פתיחה
אין דעם חלק פונעם מזמור גייט דוד המלך אריבער פון דער באשרייבונג פון כלל ישראל'ס בטחון אינעם אויבערשטן צו דער ברכה אליין. ביז איצט איז געזאגט געווארן "ישראל בטח בה'... בית אהרן... יראי ה'", און יעצט קומט דער ענטפער אויף יענעם בטחון: די ברכה וואס דער הקדוש ברוך הוא שפיגלט און גיסט אויס אויף די וואס האבן בטחון אין אים. דער מלבי"ם שטעלט דעם גאנצן מזמור אויף חזקיהו המלך, וועלכער איז געווארן קראנק און האט זיך שוין מיאש געווען פון לעבן, און דורך זיין תפילה האט אים דער הקדוש ברוך הוא צוריקגעקערט זיין געזונט און אים צוגעגעבן פופצן יאר, און ווי מיר וועלן זען ביים סוף פונעם פרק דערגרייכן די זאכן זייער הויכפונקט דווקא ביים ענין פון "לא המתים יהללו יה".
"ה' זכרנו יברך" - א זכירה וואס איז השגחה
יְהֹוָה זְכָרָנוּ יְבָרֵךְ, יְבָרֵךְ אֶת בֵּית יִשְׂרָאֵל, יְבָרֵךְ אֶת בֵּית אַהֲרֹן. - דער אויבערשטער האט אונז געדענקט און ער וועט בענטשן, ער וועט בענטשן דאס הויז פון ישראל, ער וועט בענטשן דאס הויז פון אהרן.
"ה' זכרנו" - דער אויבערשטער וואס געדענקט אונז אלעמאל. און א זכירה ביים הקדוש ברוך הוא מיינט השגחה, אזוי ווי מיר דערמאנען דעם ענין פון זכרונות ראש השנה, אז דער הקדוש ברוך הוא איז משגיח אויף אונז בפרטיות. ער געדענקט אונז שטענדיג מיט זיין רחמנות אויף אונז, און פון דעם ארויס וועט ער בענטשן זיין פאלק. און נאכן כלל קומט דער פרט, אזוי ווי ער האט אויסגערעכנט פריער: בית ישראל, בית אהרן, יראי ה', הקטנים עם הגדולים.
דער אבן עזרא ברענגט אן אינטערעסאנטן פירוש, און דער רד"ק דערמאנט עס אויך: "ה', זכרנו יברך" - אונזערע מענער (זכרים) וועט ער בענטשן. דער דאזיגער פירוש איז אביסל שווער, ווייל לויט דעם וואלט געדארפט שטיין "זְכָרֵינוּ יברך" און נישט "זְכָרָנוּ" מיט א קמץ. און דערצו, אויב מען מיינט די זכרים, וואו זענען די נקבות - זענען זיי דען נישט ראוי צו א ברכה? נאר "יברך את בית ישראל" - "בית" איז אזוי ווי "בית יעקב", די וואס זענען אין שטוב (די פרויען), און אויף זיי רעדט מען דא. דער רד"ק ערקלערט אז אויב מיר זאגן אז די כוונה איז אויף די זכרים, איז דער טעם דערפאר ווייל זיי זענען די וואס גייען עולה רגל זיין, וויבאלד דעם דאזיגן הלל פלעגט מען זאגן ביים מקריב זיין דעם קרבן פסח און אין די ימים טובים; און כאטש פיל פרויען פלעגן אויך עולה רגל זיין, ליגט אבער דער חיוב מצוה אויפן זכר.
דער מלבי"ם מסביר: דורך דעם וואס ער האט אונז געדענקט - און פון וואו נעמט זיך דער כח אז ער געדענקט אונז? פונעם כח וואס מיר האבן בטחון אין אים. ווער עס האט בטחון אין ה', לאזט אים דער אויבערשטער נישט איבער אין פרעמדע הענט, נאר ער זארגט פאר אים פערזענליך. און דערפאר בענטשט ער אונז פון פריש, א באנייטע ברכה אויף דער ברכה וואס איז שוין דערמאנט געווארן פריער, און דאס מאל איז די ברכה לויט דער מאס פונעם בטחון און דער מדריגה פונעם בוטח. און וואס גרעסער דער בטחון איז, אלס גרעסער איז דער שפע. דעריבער "יברך את בית ישראל", און מיט א ברכה מיוחדת מער "יברך את בית אהרן", וואס זייער בטחון און מעלה זענען נאך פיל העכער.
א רמז אויף אביי און רבא אינעם פסוק
דער גאון הרב מאזוז ברענגט: "את בית ישראל יברך" זענען די ראשי תיבות אביי, און דערנעבן "יברך את בית אהרן" - וואס זיין סוף זענען די ראשי תיבות אבא, וואס דאס איז געווען דער עיקר נאמען פון רבא (און אויך אויף רבה ווערט געברענגט אין דער גמרא אז זיין נאמען איז געווען אבא). קומט אויס אז אין איין פסוק ווערן מרומז אביי און רבא. און פארוואס זענען זיי ביידע מרומז צוזאמען? ווייל ביידע זענען געווען כהנים פון זרע אהרן, פון בית עלי, אויף וועלכע עס איז נגזר געווארן צו שטארבן יונגערהייט ("בעודם אנשים"), און זיי האבן זוכה געווען צו אריכות ימים מכח זייער עסק התורה - אביי סיי אין תורה און סיי אין גמילות חסדים.
די ברכה אינעם הויז - די ווערטער פונעם חיד"א
אינעם ספר "יוסף תהלות" ערקלערט דער חיד"א אויפן יסוד פון די ווערטער פון חז"ל: עס איז נישטא קיין ברכה מצוי אין שטוב פון א מענטש נאר צוליב זיין ווייב, ווי עס שטייט: "ולאברם הטיב בעבורה". און דאס איז דער טייטש "ה' זכרנו יברך" - ער וועט בענטשן די זכרים, און ווען? "יברך את בית ישראל", ווען ער וועט בענטשן דאס בית ישראל וואס דאס איז די פרוי, און מכח דעם וועט אויך דער מאן געבענטשט ווערן.
"הקטנים עם הגדולים"
יְבָרֵךְ יִרְאֵי יְהֹוָה, הַקְּטַנִּים עִם הַגְּדֹלִים. - ער וועט בענטשן די יראי ה', די קליינע צוזאַמען מיט די גרויסע.
די יראי ה' בענטשט ער מיט אַ באַזונדערע און גרעסערע ברכה, לויט זייער מדרגה און לויט זייער יראת שמים, ווי די ווערטער פונעם מלבי"ם. און ער לייגט צו: "הקטנים עם הגדולים" - דורך דעם וואָס ער וועט בענטשן די גרויסע מיט אַ באַזונדערער ברכה, וועט די גרויסע ברכה חל זיין אויך אויף די קליינע. אַ משל צו אַ גרויסן בעכער וואָס שטייט אינמיטן און אַרום אים קליינע בעכערלעך: ווען מען פילט אָן דעם גרויסן ביז איבער די ברעגן, גיסט ער זיך איבער און שפּייזט אָן די קליינע. אַזוי אויך, פונעם כוח פון דער פילקייט פון שפע מיט וואָס די יראי ה' וועלן געבענטשט ווערן, וועלן אויך די קליינע געבענטשט ווערן צוזאַמען מיט די גרויסע.
די רייד פונעם מהרי"ץ דושינסקי - די נאָענטקייט פונעם פאָטער צו די קינדער
אין ספר "תהילות מהרי"ץ" ערקלערט ער מיט מעורר'דיגע ווערטער: ס'איז אַ חוב אויף יעדן פאָטער אַכטונג צו געבן אויף זיינע קינדער אין זייער יוגנט, און זיי זאָלן שטענדיג זיין נאָענט צו אים און זיך נישט דערווייטערן פון אים, און ער זאָל משגיח זיין בעינא פקיחא אויף אַלע זייערע וועגן, זייער לערנען און זייערע תפילות. ערשט דעמאָלט קען ער זיין זיכער אַז זיי וועלן אויסוואַקסן אויף די ברכי התורה והיראה און ער וועט זען אין זיי אַ זרע ברך ה'. נישט אַזוי ווי ס'איז ליידער נפרץ געוואָרן אין אונדזערע טעג, אַז די קינדער זענען ווי גרויסע אין זייערע אייגענע אויגן, זיי דערווייטערן זיך פון זייערע עלטערן, דאַוונען פאַר זיך און לערנען פאַר זיך, און זייערע עלטערן לאָזן זיי איבער אויף גאָרנישט און לייגן נישט אַכט וואָס זיי טוען, ווייל יצר לב האדם רע מנעוריו, און ממילא זענען די פירות בעוונותינו הרבים פרי באושים און זיי וועלן נישט משיג זיין קיין אורחות חיים.
אויף דעם אופן טייטשט ער דעם פסוק "כי חיזק בריחי שעריך, בירך בניך בקרבך": ווען ווערן די קינדער גערעכנט געבענטשט און עס וועט אויף זיי רוען די שכינה? ווען דו האָסט געשטאַרקט די ריגלען פון דיינע טויערן - נישט פאַרשליסן זיי אינגאַנצן, נאָר שטעלן אַ שמירה - און דעמאָלט איז "בניך בקרבך", וואָס דו לאָזט זיי נישט בלאָנדזשען לויט זייער אייגענעם ווילן און תאוות נפשם. און אויב זיי זענען שטענדיג בקרבך, איז פאַראַן אַ האָפענונג אַז זיי וועלן זיין געבענטשט צום אויבערשטן. און לויט דעם ווערט ערקלערט אונדזער פסוק: "יברך יראי ה'" - ווען וועלן די קינדער פונעם דור אַרויסקומען געבענטשט און יראי ה' ווי עס פּאַסט? "הקטנים עם הגדולים", ווען דער קלענערער איז בטל און באַהעפֿט זיך און דערנענטערט זיך צום גרויסן, און ער זעט פאַר זיינע אויגן אורחות חיים, דרכי יושר, התעוררות און דביקות אין תפילה, קיום מצוות און שקידה בתורה, און דעמאָלט מאַכט דאָס אויף אים אַן איינדרוק וואָס וועט קיינמאָל נישט פאַרמעקט ווערן, און ער וועט מאַכן פרי קודש הילולים לה'.
די דאָזיקע ווערטער זענען געוואַלדיק, אָבער מען דאַרף זיין זייער פאָרזיכטיק ביים דאָס אויספירן אין אונדזער דור, וואו יעדער וויל פילן זעלבשטענדיקייט און אַז ער איז שוין אַרויס פון מאַמעס סינאַר. ווער עס וועט פּרובירן דאָס דורכצופירן מיט כוח קען געוואויר ווערן אַז די זאַך אַרבעט ווי אַ בומעראַנג: אַפילו ווען מען פּרובירט צו פאַרשליסן אויף אַ וועג פון קדושה - אַז ער זאָל לערנען דווקא מיט דיר אָדער אינעם אָרט וואו דו לערנסט - פילט דאָס קינד אַ דערשטיקונג, אַז מען צווינגט אים, און דערנאָך זוכט ער ווי אַזוי זיך אָפּצושמייסן. אין אונדזער דור, ווען די גאַס וואַנקט אַזוי שטאַרק און דער צי פֿון דרויסן איז אַזוי גרויס, וואָס מער מיר וועלן פאַרשליסן, אַלץ מער וועלן מיר פאַרזיכערן אַז ער וועט אַרויסגיין שנעלער. דערפאַר דאַרף מען ריכטן ריכטיק, געבן מער אָפנהאַרציקייט, און דער עיקר אַרבעטן מיט אַ פערזענלעכן ביישפּיל, אַז דאָס קינד זאָל וויסן פון וועמען צו לערנען און ווי אַזוי צו טאָן די זאַכן.
רבי חיים קניבסקי: אַ קליינער וואָס גייט מיטן גרויסן
אין "טעמא דקרא" ערקלערט רבי חיים קניבסקי דעם פסוק נישט דווקא אין באַצוג צו קינדער, נאָר בכלליות: "הקטנים עם הגדולים" - דווקא ווען די קליינע גייען צוזאַמען מיט די גרויסע, און אַ מענטש באַראָט זיך מיט אַן אדם גדול, דעמאָלט איז דאָ ברכה און הצלחה. אָבער ווען די קליינע פרעגן נישט ביי די גרויסע, נאָר יעדער איינער טוט וואָס עס פאַלט אים איין און וויל זיין אַ ירא ה' לויט זיין אייגענעם שכל - אויף דעם איז נישטאָ קיין ברכה. אַ סך מאָל פירט זיך אַ מענטש מיט חומרות און דקדוקים און פילט זיך ווי אַ חסידא קדישא פרישא; אָבער האָסטו זיך באַראָטן מיט אַן אדם גדול פריער? אפשר וואָלט ער דיר געזאָגט בשום אופן נישט צו טאָן אַזוי, ווייל דאָס וועט נאָר שאַטן און מאַכן פּראָבלעמען אין שטוב און מיט אַנדערע מענטשן. און אַ סך מענטשן פרעגן נישט, און מיט רעכט ווייסן זיי פאַרוואָס - ווייל זיי ווייסן שוין פאָראויס וואָס דער גדול וועט זיי ענטפערן, און קומט אויס אַז זיי זענען שוין גרויסע ביי זיך אַליין. אויף דעם זאָגט רבי חיים: ס'איז נישטאָ קיין ברכה. "יברך יראי ה'" - דווקא ווען די קליינע בייגן זיך אונטער צו די גרויסע און טוען לויט זייער עצה.
"יוסף ה' עליכם" - וואָס איז די ברכה
יֹסֵף יְהֹוָה עֲלֵיכֶם, עֲלֵיכֶם וְעַל בְּנֵיכֶם. - דער אויבערשטער זאָל צוגעבן אויף אייך, אויף אייך און אויף אייערע קינדער.
פרעגט דער אבן עזרא: מיר האָבן געזען "יברך את בית ישראל", "יברך את בית אהרן", "יברך יראי ה'" - און וואָס וועט זיין די ברכה? דאָס איז די ברכה: "יוסף ה' עליכם, עליכם ועל בניכם", "ברוכים אתם לה' עושה שמים וארץ". ווייל ברכה מיינט אַ תוספת, און פאַרקערט איז אַ קללה אַ חיסרון. און מיר האָבן שוין מסביר געווען עטלעכע מאָל אַז ברכה באַטייט ריבוי, און די אותיות פון "ברך" זענען די ערשטע אותיות וואָס מערן זיך: א' איז אַ יחיד און ב' איז שוין אַ ריבוי; ביי די צענדליגער, י' איז אַ יחיד און כ' איז שוין אַ ריבוי; ביי די הונדערטער, ק' איז אַ יחיד און ר' איז שוין אַ ריבוי - זענען דאָך דאָס די אותיות ב-ר-ך. און נישט בלויז דאָס, נאָר דאָס איז דער גרעסטער ריבוי: אויך ג' איז אַ ריבוי, אָבער ג' אין פאַרגלייך צו ב' לייגט בלויז צו אַ דריטל, בעת ב' האָט פאַردאָפּלט דעם א'. און וואָס ווייטער מען גייט אין די אותיות, לייגט מען צו ווייניגער. קומט אויס אַז דער גרעסטער ריבוי איז ב', כ', ר', וואָס זיי פאַردאָפּלען די פריערדיקע מאָס. און דאָס איז וואָס דער גר"א זאָגט: אַ בכור נעמט פי שניים - די אותיות ב-כ-ר, וואָס זענען דאָפּלט פון די אותיות פאַר זיי. און אויב אַזוי איז "יוסף ה' עליכם" די ברכה, אַז איר זאָלט האָבן אַ ריבוי, וואָס דאָס איז דער באַטייט פון ברכה.
דער רד"ק טייטשט אַז "יוסף ה' עליכם" איז געזאָגט געוואָרן קעגן אַלע וואָס ער האָט דערמאָנט - בית ישראל, בית אהרן און יראי ה' - און דאָס איז געזאָגט געוואָרן אָדער דורך נבואה, אַז אַזוי וועט זיין אין דער צוקונפט, אָדער דורך תפילה, וואָס ער בעט אַז דער אויבערשטער זאָל צוגעבן אויף זיי און אויף זייערע קינדער. און "עליכם ועל בניכם" איז אַזוי ווי ער האָט געזאָגט "הקטנים עם הגדולים". דער אלשיך הקדוש ערקלערט אַז דאָס איז דער ענטפער פון רוח הקודש: מיר זאָגן "יברך יראי ה' הקטנים עם הגדולים", און רוח הקודש קומט און ענטפערט צו אַלע דריי "יוסף ה' עליכם" קינדער, און דערנאָך וועט ער משתף זיין צוזאַמען מיט אייך אויך די קינדער וואָס ווערן געבוירן, אַז אויך זייערע קינדער וועלן געבענטשט ווערן, און די דאָזיקע ברכה ציט זיך צו זיי פונעם כוח פון דער ברכת אבות.
דער מלבי"ם לייגט צו א וואונדערליכן ביאור: נאכדעם וואס דער אויבערשטער בענטשט די גרויסע און דער שפע גייט אראפ פון זיי אויך צו די קליינע, קומט דאך אויס אז זיי ווערן גלייך אין דער ברכה - און וויבאלד די גרויסע זענען ראוי צו א ברכה מער ווי די קליינע, איז כביכול דער קדוש ברוך הוא מוכרח זיי צוצולייגן א גרעסערע ברכה כדי עס זאל זיי פארבלייבן א מעלה. און דעמאלט ווערט ווידער משפיע די ברכה אויך צו די קליינע, און ווידער דארף מען צולייגן צו די גרויסע, וחוזר חלילה. קומט אויס אז די ברכה איז אן א שיעור: די השפעה רוחנית אלוקית וועט זיין אן קיין הגבלה, וואס יעדעס מאל לייגט ער צו א ברכה אויף די גרויסע און זי נעמט ווידער ארום די קליינע, ביז ער פארמערט די ברכה כסדר אן קיין עק.
"עושה שמים וארץ" - יעדן טאג תמיד
בְּרוּכִים אַתֶּם לַיהֹוָה, עֹשֵׂה שָׁמַיִם וָאָרֶץ. - געבענטשט זענט איר צום אויבערשטן, דער מאכער פון הימל און ערד.
דער רד"ק ערקלערט: איר זענט געבענטשט צום אויבערשטן, וואס ער מאכט די עליונים און די תחתונים, און אין זיין האנט איז צו בענטשן וועמען ער וויל. און דער מלבי"ם לייגט צו: חוץ פון דער ברכה וואס ער וועט אייך בענטשן מכאן ולהבא, זענט איר שוין געבענטשט צום אויבערשטן פון פריער - דאס איז אן אלגעמיינע ברכה מיט וועלכער מיר זענען שוין געבענטשט געווארן מעולם, מצד דעם וואס ער איז "עושה שמים וארץ". די גוים האבן געהאלטן אז הימל און ערד זענען קדמונים, אז די וועלט עקזיסטירט שוין תמיד פון אייביג אן. שטאטלאך האבן זיי זיך אויסגעניכטערט און פארשטאנען אז די וועלט איז באשאפן געווארן פון פריש, און אפילו נישט ביסלעכווייז נאר אין איין רגע, און זיי האבן אנגעהויבן רעדן פונעם גרויסן באנג. און נישט נאר דאס, נאר זיי האבן געהאלטן אז די נאטור-סיסטעם אליין פועל'ט, אז די כוכבים ומזלות זענען די וואס זענען משפיע דעם שפע. אויף דעם קומט דער פסוק און זאגט: "עושה שמים וארץ" - בלשון הוה, ער מאכט זיי יעדע רגע, מחדש בטובו בכל יום תמיד מעשה בראשית.
דער הימל שטייט נישט מכח דער אינערציע פון ששת ימי בראשית. דער קדוש ברוך הוא יעדע רגע "הוא אמר ויהי, הוא ציווה ויעמוד", און דער ציווי אלוקי איז נישט קיין באפעל וואס איז געווען און איז פאראיבער: "לעולם ה' דברך ניצב בשמים" - דער דיבור שטייט און קלינגט כסדר, עס זאל זיין א זון, עס זאל זיין א לבנה, עס זאלן זיין שטערנס, עס זאל זיין אן ערד, און מכח דעם אפקלאנג, מכח דעם שטענדיגן און אייביגן דיבור, עקזיסטירן זיי. דער קדוש ברוך הוא איז משפיע אינעם הימל די הנהגה וואס זיי זענען משפיע אונטן, און ער מאכט די ערד און פירט זי מיט השגחה לויט די זכותים פון אירע איינוואוינער. און ממילא קומט דער גאנצער שפע פון אים.
וואס איז השגחה
מיר האבן געלערנט אינעם "שפתי חיים" פונעם רב פרידלענדער: א סך מענטשן מאכן א טעות און מיינען אז השגחה מיינט אז דער אויבערשטער זעט יעדע באשעפעניש. עס איז פאראן א מחלוקת צי עס איז דא אן השגחה אויף בעלי חיים, און טייל זאגן אז אויף בעלי חיים איז די השגחה כללית (מינית) - נישט אויף יעדן באזונדערן העלפאנד נאר אויפן גאנצן מין פון העלפאנדן - בעת אויף כלל ישראל איז די השגחה א פרטית'דיגע. אבער צי זעט ער דען נישט די העלפאנדן? איז דען דא פאר אים א מחיצה, האט ער דען א באגרענעצונג? זיכער נישט. נאר דער מושג פון השגחה מיינט אז ער באטראכט יעדע רגע דעם מענטשנ'ס מציאות און איז משפיע אויף אים שפע לויט זיין מצב און לויט זיין פארשריט. השגחה פרטית מיינט א שטענדיגער נאכפאלג נאכן מצב פונעם מענטש, צו געבן פאר אים יעדע רגע לויט דער פרוכט פון זיינע מעשים - אמאל אן עונש, און אמאל רעדט דער קדוש ברוך הוא מיט אים. און דאס איז "ברוכים אתם לה' עושה שמים וארץ", אז איר זענט זוכה צו השגחה אין יעדער איינציגער רגע, אז דער קדוש ברוך הוא באגלייט אונז.
דער משל פון די אטאמען
שטעל דיר פאר אז דו וואלסט געזען א מענטש זיצט און דרייט א קארבע, און אין יענער צייט גייט אויף די זון, און אין דער רגע וואס ער שטעלט זיך אפ - בלייבט די זון שטיין. עס איז דא נישטא קיין זאך וואס האלט זיך פון זיך אליין, נאר אין יעדער רגע שאפט ער עס פון פריש. און אויב מיר פארטיפן זיך: פון וואס איז די זאך צונויפגעשטעלט? פון אטאמען. און דער אטאם איז נישט קיין סטאטישע זאך, ער באוועגט זיך די גאנצע צייט. אונזער גאנצער געפיל פון הארטקייט איז בלויז אן אילוזיע: עס איז דא עפעס וואס דרייט זיך, אזוי ווי א ווענטילאטאר וואס ווען ער דרייט זיך זעט ער אויס ווי א גאנצע פלאטע. און אויב די באוועגונג שטעלט זיך אפ, וועט די גאנצע ריינע מאסע פונעם אייפעל טורעם אריינגיין אין א קעסטל שוועבעלעך. אויב אזוי, איז דא איינער וואס לעבט אויף די דאזיגע מציאות און באוועגט זי די גאנצע צייט, ער גיבט איר דעם כח הפעולה. דיין קאר רירט זיך נישט אן ברענשטאף, און וויאזוי זאל דער אטאם ממשיך זיין זיך צו באוועגן פון זיך אליין אויף אייביג? די אלע פעולות - עמיצער אפערירט זיי, און דאס גיבט דעם קיום פאר דער וועלט. דער קדוש ברוך הוא אין דעם יעצטיגן מאמענט באפעלט די דאזיגע כוחות זיך צו באוועגן אין א קרייז און באשאפן די מציאות פונעם קיום, און אין דער רגע וואס ער וועט באשליסן אפצושטעלן, ווערט אלעס פארוואנדלט אין א קליינעם שטיק מאסע. נישט בלויז מיט זיין רצון, נאר מיט א שטענדיגער הפעלה: דער תמידי'דיגער רצון איז דער וואס שאפט די מציאות.
"והארץ נתן לבני אדם" - פאר דער ברכה און נאך דער ברכה
הַשָּׁמַיִם שָׁמַיִם לַיהֹוָה, וְהָאָרֶץ נָתַן לִבְנֵי אָדָם. - דער הימל איז דער הימל צום אויבערשטן, און די ערד האט ער געגעבן פאר בני אדם.
אינעם ספר "קול רינה ותודה" ברענגט ער די ווערטער פון דער גמרא, אז לוי האט אפגעפרעגט א סתירה: עס שטייט "לה' הארץ ומלואה", און פון דער אנדערער זייט "והארץ נתן לבני אדם". און די גמרא פארענטפערט: דא איז פאר דער ברכה, און דא איז נאך דער ברכה. פאר דער ברכה - "לה' הארץ ומלואה", אלעס איז זיינס; אבער נאכדעם וואס א מענטש מאכט א ברכה "ברוך אתה ה' בורא פרי העץ", זאגט אים דער קדוש ברוך הוא: עס איז דיר געגעבן, עס געזונטערהייט. און דאס איז דער רמז אין די פסוקים: "ברוכים אתם לה'" - ווען איר בענטשט דעם אויבערשטן און דאנקט אויף דאס וואס ער האט אייך געגעבן, דעמאלט "השמים שמים לה' והארץ נתן לבני אדם", ער איז משפיע אויף דיר כדי דו זאלסט מקבל זיין און דאנקען פארן אויבערשטן יתברך.
דער רד"ק טייטשט: הגם אז דער אויבערשטער מאכט די הימלען און די ערד, איז די ממשלה איבער'ן הימל בלויז פאר אים אליין, און דער מענטש האט קיין שום חלק נישט אין הימל. וויפיל ער וועט נאר פרובירן אנצוקומען הויך, צו בויען א טורעם וואס איר קאפ דערגרייכט אין הימל, און אפילו פראדוצירן ראקעטן און ספעיס-שיפן ארויפצופליען - איז נאך אלץ "השמים שמים לה'". אבער די ממשלה איבער דער ערד האט ער איבערגעגעבן פאר בני אדם, ווי עס שטייט: "תמשילהו במעשי ידיך, כל שתה תחת רגליו, צונה ואלפים כולם וגם בהמות שדי, ציפור שמים ודגי הים". דער מענטש האט באקומען שליטה און ממשלה איבער דער גשמיות'דיגער וועלט דא אונטן. נאר די בני אדם דארפן אנערקענען אז דער הקדוש ברוך הוא איז דער מושל בכל, און ווען ער וויל, נעמט ער אראפ דעם דאזיגן באאמטן און שטעלט אן א צווייטן. און ווער עס דערקענט דעם הקדוש ברוך הוא - ער איז דער געטרייער באאמטער. דאס איז דער טייטש פון "והארץ נתן לבני אדם", אז פון דער ערדישקייט זאלן זיי דערקענען דעם מנהיג, דעם אלוקים, אז "השמים שמים לה'".
דער מלבי"ם ערקלערט: דאס באשאפן די הימלען און זייער פיררונג געהערט צום אויבערשטן אליין, וואס ער פירט זיי לויט זיין רצון אויף די געזעצן וואס ער האט אוועקגעשטעלט, און ער באנייט מיט זיין גוטסקייט יעדן טאג תמיד מעשה בראשית. אבער די הנהגה פון דער ערד - דאס האט ער איבערגעגעבן פאר בני אדם. און פון וואסער כח ווערט די ערד געפירט? פונעם כח פון מעשה התחתונים. "תן דעתך שלא תקלקל את עולמי" - א מענטש קען מיט זיינע שלעכטע מעשים ברענגען א חורבן אויף דער וועלט, און אפילו א מבול, צוליב די פארדארבענע מעשים פון די בני הדור. קומט אויס אז די ערד האט ער איבערגעגעבן צו דער פיררונג פון בני אדם: וואס עס פאסירט דא אויף דער ערד איז תלוי אין אונזערע מעשים און לויט אונזער בחירה, און לויט דעם וועט דער אויבערשטער פירן די ערד. און מיט דעם ענדיגט ער צו וואס ער האט אנגעהויבן: "ואלוקינו בשמים כל אשר חפץ עשה" - דער אויבערשטער טוט אלעמאל לויט זיין ווילן אין הימל, בעת וואס די ערד האט ער איבערגעגעבן צו אונז, אז אויב מיר וועלן טון גוטע מעשים וועלן מיר באקומען גוטס, און אויב נישט, חלילה, פארקערט.
"בני אדם" - ווער איז ראוי הנאה צו האבן פון דער ערדישקייט
עס זענען פאראן וואס ערקלערן בדרך רמז לויט וואס חז"ל האבן געזאגט: אן עם הארץ טאר נישט עסן קיין פלייש, שנאמר "זאת תורת הבהמה והעוף" - און יעדער וואס פארנעמט זיך נישט מיט תורה טאר נישט עסן קיין פלייש פון א בהמה און אן עוף. מען קען זאגן אז עס זענען פאראן פילע ארגאניזאציעס וואס זענען קעגן שחיטה און קעגן עסן פלייש און טענה'ן אז עסן פלייש איז רציחה, און מען קען פארשטיין די רייד - נישט צוליב זייערע טעמים, נאר דער עצם ענין איז אמת לאמיתה: חז"ל זאגן דאך אז מען טאר נישט עסן קיין פלייש, ווייל אן עם הארץ טאר נישט עסן קיין פלייש. און דער טעם דערפון: וואס איז דער היתר צו נעמען די נפש פון איין מין באשעפעניש כדי צו דערנערן א צווייטן מין באשעפעניש? אבער אויב רעדט מען פון א מענטש א ירא שמים, אן עובד ה', איז ער דאך נישט סתם נאך א באשעפעניש נאר נזר הבריאה, דער רצון האלוקי אין זיין פארווירקליכונג דא אויף דער וועלט, און "כל שתה תחת רגליו", און די גאנצע וועלט איז דאך נישט באשאפן געווארן נאר צו באדינען דעם מענטש. דעמאלט פרייט זיך די בהמה אז זי ווערט א מאכל פאר א צדיק, ווייל דערמיט האט זי אן עליה: ביז יעצט איז זי געווען א בהמה, און יעצט איז זי געווארן א ברענשטאף פאר דער תפילה פונעם צדיק און פאר זיין לימוד התורה. אבער ביי אן עם הארץ זאגט אים די קו: ביז יעצט האב איך מקיים געווען דעם רצון ה', איך האב געגראזעט אויפ'ן פעלד, איך האב געגעבן מילך, און אלעס איז געווען וואונדערבאר; ביסטו געקומען און מיר אויפגעגעסן, און מיט דיר בין איך געגאנגען טון עבירות. קומט אויס אז מען האט דערמארדעט די בהמה, מען האט גענומען א זאך וואס דער הקדוש ברוך הוא האט באשאפן און מען האט עס געברענגט צו א קלקול, און מען האט פארמינערט איר מעלה.
און נאך האבן חז"ל געזאגט: "אתם קרויים אדם ואין עובדי כוכבים קרויים אדם". "אדם" איז אן אויסדרוק פון א מעלה און א דרגה; זיי ווערן אנגערופן "אנשים", אבער נישט "אדם". און אזוי ווערט געברענגט אין תנא דבי אליהו: "בין אדם" - צווישן כשר'ע לייט, צווישן צדיקים, צווישן גומלי חסדים. נאך דער דאזיגער הקדמה וועלן מיר פארשטיין: "והארץ נתן לבני אדם" - די ערדישקייט, די ענינים פון עולם הזה, אכילה און שתיה, האט ער געגעבן פאר די וואס זענען ראוי אנגערופן צו ווערן בני אדם. פאר כלל ישראל, פאר תלמידי חכמים, איז ערלויבט הנאה צו האבן פון דעם אלעם, ווייל די בעלי חיים וואס מען האט געגעסן ווערן א ברענשטאף פאר עבודת ה', און מען האט דערהויבן זייער מעלה. אבער די וואס זענען נישט בגדר בני אדם, נאר זענען בגדר רשעים, פאר זיי האט ער נישט געגעבן הנאה צו האבן פון דער ערדישקייט, ווייל מיט זייער עסן דערהייבן זיי דאס נישט נאר פארקערט, זיי דערנידערן און שלעפן אראפ איר מעלה.
א תיקון אויפ'ן גאנצן לענג - דער ענין פונעם קרבן
מען האט שוין פריער מסביר געווען אז דאס איז דער ענין פונעם קרבן. א מענטש וואס האט געטון אן עבירה האט פאראורזאכט א קלקול אויפ'ן גאנצן לענג, פון אונטן ביז אויבן: ער האט געגעסן א בהמה און נאכדעם געטון עבירות - קומט אויס אז ער האט נישט בלויז קאליע געמאכט די בהמה, נאר אויך דאס גראז וואס די בהמה האט געגעסן, ווייל דאס גראז איז געווען דער ברענשטאף פאר דער בהמה וואס איז געווען דער ברענשטאף פאר זיינע עבירות; און נישט נאר דעם צומח, נאר אויך דעם דומם, ווייל די ערד איז געווען דער פרוכטבארער באדן פאר'ן צומח וואס איז געווען דער מאכל פאר דער בהמה וואס איז געווען דער מאכל פאר'ן עבריין. און ווי אזוי פאררעכט מען דאס? קומט די תורה און זאגט: ברענג א קרבן. "מזבח אדמה תעשה לי" - דאס איז דער תיקון פונעם דומם. לייג האלץ אויפ'ן מזבח - דער תיקון פונעם צומח. מקריב זיין די בהמה אויפ'ן מזבח - דער תיקון פונעם חי. און דערנאך זאל ער זיך מתוודה זיין און תשובה טון - דער תיקון פונעם מדבר. קומט אויס אז ער האט פאראכטן אויפ'ן גאנצן לענג אלעס וואס ער האט פוגם געווען מיט'ן חטא. דאס אלעס זענען געווען כלים פאר חילול ה' און פאר עבירות און צו דערצערענען דעם בורא; מען האט באנוצט די כלי זין וואס ער האט געגעבן אים צו דערצערענען, און יעצט נעמט מען די אלע זעלבע כלים און מען באנוצט זיי צו טון דעם רצון פונעם בורא - דאס איז דער תיקון וואס דער מענטש טוט דורכ'ן קרבן.
שמים מלשון השתוממות
אינעם ספר "המאור הקטן" ברענגט ער: "שמים" איז מלשון השתוממות (פארגאפטקייט). מענטשן זעען די הימלען און ווערן פארגאפט, זיי וואונדערן זיך און באגייסטערן זיך און לויבן דעם אויבערשטן אויף דער זון, אויף דער לבנה און אויף די שטערנס. "והארץ נתן לבני אדם" - אז מענטשן זאלן זיך אויך מתבונן זיין אין דער ערדישקייט, און דורך דעם אנערקענען די גדלות פונעם בורא. עס ווערט דערציילט אויפ'ן חזון איש אז איינמאל האט מען געווארט אויף אים ער זאל אהיימקומען און ער איז נישט געקומען. מען איז געגאנגען אים זוכן און מען האט אים געפונען שטיין און זיך מתבונן זיין אין א בלום, און ער זאגט: וויפיל שיינקייט איז דא אין דער בריאה, וויפיל געטליכע פלאנירונג, וויפיל מעשה ה' זעט מען דא. דאס איז דער טייטש פון "והארץ נתן לבני אדם": דער אויבערשטער האט אונז געגעבן די ערדישקייט כדי מיר זאלן זיך אין איר מתבונן זיין און דערקענען דעם בורא.
אראפברענגען דעם הימל צו דער ערד
רבי אליפז ערקלערט: "השמים שמים לה' והארץ נתן לבני אדם" - די הימלען געהערן צום הקדוש ברוך הוא, אבער די ערד האט ער געגעבן פאר בני אדם, און פונעם כח פון דער ערד קען מען אראפברענגען אהער די הימלען. מען קען אראפברענגען רוחניות אהער דורך די מעשים וואס מען טוט אויף דער ערד, "והתקדשתם והייתם קדושים". און ווען א מענטש טוט דא דעם רצון ה', באקומט ער א שליטה אפילו אין הימל - צדיק גוזר והקדוש ברוך הוא מקיים. דער הימל איז טאקע פאר'ן אויבערשטן, אבער פונעם כח פון דער ערד וואס ער האט געגעבן פאר בני אדם, האט ער דיר געגעבן א שליטה אויך אין הימל, צו שולט זיין און פועל'ן דארט בכח פון וואס מען פירט אויס דא אויף דער ערד.
"לא המתים יהללו יה"
לֹא הַמֵּתִים יְהַלְלוּ יָהּ, וְלֹא כָּל יֹרְדֵי דוּמָה. - נישט די מתים וועלן לויבן ג-ט, און נישט אלע וואס גייען אראפ קיין דומה (אינעם קבר).
"לא המתים יהללו יה" - דאס זענען די וואס דער הקדוש ברוך הוא ברענגט אויף זיי מיתה נאך פאר זייער באשטימטער צייט, און ער איז זיי ממית צוליב זייערע עבירות, ווייל זיי האבן נישט אנערקענט דעם הקדוש ברוך הוא בחיי חיותם און נישט געזען זיין מלכות יתברך. זיי וועלן שטארבן און וועלן נישט לויבן ג-ט. און פארוואס? ווייל די נפש פונעם רשע גייט אראפ אונטן צו דער ערד אזוי ווי די נפש פון א בהמה, און אין אזא מציאות איז נישט פאראן קיין הלל צום אויבערשטן יתברך, "תאבד נפשם במותם", "ונכרתה הנפש ההיא". דאס זענען די "יורדי דומה". און וואס איז דומה? דער קבר, און ער ווערט אזוי אנגערופן ווייל דער גוף אינעם קבר ליגט שטיל ווי א שטיין (אבן דומם); און אויך דער שר פונעם גיהנום ווערט אנגערופן דומה. די נשמה פונעם רשע גייט פארלוירן ווען דער גוף גייט אונטער, און כביכול איז זי מיט אים אינעם קבר, בשעת די נשמה פונעם צדיק גייט ארויף אויבן מקבל צו זיין איר שכר. אבער די וואס זענען בבחינת מתים אפילו בחיי חיותם - וואס א רשע ווערט דאך אנגערופן מת בחייו - זענען נישט אין דעם כלל פון עושי רצון ה' און זיינע לויבער, און זיי זענען די יורדי דומה.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא הייבט זיך אן דער פערטער חלק, ביז "אנא ה' כי אני עבדך", און ער באשרייבט וואס עס איז געשען מיט חזקיהו המלך וועלכער איז קראנק געווארן און מייאש געווען פון לעבן, און דער אויבערשטער האט אים צוריקגעגעבן זיין געזונט. און אויף דעם שטייט "לא המתים יהללו יה": דער הקדוש ברוך הוא גלוסט אין זיין וועלט און אין זיינע באשעפענישן, ער וויל מען זאל אים דינען, און ער איז נישט פאראינטערעסירט צו ברענגען קיין טויט אויף דער וועלט. און מיט דעם איז מען פארזיכערט אז ער וועט נישט ברענגען יעדן איינעם צו מיתה, וואס וועט דען אויפטון דער טויט - "אין במות זכרך", ביים טויט קען מען נישט דערמאנען דעם אויבערשטן און מען קען אים נישט דינען, אלעס איז פארענדיגט. דער הקדוש ברוך הוא וויל דער מענטש זאל לעבן, "כי לא יחפוץ במות המת כי אם בשובו מדרכיו וחיה", אז דער מענטש זאל פאררעכטן זיינע מעשים און זיינע וועגן; אבער דארט אינעם קבר, אין דומה, איז ער שטיל און מען קען נישט לויבן דעם אויבערשטן.
"ואנחנו נברך יה"
וַאֲנַחְנוּ נְבָרֵךְ יָהּ מֵעַתָּה וְעַד עוֹלָם, הַלְלוּ יָהּ. - און מיר וועלן בענטשן ג-ט, פון יעצט און ביז אייביג, הללויה.
זאגט דער מלבי"ם: "ואנחנו" - מיר וואס זענען ביים לעבן, נישט בלויז מיר וועלן לויבן נאר אויך בענטשן ג-ט. הלל איז א לויב צום אויבערשטן, אבער א ברכה איז אז דורך אונזערע מעשים ציען מיר אראפ א תוספת שפע, ווייל ברכה איז מלשון ריבוי. מיר וועלן אים בענטשן, וואס ער איז דער מקור פונעם שפע און פון דער ברכה. און מיט דעם לערנט ער אונז אויס אז דער הקדוש ברוך הוא וויל נישט די מיתה פון זיינע חסידים, נאר דער אויבערשטער וויל לעבן און וויל אז כלל ישראל זאל זיך באהעפטן אין אים און האבן לעבן, כדי זיי זאלן קענען לויבן, פארציילן און בארימען דעם באשעפער - און דאס איז אן הקדמה צום קומענדיגן מזמור.
דער רד"ק טייטשט: "ואנחנו נברך יה" - מיר וואס האבן מורא פונעם אויבערשטן, וואס ווייסן און אנערקענען אז ער איז אדון הכל, אונז וועט דער אויבערשטער האלטן ביים לעבן. אויב פריער האט מען גערעדט פון די רשעים וואס זענען בגדר מתים, וועלן מיר, וואס ווילן אים דינען און לויבן, בענטשן ג-ט "מעתה", פון יעצט אן, "ועד עולם", ביז אייביג, ביז צו חיי העולם הבא וואס דאס איז דאס אייביגע לעבן.
און אינעם ספר "אוצרות האגדה" ערקלערט ער לויטן מדרש: דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט, מיינע קינדער, עפנט מיר איין עפענונג פון תשובה ווי דער שפיץ פון א נאדל, און איך וועל אייך עפענען טויערן וואס וועגנער און קארעטעס זאלן קענען דארט אריינגיין. און דאס איז "ואנחנו נברך יה" - מיר פון אונזער זייט וועלן עפענען דעם פתח און בענטשן דעם אויבערשטן יתברך, און דעמאלט "מעתה ועד עולם הללויה", זענען מיר פארזיכערט אז מיר וועלן אייביג ממשיך זיין צו דאנקען און לויבן דעם אויבערשטן יתברך, ווייל הבא להיטהר מסייעין אותו.
צום סך-הכל: דער לעצטער טייל פונעם מזמור איז א ברכה וואס ווערט אלץ מער פארברייטערט: דער אויבערשטער געדענקט אונז און גיט השגחה אויף אונז בכוח פון אונזער בטחון אין אים, און ער בענטשט בית ישראל, בית אהרן און זיינע יראים - יעדער לויט זיין מדריגה און זיין בטחון. די ברכה וואס ווערט געגעבן פאר די גרויסע גיסט זיך איבער צו די קליינע אזוי ווי וואסער פון א פולער כוס, און צוליב דעם מוז דער שפע זיך באנייען אן א גרענעץ, "יוסף ה' עליכם, עליכם ועל בניכם". "ברוכים אתם לה' עושה שמים וארץ" - ווייל די וועלט איז נישט קדמון און שטייט נישט פון זיך אליין, נאר דער הקדוש ברוך הוא באנייט יעדן מאמענט איר מציאות און איז משגיח אויף אונז צו יעדער צייט. דעם הימל האט ער געהאלטן פאר זיך, און די ערד האט ער איבערגעגעבן אין אונזערע הענט: די הנהגה פון דער ערד ווענדט זיך אין אונזערע מעשים, און די גשמיות איז געגעבן געווארן פאר בני אדם כדי מען זאל זיך מתבונן זיין דערין, אנערקענען דעם באשעפער און זי מרומם זיין צו קדושה. און צוליב דעם - לא המתים יהללו יה, נאר מיר די לעבעדיגע, וואס וועלן עפענען א פתח כחודה של מחט, וועלן בענטשן און לויבן דעם אויבערשטן מעתה ועד עולם.