות. אזא התפעלות געהערט נישט ביים אויבערשטן, וואס ווערט נישט נפעל פון גארנישט און פון קיינעם. ממילא שייך נישט צו זאגן אויף אים יתברך רחמים אדער אכזריות און אלע מידות און טבע'ס - דאס אלעס איז נאר מצד די מקבלים. מיר באקומען השפעה פונעם אויבערשטן, און דאס הייסט ביי אונז "דער אויבערשטער האט געהאט רחמנות אויף מיר", אבער עס איז נישט ריכטיג צו זאגן אז דער אויבערשטער איז נתמלא געווארן מיט רחמים, ווייל מיט דעם מאכן מיר אים כביכול פאר א נפעל: כאילו איך האב געטון אויף אים א פעולה און ער טוישט זיך צוליב מיר. דער אויבערשטער ענדערט זיך דאך נישט פון קיינעם. דעריבער איז דער פשט פון "ארחמך": איך בין דער נושא צוליב וועמען דו ווערסט נתמלא מיט רחמים - די רחמים זענען די השפעה וואס איך באקום, און נישט קיין התעוררות פון א בחינה פון רחמנות כלפיו יתברך, וואס דאס שייך דאך זיכער נישט אין אלוקות.
נאר מען דארף וויסן: ווען מען רעדט פון די ספירות, שייך יא צו זאגן אז זיי ווערן מושפע. קודשא בריך הוא בעצמותו ווערט פון גארנישט באאיינפלוסט, אבער אין די ספירות יא - ווייל מיר זענען דאך אין א בחינה פון "תנו עוז לאלוקים", אז מיט אונזערע גוטע מעשים געבן מיר כוח אין דער פמליא של מעלה, און דאס איז נישט אין דעם אויבערשטן אליין נאר אין די ספירות. דורך דעם וואס די צדיקים טוען זייער עבודה ווערט דאס אנגערופן אן העלאת מ"ן (מיין נוקבין), וואס דאס וועקט אויף די אהבה למעלה, און דורך דעם קומט אראפ אן הורדת מ"ד (מיין דכורין), וואס דער אויבערשטער משפיע געווען. דעריבער ווען מען רעדט פון די ספירות שייך צו רעדן בלשון פון השפעה און התעוררות, שאפן א שאדן אדער שאפן רחמים. און אזוי למשל די י"ג מכילן דרחמי - זייער מקום איז אין עולם האצילות, אין עתיק און אריך, זייער הויכע פלעצער, בבחינת די מוחין. דאס זענען בחינות פון רחמים און דין אין די ספירות, אבער נישט אין עצמותו יתברך.
יְהֹוָה סַלְעִי וּמְצוּדָתִי וּמְפַלְטִי אֵלִי צוּרִי אֶחֱסֶה־בּוֹ מָגִנִּי וְקֶרֶן־יִשְׁעִי מִשְׂגַּבִּי׃ - דער אויבערשטער איז מיין פעלז, מיין פעסטונג און מיין רעטער; מיין ג-ט, מיין שטארקייט וואס אין אים שוץ איך זיך, מיין שילד, דער הארן פון מיין ישועה, מיין פעסטער טורעם.
רש"י טייטשט "ה' סלעי" - אז דו האסט מיר געהאלפן ביים סלע המחלקות, ווען איך בין געווען איינגעענגט צווישן שאול און זיינע מענטשן געכאפט צו ווערן, ווי עס שטייט "ושאול ואנשיו עוטרים אל דוד". עס איז געווען א שלב ווען שאול איז געווען בלויז איין טריט אפגעריקט פון לייגן זיין האנט אויף דוד'ן: ער איז נאכגעלאפן נאך אים ארום דעם פעלז, און ווען ער האט געזען אז עס איז אים שווער אים צו כאפן, האט ער געשיקט נאך א מחנה זאל קומען פון דער אנדערער זייט און אים ארומנעמען. דוד איז שוין אנגעקומען צו א מצב וואס ער האט געזאגט: ס'איז אויס, עס איז מער נישטא קיין שום מעגליכקייט צו ראטעווען זיך. און אינעם לעצטן מאמענט איז מען געקומען מעלדן פאר שאול'ן אז די פלשתים פאלן בא דאס לאנד ישראל. שאול האט פארשטאנען אז ווי וויכטיג די מלחמה קעגן דוד איז, איז די הצלה פון עם ישראל פון די פלשתים פיל וויכטיגער, און גלייך האט ער פארלאזט דאס ארט און איז געגאנגען ראטעווען ישראל. דאס ארט ווערט אנגערופן "סלע המחלקות" - צוליב דעם וואס זיי האבן זיך דארט צעטיילט אין צוויי מחלקות כדי נאכצויאגן דוד'ן. און דאס איז דער טייטש פון "ה' סלעי": ביי יענעם פעלז האסטו מיר געראטעוועט.
דער מלבי"ם ערקלערט דא די תקופות וואס זענען אריבער אויף דוד'ן, און אויף יעדע תקופה - וואס איז דער קאפיטל און דער אופן פון תפילה אין איר. קודם באשרייבט ער די תקופה פון רואיגקייט, ווען ער האט נישט געהאט קיין שום צרה, און דעמאלט נעמען זיינע געזאנגען אריין צוויי ענינים: איינס - אויף דער שמירה און שוץ פון די שונאים, אז דער אויבערשטער היט אים אז זיי זאלן זיך נישט דערנענטערן צו אים; און דאס צווייטע - א הודאה אויף דעם וואס ער באזיגט די שונאים און הערשט איבער זיי.
אינעם ענין פון דער הגנה הייבט ער אן: "ה' סלעי ומצודתי ומפלטי" - דריי בחינות. "מפלטי" - אז דער אויבערשטער היט און ראטעוועט אים פון די שונאים. "מצודתי" - ווייל דער וועג פון שוץ איז געווען צו אנטלויפן אין א מבצר און א פעסטונג אריין, און דער אויבערשטער איז די פעסטונג וואו מען אנטלויפט. "סלעי" - ווייל די פעסטונג פלעגט געבויט ווערן אויף א הויכן בארג, אויף א שפיץ פעלז, און דער אויבערשטער איז דער פעלז אויף וועלכן די פעסטונג שטייט. דאס הייסט: דו ביסט דער פעלז, און די פעסטונג, און דער וואס ראטעוועט מיך אריין אין דער פעסטונג. מיט פשוט'ע ווערטער - איך האב אויף קיינעם נישט צו שטיצן נאר אויף דיר, דו ביסט די הגנה און די הצלה פון אלע בחינות.
און קעגן דער צווייטער מדרגה, וואס ער הערשט איבער די שונאים, זאגט ער: "אֵלִי צוּרִי אֶחֱסֶה בּוֹ". "אֵלִי" ווייזט אויף אן אייגנארטיגער השגחה אויף אים. דער מלבי"ם ערקלערט דעם יסוד אין עטליכע פלעצער: "אלוקים" - מצד דעם וואס ער איז משגיח אויף דער גאנצער וועלט; "אלוקַי" - אן אינדיווידועלע השגחה פרטית אויף מיר. און דערפאר: "אלי צורי" - עס איז דא דא א באזונדערע השגחה אויף מיר, און מיט איר כח באזיג איך אויך די שונאים.
און כדי צו באזיגן די שונאים דארף מען דריי זאכן: א מגן - ווען א מענטש גייט ארויס אין קאמף דארף ער א שילד, און דאס איז "מגני". א הארן מיט וועלכן ער זאל שטויסן די שונאים, און דאס איז "וקרן ישעי". און פעסטקייט, שטארקייט און גבורה בשעת'ן קאמף, און דאס איז "משגבי". דאס אלעס איז געזאגט געווארן אין דער תקופה ווען דוד איז געווען בשלוה און איז נישט געווען גערודפ'ט און געדארפט קיין ישועה - ווארעם דוד האט געפירט מלחמות אויך אין א צייט פון שלווה. אין יענע שלבים דאנקט ער אויף דעם וואס דער אויבערשטער ראטעוועט אים פון די שונאים: משגבי, מצודתי, מפלטי, און דערצו - אז דער אויבערשטער העלפט אים צו קעמפן קעגן זיי און זיי בייקומען: מגני וקרן ישעי משגבי.
מְהֻלָּל אֶקְרָא יְהֹוָה וּמִן־אֹיְבַי אִוָּשֵׁעַ׃ - געלויבט וועל איך רופן דעם אויבערשטן, און פון מיינע פיינט וועל איך געהאלפן ווערן.
רש"י ערקלערט: אפילו נאך פאר דער ישועה לויב איך דעם אויבערשטן, ווייל איך בין זיכער אז פון מיינע פיינט וועל איך געהאלפן ווערן. לכאורה וואלט געפאסט צו לויבן הערשט נאך דער ישועה - אבער דוד איז פארזיכערט אין איר נאך איידער זי קומט.
דער מלבי"ם ערקלערט: אין דער צייט ווען איך בין נישט אריינגעווארפן אין קיין צרה - און דא רעדט מען דאך פון דוד'ס תקופות פון שלווה - רוף איך צום אויבערשטן מיטן נאמען "מהולל", אז ער איז אלעמאל געלויבט. ווארעם אין אזא מצב דאווענט ער נישט און בעט זיך נישט ווי אין א צייט פון נויט. א מענטש וואס האט א צרה - בעט זיך און טוט מתחנן זיין; אבער דא רעדט נישט דוד מיט א לשון פון תחינה נאר מיט א לשון פון שבח. איך לויב דעם אויבערשטן, און איך דארף אפילו גארנישט בעטן, ווייל פון דעם עצם שבח - "ומן אויביי אוושע". דאס איז אן אידעאלער מצב אין וועלכן איך ווער סיי ווי געהאלפן פונעם אויבערשטן, און וואס בלייבט מיר נאך איבער? נאר צו לויבן און באזינגען דעם באשעפער.
מזמור י"ח איז די אַלגעמיינע שירה פֿון דוד, וואָס ער האָט פֿאַרפֿאַסט אין זיין יוגנט אינמיטן זיינע צרות, כדי דאָס צו זאָגן יעדן טאָג וואָס ער איז געראַטעוועט געוואָרן, און שפּעטער האָט ער דאָס מסדר געווען אין ספר תהילים מיט שינויי לשון, כדי עס זאָל זיין צוגעפּאַסט פֿאַר יעדן איינציגן מענטש אין זיינע צרות. אינעם מזמור זענען פֿאַראַן צוויי הנהגות: די הנהגה פֿון עת השלווה און די הנהגה פֿון עת הצרה, און אין איר צוויי מיני השגחה - אַ נאַטירלעכע מכוח די תפילה, און אַ ניסימ'דיגע מכוח די מעשים. ביים אָנהייב פֿונעם מזמור דריקט דוד אויס זיין דביקות - "ארחמך ה' חזקי", און ער רעכנט אויס דריי בחינות פֿון שוץ (סלעי, מצודתי, מפלטי) און דריי פֿון נצחון (מגני, קרן ישעי, משגבי), און ער ענדיגט אין זיין צייט פֿון רואיגקייט נישט מיט קיין תחינה נאָר מיט שבח: "מהולל אקרא ה' ומן אויביי אוושע".