קאפיטל קי"ד אין תהילים איז איינע פון די קאפיטלעך וואס מיר זאגן ביים הלל, און עס באשרייבט יציאת מצרים מיט אלע נסים וואס האבן איר באגלייט: קריעת ים סוף, דאס שפאלטן פונעם ירדן, מעמד הר סיני און דאס וואסער וואס איז ארויסגעקומען פונעם שטיין. דער מלבי"ם לערנט אז פון דא ביז "ואלוקינו בשמים" הייבט זיך אן דער צווייטער טייל פונעם מזמור, וואו עס ווערט באשריבן די השגחה פרטית מיט וועלכער דער קדוש ברוך הוא באגלייט כלל ישראל.
בְּצֵאת יִשְׂרָאֵל מִמִּצְרָיִם בֵּית יַעֲקֹב מֵעַם לֹעֵז׃ - ווען ישראל איז ארויסגעגאנגען פון מצרים, דאס הויז פון יעקב פון א פרעמד-רעדנדיגן פאלק.
רש"י טייטשט: אַ פאלק פון אן אנדערער שפראך וואס איז נישט לשון הקודש - זיי רעדן אין א שפראך אנדערש ווי לשון הקודש. און ענליך צו דעם, ברענגט רש"י, "עַם נוֹעָז לֹא תִרְאֶה, עַם עִמְקֵי שָׂפָה". דארט שטייט "נועז" און ביי אונז שטייט "לועז", און רש"י זאגט אז דער נו"ן און למ"ד קענען זיך בייטן, אזוי ווי "נשכה" און "לשכה". דער רד"ק לייגט צו אז אַ לועז מיינט דער וואס רעדט אין אן אנדער שפראך וואס איז נישט עברי, און עם ישראל איז ארויס פון א פאלק וואס מען האט נישט פארשטאנען זייער שפראך, ווי עס שטייט ביי די קללות "גּוֹי עַז פָּנִים אֲשֶׁר לֹא תִשְׁמַע לְשֹׁנוֹ". חז"ל אין מסכת מגילה נוצן דעם לשון: "קורין אותו ללועזות בלעז", דאס הייסט פאר דעם וואס רעדט א פרעמדע שפראך ליינט מען אין זיין שפראך. און מ'זאגט אז "לעז" איז ראשי תיבות: לשון עם זר.
און מ'קען פרעגן: צי האבן זיי באמת נישט פארשטאנען זייער שפראך? זיי זענען דאך דארט געווען צוויי הונדערט און צען יאר, און א מענטש כאפט דען נישט אויף די שפראך? ענטפערט מען, אז כאטש עס קען נישט זיין אז זיי האבן גארנישט פארשטאנען, וויבאלד זיי האבן דאך געלעבט צווישן זיי אזויפיל יארן, איז אבער מעגליך אז בלויז א טייל פון זיי האבן פארשטאנען - די וואס זענען געשטאנען צווישן זיי און האבן ביי זיי געארבעט. אבער א גרויסער חלק פון זיי זענען בכלל נישט ארויס פון זייער באשטימטן ארט, ארץ גושן, זיי זענען געבליבן כביכול אין א "געטא" און האבן נישט געהאט קיין שייכות מיט די מצרים, און זיי האבן נישט געהאט קיין שום סיבה אויסצולערנען זייער שפראך, נאר האבן גערעדט לשון עברי. און אפילו די וואס האבן געמוזט רעדן מיט די מצרים אויף זייער שפראך - צווישן זיך האבן זיי נישט גערעדט קיין מצרית, ווייל זיי האבן נישט געביטן זייער לשון, און דאס איז געווען איינע פון די סיבות פארוואס מען איז אויסגעלייזט געווארן.
דער מלבי"ם ערקלערט אז פון דא הייבט זיך אן דער צווייטער טייל פונעם מזמור, וואס באשרייבט די השגחה פרטית: ווען כלל ישראל איז ארויסגעגאנגען פון מצרים, האט זיי דער אויבערשטער פון דעמאלט אן אויסגעוועלט צו זיין חלק. פון דעם מאמענט אן זענען מיר געווארן עם ה', מיר זענען ארויס פון דער הנהגה פון די מערכה - דאס הייסט פון דער הנהגה פון די כוכבים ומזלות - און פון דעמאלט אן ווערן מיר געפירט בלויז דורכן קדוש ברוך הוא אליין אויף א דירעקטן אופן. און דעמאלט האט אונז דער אויבערשטער געפירט אויף א נסימ'דיגן און איבערנאטירלעכן אופן, ביז יעדער האט געזען קלאר אז ה' איז אונזער גאט און אז עם ישראל ווערט געפירט מיט אן השגחה פרטית. לויט דעם שרייבט דער מזמור ווי איינער וואס קלאגט זיך: פארוואס זעען מיר היינט נישט אזא השגחה? פארוואס טוט דער קדוש ברוך הוא נישט מיט אונז למען שמו הגדול, כדי זיין נאמען זאל נישט פארחלל'ט ווערן, און ער טוט נישט פאר אונז קיין נסים און פירט אונז נישט מיט השגחה פרטית אויך אין אונזער דור?
דער מלבי"ם, ווי זיין שטייגער, איז מדייק יעדן ווארט און יעדע ענדערונג אין לשון: וואס מיינט די דאפלטקייט "ישראל ממצרים" און "בית יעקב מעם לועז"? ישראל און יעקב זענען דאך איינס, און מצרים און עם לועז זענען דאך איינס! נאר "בית יעקב" ווייזט שטענדיג אויפן המון עם, אויף כלל ישראל אין זייער נידעריגן צושטאנד, מלשון עקב, בעת "ישראל" ווייזט אויף דער הויכער מדרגה, מלשון שררה. די חשוב'ע לייט, די גרויסע - ווי שבט לוי און די זקנים - זענען בכלל נישט געווען אויסגעמישט מיט די מצרים, דעריבער שטייט אויף זיי אז זיי זענען ארויס בלויז "ממצרים": זיי זענען ארויס פונעם לאנד, אבער קיין שייכות מיט די איינוואוינער פונעם לאנד האבן זיי נישט געהאט, און צו רעדן זייער שפראך האבן זיי זיכער נישט גערעדט. אבער "בית יעקב", דער המון עם, זענען געווען אויסגעמישט מיט זיי און האבן גערעדט זייער שפראך, און אויף זיי שטייט אז זיי זענען ארויס "מעם לועז" - פון דער נאנטקייט און פארבינדונג וואס זיי האבן געהאט מיטן מצרי'שן פאלק.
אינעם ספר "הכתוב לחיים" ווערט ערקלערט אז "בית יעקב מעם לועז" איז מרמז אויפן מאמר חז"ל אז בזכות נשים צדקניות וואס זענען געווען אין יענעם דור זענען די יידן אויסגעלייזט געווארן פון מצרים. חז"ל דרש'ענען דאך "כֹּה תֹאמַר לְבֵית יַעֲקֹב וְתַגֵּיד לִבְנֵי יִשְׂרָאֵל" - א לייכטע, ווייכע רייד צו בית יעקב, דאס זענען די פרויען. און לויט דעם האט מרת שרה שנירר א נאמען געגעבן דער חינוך-נעץ וואס זי האט אויפגעשטעלט מיטן נאמען "בית יעקב", וואס דאס באדייט די פרויען. אויב אזוי, דאס וואס עס שטייט "בצאת ישראל ממצרים, בית יעקב מעם לועז" - איז דער דגש אויף די פרויען וואס זענען ארויסגעגאנגען, ווייל אין זייער זכות, בזכות זייער אמונה אין דער גאולה, זענען מיר אויסגעלייזט געווארן.
מען איז נאך מרמז: "בֵּית יַעֲקֹב מֵעַם לֹעֵז הָיְתָה" - ראשי תיבות י' מ' ל' ה', די אותיות פון "מילה", אונדז צו לאזן וויסן אז בזכות דם מילה זענען מיר ארויס פון מצרים. און אזוי אויך "לְקָדְשׁוֹ יִשְׂרָאֵל מַמְשְׁלוֹתָיו הַיָּם" - נאכאמאל די אותיות פון "מילה", אונדז צו לערנען אז קריעת ים סוף איז אויך געווען בזכות די מילה.
און נאך א רמז: חז"ל דרשענען אויף "וְלֹא תָתוּרוּ אַחֲרֵי לְבַבְכֶם וְאַחֲרֵי עֵינֵיכֶם אֲשֶׁר אַתֶּם זֹנִים אַחֲרֵיהֶם" - "אחרי לבבכם" דאס איז מינות, דאס הייסט כפירה; "ואחרי עיניכם" דאס איז זנות; "אשר אתם זונים" דאס איז עבודה זרה. און די מצריים האבן געליטן פון די אלע דריי ענינים צום מערסטן, ווי עס שטייט "כְּמַעֲשֵׂה אֶרֶץ מִצְרַיִם אֲשֶׁר יְשַׁבְתֶּם בָּהּ לֹא תַעֲשׂוּ" - עס איז דארט געווען עבודה זרה, עס איז דארט געווען כפירה, און עס זענען דארט געווען אלע ענייני עריות וואס שטייען אין יענער פרשה. און אט ווערט "לועז" געשריבן ל' ע' ז': לבבכם - כפירה, עיניכם - דער קלקול פון מראית העין ביי עריות, זונים - עבודה זרה. פון די דריי זאכן וואס זענען געווען אין מצרים זענען מיר ארויסגעגאנגען און זיך אינגאנצן אפגעריסן.
און מען קען דאס צוזאמשטעלן מיט דעם דרך פונעם מלבי"ם: "ישראל" - די געהויבענע - זענען בלויז ארויס פון מצרים, ווייל זיי האבן נישט געהאט קיין שום שייכות צו דעם אלעם. אבער "בית יעקב", די שוואכערע צווישן זיי, אויף זיי האט דער שרו של ים געטענהט "הללו עובדי עבודה זרה והללו עובדי עבודה זרה" - אז זיי האבן געדינט עבודה זרה פונקט ווי די מצריים, און עס זענען אין זיי געווען די זעלבע קלקולים. דערפאר זענען דוקא בית יעקב ארויס "מעם לועז", פון דער פארבינדונג צו די דאזיקע קלקולים, בעת ישראל, די חשובי עם און די בעלי שררה, זענען בלויז ארויס "ממצרים", ווייל אין זיי איז דאך נישט געווען יענער לעז.
אין ספר "תהילות מהרי"ץ" ערקלערט ער אז די אומות העולם האבן מוציא לעז געווען אויף כלל ישראל און געטענהט אז זיי האבן זיכער נישט געהיט זייער קדושה אין מצרים. ווי חז"ל ברענגען זייער טענה: אויב איבער זייערע גופים האבן זיי געוועלטיגט, איבער זייערע ווייבער נישט כל שכן? אויב א מענטש הערשט איבער א ייד און טוט מיט אים וואס ער וויל, צי האט ער דען נישט געהערשט אויך איבער זיינע ווייבער? און וואס קומט אויס פון דעם: איר מיינט אז איר זענט הייליג און ריין און מיוחסים צו אברהם יצחק ויעקב - שוין לאנג נישט, ווייל אייערע פרויען זענען נתעבר געווארן פון די מצריים. אזוי איז געווען די טענה, אז עם ישראל האט חלילה נישט קיין ייחוס.
און חז"ל זאגן דאך אז א ייד וואס האט מחלל געווען זיך און זיין זרע מיט א כותית - זאל ער נישט האבן קיין ער בחכמים ועונה בתלמידים, דאס הייסט ער וועט נישט זוכה זיין צו תלמידים תלמידי חכמים. בעת כלל ישראל, ביי יציאת מצרים, זענען אנגעקומען צו א געוואלדיגער מדרגה: זיי האבן מוסר נפש געווען אויף קידוש השם, יהודה איז דער ערשטער אראפ אין ים - דאס איז נחשון בן עמינדב פון שבט יהודה - ביז עס זענען געקומען מים עד נפש, און דערנאך האבן זיי זוכה געווען צו ניסים ונפלאות, דער ים האט זיך געשפאלטן פאר זיי, און זיי האבן זוכה געווען צו מתן תורה און געהערט דעם קול אלוקים רעדן פון צווישן דעם פייער, וואס אזאנס איז קיינמאל פריער נישט געווען און וועט קיינמאל מער נישט זיין. דאס אלעס זענען קלארע ראיות אז עם ישראל האט געהיטן זייער קדושה און זיך נישט פארדארבן מיט די מצריים, וואס אויב זיי וואלטן מקלקל געווען, וואלטן זיי נישט זוכה געווען צו אזעלכע ניסים און נישט צו לערנען תורה מפי הגבורה.
און דאס איז וואס עס שטייט: בצאת ישראל ממצרים, איז אויך ארויס בית יעקב - די פרויען - פון יענעם לעז וואס די אומות האבן ארויסגעברענגט אויף זיי. און די ראיה: "היתה יהודה לקדשו" - שבט יהודה האבן זיך מוסר נפש געווען אויף קידוש השם, און עס איז געדרונגען אז הייליג און ריין זענען זיי געווען; "ישראל ממשלותיו" - אז זיי האבן מיט א גאנצן הארצן מקבל געווען נעשה ונשמע און האבן געגלייבט אין ה' און אין משה עבדו; "הים ראה וינס" און "הירדן יסב לאחור" - און דאס אלעס צוליב זיי; און נישט נאר דאס, נאר "ההרים רקדו כאילים" - ביים מעמד הר סיני, ווען זיי האבן זוכה געווען צו מקבל זיין די תורה פון הקדוש ברוך הוא. דאס אלעס איז א לעבעדיגע עדות אויף דער קדושה פון כלל ישראל, און דורך דעם זענען מיר ארויס פונעם לעז וואס מען האט מוציא לעז געווען אויף אונדז וועגן א פגם אין ייחוס.
הָיְתָה יְהוּדָה לְקָדְשׁוֹ יִשְׂרָאֵל מַמְשְׁלוֹתָיו׃ - יהודה איז געווארן זיין הייליגטום, ישראל זיינע ממשלות.
מען ליינט "לְקָדְשׁוֹ", ווייל דער קמץ דא איז א קמץ קטן. רש"י ערקלערט: הקדוש ברוך הוא האט גענומען יהודה פאר זיין גורל, זיין חבל און זיין קדושה, און יהודה האט געהייליגט זיין הייליגן נאמען ווען ער איז אריין אין ים, ווי עס שטייט "שָׂרֵי יְהוּדָה רִגְמָתָם" - נחשון בן עמינדב איז געשפרונגען דער ערשטער אין ים און געזאגט: איך וועל אראפגיין דער ערשטער, און מיט דעם איז יהודה געווארן דער חלק פונעם אויבערשטן. דער רד"ק ערקלערט: ווען כלל ישראל איז ארויס פון מצרים האט זיי דער אויבערשטער גענומען פאר זיין חלק, בבחינת "כִּי חֵלֶק ה' עַמּוֹ יַעֲקֹב חֶבֶל נַחֲלָתוֹ", און האט זיי ארויסגענומען פון צווישן אן עם טמא ומשוקץ - "אֲשֶׁר בְּשַׂר חֲמוֹרִים בְּשָׂרָם וְזִרְמַת סוּסִים זִרְמָתָם" - מצרים וואס זי איז ערות הארץ, און ישראל איז א גוי קדוש, לקודשו.
"ישראל ממשלותיו" - מיר זענען שוין מער נישט אונטער דער ממשלה פון מצרים, אונטער דער קליפה און דעם שר פון מצרים וואס ער איז א שר פון טומאה, נאר אונטער דער ממשלה פונעם אייבערשטן, א ממשלה און א מלוכה פאר זיך אליין, נישט אונטער דער רשות פון קיין אל אחר. און דערפאר ביים ארויסגיין זאגט זיי דער אויבערשטער "וְאַתֶּם תִּהְיוּ לִי מַמְלֶכֶת כֹּהֲנִים וְגוֹי קָדוֹשׁ" - א מלוכה פאר זיך, כהנים און משרתים פארן אויבערשטן, און די כוונה איז אויפן גאנצן כלל, אז מיר זענען בבחינת כהנים לגבי די אומות העולם, און זיי זענען ווי משרתים פאר אונדז. "גוי קדוש" - אפגעשיידט פון דער טומאה פון די פעלקער, ווייל "קדוש" מיינט תמיד אפגעשיידט און מובדל, אזוי ווי דער לשון "הרי את מקודשת לי", אפגעשיידט פאר מיר פון דער גאנצער וועלט און באזונדער נאר פאר מיר.
און פארוואס מאכט דער פסוק א חילוק צווישן יהודה און ישראל? ווייל פון דער שעה וואס כלל ישראל איז ארויס פון מצרים איז יהודה געווען דער ראש און איז געפארן פאראויס, אזוי ווי יעקב אבינו האט געזאגט "יְהוּדָה אַתָּה יוֹדוּךָ אַחֶיךָ", און ווען זיי זענען אנגעקומען צום ים איז יהודה געווען דער ערשטער אריינצוגיין - דאס איז נחשון, וואס איז געשפרונגען דער ערשטער און מקדש געווען שם שמים ביז עס זענען געקומען מים עד נפש.
דער מלבי"ם ערקלערט, אז דאס וואס דער אויבערשטער האט זיך געפירט מיט אונז "בקודשו" - דאס האט יהודה גורם געווען. און דא קערט זיך צוריק א יסוד וואס מיר האבן שוין געלערנט עטליכע מאל: עס שטייט "קְדֹשִׁים תִּהְיוּ כִּי קָדוֹשׁ אֲנִי ה' אֱלֹהֵיכֶם", און לכאורה ווי קומט עס צו זאגן אז מיר זאלן זיין הייליג ווייל דער אויבערשטער איז הייליג? זיין קדושה איז דאך א קדושה עצמית, און וואס האבן מיר שייכות דערצו? נאר די בחינה פון קדושה ביים קדוש ברוך הוא איז די הנהגה וואס איז העכער דעם טבע, און דער דרך החולין איז די נאטירלעכע הנהגה. מיר ווערן פארלאנגט זיך צו דערהייבן העכער דעם טבע: מיר האבן טבעים און יצרים און א גראבן גוף, און די קדושה איז זיך צו פארמעסטן קעגן די יצרים און זיין העכער דעם טבע. און ווען מיר זענען אזוי, זענען מיר זוכה צו "כי קדוש אני ה' אלוקיכם" - אז דער אויבערשטער פירט זיך מיט אונז העכער דעם טבע, אויף א וועג פון קדושה און נישט אויפן געווענלעכן דרך החולין וואו די זון שיינט און רעגן גייט אין ווינטער. דו ווילסט ניסים? הייב דיך אויף העכער דעם טבע, און איך וועל זיך אויך אויפהייבן מיט דיר העכער דעם טבע פון דער וועלט און מאכן פאר דיר ניסים.
און ווער האט דאס גורם געווען? "היתה יהודה לקדשו" - דער וואס האט מוסר נפש געווען על קדושת השם, דאס הייסט ער האט זיך דערהויבן העכער דעם טבע, דורך אים פירט זיך דער קדוש ברוך הוא מיט אונז מיט א הנהגה וואס איז דערהויבן פונעם טבע: ער שפאלט פאר אונז דעם ים, ער ברענגט אונז אראפ דעם מן, און פירט אונז מיט א רוחניות'דיגער הנהגה. "וישראל ממשלותיו" - דאס וואס דער קדוש ברוך הוא האט געוויזן זיין ממשלה צו הערשן איבער דעם טבע און צו טאן מיט אונז ניסים ונפלאות, דאס איז געווארן דורך די מעשים פון כלל ישראל, ווי עס ווערט באשריבן אין די קומענדיגע פסוקים.
אינעם ספר "אמרות טהורות" ברענגט ער בשם דעם "ישמח ישראל": כאטש כלל ישראל זענען געווען פארזונקען אין מצרים אין מ"ט שערי טומאה, איז אין איין רגע "היתה יהודה לקדשו" - נחשון בן עמינדב איז אריינגעשפרונגען אין ים און געהייליגט זיין נאמען יתברך, און מיט דעם זענען זיי זוכה געווען צו "ישראל ממשלותיו". און וואס פאר א ממשלה האבן מיר באקומען? ווי חז"ל זאגן אין מועד קטן: איך הערש איבערן מענטש, און ווער הערשט איבער מיר? א צדיק. און דאס איז דער לשון פונעם פסוק "צַדִּיק מוֹשֵׁל יִרְאַת אֱלֹהִים" - אז דער צדיק געוועלטיגט כביכול אויף מעשה אלוקים, אז איך גזיר א גזירה און ער איז עס מבטל. און מכח וואס האבן מיר זוכה געווען דערצו? מכח "היתה יהודה לקדשו", וואס מיר האבן מקדש געווען שם שמים ביים אריינגיין אין ים אין איין רגע, און זענען ארויסגעגאנגען פון מ"ט שערי טומאה ביז מיר זענען כביכול גוזר און דער קדוש ברוך הוא איז מקיים.
דער חיד"א אין "יוסף תהילות" פארבינדט די פסוקים: "היתה יהודה לקדשו" - אז זיי זענען געווען גדורים בעריות, און צוליב דעם "הים ראה וינס". וואס האט ער געזען? זאגן חז"ל: נס מפני הנס - ער האט געזען דעם ארון פון יוסף, ווייל יוסף איז אנטלאפן פון זיין הערשערין. זאגט דער חיד"א: ווען מיר וואלטן נישט ממשיך געווען דעם דרך פון יוסף, דאס הייסט ווען מיר וואלטן נישט געווען גדורים בעריות, וואלט דער ים בכלל נישט געשפאלטן געווארן בזכות פון יוסף, ווייל עס פאסט נישט אז עס זאל אונז ביישטיין די זכות פון איינעם פון וועמען מיר האבן נישט אפגעלערנט. אבער וויבאלד "היתה יהודה לקדשו" - מיר זענען געשטאנען אין אונזער קדושה, מיר האבן זיך נישט פארדארבן מיט די מצרי'שע פרויען און די מצרים האבן זיך נישט פארדארבן מיט אונזערע פרויען - זענען מיר ראוי געווארן אנגערופן צו ווערן די ממשיכי דרכו פון יוסף, און דעמאלט "הים ראה וינס". די זכות פון יוסף איז גרויס און מכח דעם איז דער ים געשפאלטן געווארן, אבער ווען מיר וואלטן זיך נישט געהאלטן ביים זעלבן כח, וואלטן מיר נישט געווען ראוי אז עס זאל געטאן ווערן דער נס דורך אים. און דאס איז וואס חז"ל זאגן: כל מקום שאתה מוצא גדר ערווה, אתה מוצא קדושה - דעריבער ווייזט "לקדשו" אז זיי האבן זיך געצוימט בעריות.
הַיָּם רָאָה וַיָּנֹס הַיַּרְדֵּן יִסֹּב לְאָחוֹר׃ - דער ים האט געזען און איז אנטלאפן, דער ירדן האט זיך צוריקגעקערט אויף צוריק.
דער רד"ק ערקלערט אז אויף אן אופן פון א משל ווערט געזאגט "וינס", ווייל אזוי ווי דאס וואסער האט זיך געשפאלטן, איז דאס כאילו דער ים האט זיך דערשראקן און איז אנטלאפן פון זיי. און וואס האט דער ירדן דא צוטאן, דער ירדן האט זיך דאך געשפאלטן אין די צייטן פון יהושע? זאגט רש"י אז אלע מימי בראשית האבן זיך געשפאלטן אין יענער שעה: ווען דער ים האט געזען און איז אנטלאפן, האט זיך אויך דער ירדן צוריקגעדרייט און אלע וואסערן אין דער וועלט האבן זיך געשפאלטן. און עס איז דא א דרשה אין חז"ל אז אפילו וואסער אין אן עמער, אין א כוס און אין א וואנע האבן זיך געשפאלטן - א מענטש זעט פלוצלונג אז דאס וואסער ריקט זיך צו די זייטן, וואס איז געשען? ים סוף האט זיך געשפאלטן. דער רד"ק דערקעגן ערקלערט אויף א פשוט'ערן וועג, אז דער משורר רעכנט דא אויס די ניסים אין א בליק פון יארן: קודם "הים ראה וינס" ביי יציאת מצרים, און דערנאך נאך א נס ביים אריינגיין אין לאנד - "הירדן יסב לאחור" - אין אנפאנג פון ספר יהושע.
אינעם ספר "תהילות שמואל" ברענגט ער בשם דעם "בית ישראל": "הים ראה" - ער האט געזען דעם ארון פון יוסף וואס גייט אראפ אין ים, ווי דער מדרש זאגט. און רבי חיים וויטאל שרייבט אין "שערי קדושה" אז דער מענטש איז צוזאמענגעשטעלט פון פיר יסודות: אש, רוח, מים, עפר, און דיין סימן איז ארמ"ע. יעדער איינער פון די יסודות ברענגט אן אנדערע מדה אינעם מענטש: ווער עס איז ווי א פלאם פייער, די גאנצע צייט אין יאגענישן און ער האט נישט קיין מנוחה - איבער אים הערשט די אש; ווער עס פירט זיך מיט גאווה און מאכט אסאך ווינט - קומט עס אים פונעם יסוד הרוח; ווער עס איז שווער און עס איז אים שווער זיך צו רירן, וואס די גשמיות איז ביי אים גראב - ביי אים הערשט דער חלק העפר. אין יעדן מענטש זענען דא אלע פיר יסודות, און די פראגע איז נאר וועלכער פון זיי איז דער עיקר ביי אים. און דער וואס ווערט נאכגעשלעפט נאך זיינע תאוות - איבער אים הערשט דער יסוד המים. וואסער איז שטענדיג מרמז אויף תאווה, אזוי ווי מיר זעען אז יעדער האטעל וואס וויל מאכן רעקלאמע פאר זיך טוט דאס מיט וואסער: א ים, און אויב איז נישט דא קיין ים דעמאלט א באסיין, און אויב איז נישט דא קיין באסיין דעמאלט א ספא - שטענדיג וואסער, ווייל תאווה פארקויפט מען מיט וואסער.
און לויט דעם, א מענטש וואס הערשט איבער זיינע תאוות ווערט אנגערופן א הערשער איבער דעם כוח פון וואסער וואס אין אים. און דערפאר ווען דער ים האט געזען דעם ארון פון יוסף - איז ער אנטלאפן, ווייל יוסף האט געהערשט איבער די וואסער, דאס הייסט ער האט געהערשט איבער דער תאווה וואס איר ענין איז וואסער, און די וואסער בטל'ט זיך פאר דעם וואס הערשט איבער דעם כוח התאווה. און לעומת זה מצרים - "מיצר ים" - זענען די וואס געפינען זיך אינעווייניג אינעם מיצר פון די תאוות, א ים פון תאווה רינגלט זיי ארום, און דערפאר "כמעשה ארץ מצרים לא תעשו" און דערפאר ווערט עס אנגערופן ערוות הארץ, ווייל זייער גאנצער ענין איז טומאת עריות, וויבאלד זיי זענען פארבונדן צום ענין פונעם ים וואס דאס איז וואסער, וואס דאס איז תאווה.
חז"ל זאגן אין א מדרש פליאה: וואס האט דער ים געזען אז ער איז אנטלאפן? ער האט געזען די ברייתא דרבי ישמעאל. אויף דעם מדרש זענען צעבראכן געווארן פיל פעדערס און פילע ביאורים זענען געזאגט געווארן דערויף. און בדרך כלל איז א מדרש פליאה א מדרש וואס ס'איז שווער צו פארשטיין כפשוטו, און ער דינט אלס א ברייט פעלד פאר דרשנים. און מען דארף וויסן אז פיל פון די מדרשי פליאה - און עס זענען אפילו ארויסגעקומען ספרים וואס זאמלען זיי צוזאם מיט פירושים - זענען נישט קיין עכטע מדרשים, נאר דער דרשן פלעגט אויסטראכטן א משפט און מאכן דערפון כביכול א מדרש פליאה כדי צו פארענטפערן דערויף א געדאנק. אבער עס זענען דא עכטע מדרשי פליאה, וואס שטייען געשריבן אין מדרש רבה, אין תנחומא וכדומה, און אין זיי דארף מען עמל'ן און פארשטיין וואס דער דרשן האט געמיינט.
און א וואונדערליכן ביאור זאגט דער בעל "בית הלוי": וואס שטייט אין דער ברייתא דרבי ישמעאל? די מידה פון קל וחומר. האט דער ים געזאגט: אויב יוסף הצדיק איז אנטלאפן פון אשת פוטיפר וואס איז געווען איין פרוי, איך וואס איך זע דעם ארון פון יוסף - קל וחומר אז איך דארף אנטלויפן. דאס איז וואס דער ים האט געזען: ער האט געזען די מידה פון קל וחומר וואס שטייט אין דער ברייתא דרבי ישמעאל.
און אגב, די מקובלים זאגן אז רחב איז געווען דער גלגול פון זליכה, אשת פוטיפר. און דאס וואס זי האט געזאגט אז זי האט געזען אין איר אצטגנינות אז איך און דו זענען עתיד חתונה צו האבן - על פי פשט איז די כוונה אויף איר טאכטער, אבער על פי סוד איז די כוונה אויף זיך אליין: איך און דו זענען א שידוך, אבער נישט אין דעם גלגול נאר אינעם קומענדיגן גלגול. אזוי ווערט געברענגט אין "משנת הגלגולים".
לאמיר צוריקקומען צו דער קשיא פארוואס דער פסוק האט געטוישט דעם לשון: דער ים "נס" און דער ירדן בלויז "יסב לאחור". בדרך דרש קען מען זאגן לויט וואס מיר האבן פריער געזען, אז ביים ים איז געווען "נס מפני הנס" - דער זכות פון יוסף - און דערפאר דווקא דארט ווערט געזאגט א לשון פון ניסה, בעת ביים ירדן איז די זאך נישט געווען אנגעהאנגען אינעם זכות פון יוסף, דעריבער שטייט נאר "יסב לאחור". אבער דער מלבי"ם ערקלערט על דרך הפשט און לויט דעם דקדוק הלשון: ער האט שוין מבאר געווען אין ספר יהושע אז ביים ירדן איז דער נס געווען נאר פון איין זייט. דער ירדן איז א פליסנדיגער טייך, וואס דאס וואסער פליסט אראפ פון א הויכן ארט צו א נידריגן ארט, און כדי אריבערצוגיין האט מען בלויז געדארפט אפשטעלן דאס פליסן ביים אויבערשטן טייל, ווייל דאס וואסער אינעם נידריגן טייל פליסט דאך סיי ווי ווייטער פון זיך אליין. און אזוי איז טאקע געווען: דער הקדוש ברוך הוא האט אפגעשטעלט דאס וואסער און זיי זענען אויפגעשטעלט געווארן ווי איין מויער - אנשטאט ווייטער צו פליסן, זענען זיי ארויפגעגאנגען העכער. קומט אויס אז דאס וואסער איז נישט געווען קיין חומה פון רעכטס און פון לינקס, נאר בלויז פון איין זייט, לויטן ריכטונג פונעם פליסן. דערפאר שטייט "יסב לאחור" - אז אנשטאט ווייטער צו פליסן האט עס זיך צוריקגעקערט אויף הינטערוועגס און איז געבליבן שטיין ווי א וואנט. אבער ביים ים איז דער נס געווען פון ביידע זייטן, ווייל מען האט געדארפט צוויי ווענט פון וואסער, און דערפאר שטייט "וינס" - ווען זיי זענען אריין, איז עס אנטלאפן און אנטרינען צו די זייטן.
הֶהָרִים רָקְדוּ כְאֵילִים גְּבָעוֹת כִּבְנֵי־צֹאן׃ - די בערג האבן געטאנצט ווי ווידערס, די בערגלעך ווי יונגע שעפסן.
"ההרים רקדו כאילים" - אזוי ווי עס שטייט געשריבן "וַיֶּחֱרַד כָּל הָהָר מְאֹד". און אויב מען רעדט דא וועגן הר סיני, פארוואס שטייט דאס בלשון רבים? זאגט דער רד"ק אז ס'איז מעגליך אז אויך די בערג נעבן הר סיני האבן געציטערט און גערודערט, ווי קלענערע נאכציטערנישן, און אזוי אויך די בערגלעך לעבן אים - "גבעות כבני צאן". און א גבעה, ערקלערט דער רד"ק, איז אזוי ווי א בארג נאר זי איז נישט אזוי הויך ווי אים און איר שפיץ איז נישט שארף, נאר רונדעכיג פון אויבן. און דער מלבי"ם ערקלערט: די גרויסע בערג האבן געטאנצט ווי ווידערס, ווייל די ווידערס זענען גרויס; און די קליינע גבעות האבן געטאנצט ווי יונגע שעפסן, ווייל די בני צאן זענען קלענער פון די ווידערס. און דאס איז א רמז אויף הר סיני און אויף הור ההר און אויף די ניסים וואס זענען דארט געשען.
מַה־לְּךָ הַיָּם כִּי תָנוּס הַיַּרְדֵּן תִּסֹּב לְאָחוֹר׃ הֶהָרִים תִּרְקְדוּ כְאֵילִים גְּבָעוֹת כִּבְנֵי־צֹאן׃ - וואס איז מיט דיר, ים, אז דו אנטלויפסט, ירדן, אז דו קערסט זיך צוריקוועגס? איר בערג, פארוואס טאנצט איר ווי ווידערס, איר בערגלעך ווי יונגע שעפסן?
דער רד"ק זאָגט אַז די קשיא דאָ איז צוליב דעם תּשובֿה: כּבֿיכול מע פֿרעגט דעם ים פֿאַרוואָס טוסטו אַזוי, און אויף דעם קומט דער ענטפֿער "מלפני אדון חולי ארץ". און דער מלבי"ם איז מבאר אַז די פֿראַגע איז וואָס איז די סיבה וואָס דער ים, דער ירדן און די בערג האָבן געביטן זייער טבֿע, און אויך "ההרים תרקדו כאילים, גבעות כבני צאן" איז אַ חלק פֿון דער פֿראַגע.
מִלִּפְנֵי אָדוֹן חוּלִי אָרֶץ מִלִּפְנֵי אֱלוֹהַּ יַעֲקֹב׃ - פֿון פֿאַר דעם האַר ציטער, ערד, פֿון פֿאַר דעם ג-ט פֿון יעקבֿ.
רש"י טייטשט אַז "חולי ארץ" איז ווי מחולל הארץ (דער באַשעפֿער פֿון דער ערד), און דער יו"ד איז יתירה ווי "מגביהי לשבת, משפילי לראות", "ההופכי". אָבער דער רד"ק טייטשט אַנדערש: די ערד ענטפֿערט "מלפני אדון" - דאָס איז דער ענטפֿער, אַז אַלץ איז פֿון וועגן דעם הקדוש ברוך הוא וואָס ער איז דער האַר; און דערנאָך קומט אַ באַפֿעל צו איר: "חולי ארץ" - עס פּאַסט אַז דו זאָלסט ציטערן, שרעקן און מורא האָבן. און לויט דעם איז דער יו"ד נישט איבעריק, נאָר אַ יו"ד פֿון אַ ציווי אויף לשון נקבה. און ווער איז דער האַר? "מלפני אלוה יעקב" - דער אייבערשטער וואָס האָט אונדז אָפּגעקויפֿט פֿון בית עבדים און האָט אונדז אַרויסגעפֿירט און אויסגעלייזט, און עס פּאַסט אַז מיר אַלע זאָלן ציטערן פֿאַר אים און טאָן זײַן רצון. דער מצודת דוד לעומת זה גייט מער אין דער ריכטונג פֿון רש"י: דער גאַנצער פּסוק איז דער ענטפֿער - פֿאַרוואָס איז דער ים אַנטלאָפֿן און פֿאַרוואָס טאַנצן די בערג? פֿון פֿאַר דעם האַר וואָס האָט באַשאַפֿן די ערד, און פֿון זײַן פּחד אַנטלויפֿן מיר, "מלפני אלוה יעקב", וואָס דאָס איז כּפֿל הענין מיט אַנדערע ווערטער. און דאָס לשון "חולי" איז פֿון לשון יצירה, ווי "בְּאֵין תְּהֹמוֹת חוֹלָלְתִּי".
דער מלבי"ם מסביר: "מלפני אדון" - ווײַל דער האַר אַליין איז אַראָפּגעקומען משגיח צו זײַן, און דערפֿאַר "חולי ארץ", אַז די ערד ציטערט און שוידערט ווי אין חבלי לידה. און וואָס לייגט צו "מלפני אלוה יעקב"? דאָס איז די סיבה פֿאַרוואָס דער האַר האָט זיך אַנטפּלעקט: ווײַל ער איז דער ג-ט פֿון יעקבֿ. וואָס דער מלבי"ם באַווײַזט אין עטלעכע ערטער אַז יעדעס אָרט וווּ מע רופֿט דעם הקדוש ברוך הוא מיט אַ נאָמען וואָס איז באַהאַפֿטן צו אונדז - אלוקי ישראל, אלוקי יעקב, אלוקינו - איז די כּוונה אויפֿן קשר און דער נאָענטקייט וואָס ער האָט צו אונדז, און אויף השגחה פּרטית. און וויבאַלד אַזוי, פֿון פֿאַר אים פּאַסט אַז די ערד זאָל ציטערן און שוידערן.
אין ספֿר "ילקוט פנינים" ברענגט ער פֿונעם גר"א: פֿאַרוואָס דערמאָנט דער כּתוב דווקא יעקבֿ און נישט די אַנדערע אָבֿות הקדושים? און ער ענטפֿערט, ווײַל אַזאַ נס איז שוין געווען בײַ יעקבֿ אבֿינו, ווי עס שטייט "כִּי בְמַקְלִי עָבַרְתִּי אֶת הַיַּרְדֵּן הַזֶּה", און חז"ל זאָגן אַז ער האָט אַרײַנגעלייגט זײַן שטעקן אינעם ירדן און ער האָט זיך געשפּאָלטן. און דערפֿאַר פּאַסט אַז דאָס וואַסער זאָל זיך שפּאַלטן "מלפני אלוה יעקב" - ווײַל פֿון דעמאָלט אָן האָבן מיר שוין דעם דאָזיקן זכות, וויבאַלד מע האָט געזען אַז מיט זײַן כּוח קען זיך שפּאַלטן דער ירדן, איז פּאַסיק אַז דער ים זאָל זיך שפּאַלטן אויך איצט פֿאַר אונדז.
הַהֹפְכִי הַצּוּר אֲגַם־מָיִם חַלָּמִישׁ לְמַעְיְנוֹ־מָיִם׃ - דער וואָס קערט איבער דעם שטיין אין אַן אָזערע פֿון וואַסער, דעם האַרטן קילשטיין אין אַ קוואַל פֿון וואַסער.
דער רד"ק טייטשט: פּונקט ווי עס איז אין דעם כּוח פֿונעם הקדוש ברוך הוא איבערצודרייען דאָס נאַסע צו טרוקן - אויסצוטריקענען דעם ים און אים מאַכן פֿאַר אַ חרבה כּדי מע זאָל אַדורך גיין אין דער טרוקעניש - אַזוי אויך איז אין זײַן כּוח צו טאָן דאָס פֿאַרקערטע: "ההופכי הצור", וואָס איז אַ טרוקענע און האַרטע זאַך, אין אַן אָזערע פֿון וואַסער, און איבערקערן דעם חלמיש וואָס איז אַ פֿעלדז צו אַ "מעיינו מים" פֿון וואַנען עס זאָלן קוואַלן וואַסער, ווי "וְהִכִּיתָ בַצּוּר וְיָצְאוּ מִמֶּנּוּ מַיִם". און בארה של מרים איז דאָך נישט ווי מע שטעלט זיך פֿאָר אַ געוויינטלעכער ברונעם; עס איז געווען אַ פֿעלדז וואָס קוואַלט, וואָס איז מיטגעגאַנגען מיט זיי אויף יעדן אָרט און פֿון אים האָבן געפֿלאָסן פֿיל וואַסער זיי צו דערטרינקען. זאָגט דער רד"ק: הקדוש ברוך הוא איז דער וואָס געוועלטיקט איבער אַלץ, און דערפֿאַר האָט ער איבערגעקערט דעם צור צו אַן אָזערע פֿון וואַסער און דעם חלמיש צו אַ קוואַל פֿון וואַסער, און אַזוי אויך אַפֿילו אַ שווערע און באַפֿעסטיקטע זאַך ווי אַ באַרג - ווען דער אייבערשטער וויל, "ההרים רקדו כאילים, גבעות כבני צאן". דאָס אַלץ איז כּדי צו ווײַזן אַז הקדוש ברוך הוא געוועלטיקט מיט זײַן כּוח איבער אַלץ.
דער מלבי"ם עפֿנט אויף אַזוי ווי ער האָט מבאר געווען אין קאַפּיטל ע"ז אויפֿן פּסוק "רָאוּךָ מַּיִם אֱלֹהִים רָאוּךָ מַּיִם יָחִילוּ": ווען הקדוש ברוך הוא האָט זיך אַנטפּלעקט אויפֿן ים כּדי אים צו שפּאַלטן, האָט ער זיך אַנטפּלעקט לויטן יסוד פֿונעם שורש פֿון די וואַסערן, די בחינה פֿון וואַסער אין דער אויבערשטער רוחניותדיקער וועלט, און דאָס האָט משפּיע געווען אויף די אונטערשטע וואַסערן. וואָרעם יעדע זאַך דאָ אונטן האָט אַ יסוד און אַ שורש פֿון אויבן, מע קען עס אָנרופֿן: איר רוחניותדיקער קערן. און ווען הקדוש ברוך הוא וויל טאָן אַ פעולה אין די וואַסערן פֿון אונטן, אַנטפּלעקט ער זיך אין יענעם יסוד און יענער בחינה פֿון אויבן, און פֿון דאָרט ווערט די פעולה דאָ אונטן. און דאָס איז באַקאַנט און מפורסם: אויב די השפּעה איז פֿון חסד, קומט זי פֿון די בחינות פֿון חסד אין די אויבערשטע ספֿירות; און אויב זי איז פֿון דינים, קומט זי אַראָפּ דורך די בחינות פֿון גבֿורה. יעדער ענין וואָס איז משפּיע דאָ אונטן קומט פֿון זײַן שורש פֿון אויבן.
און דערפאר איז דער ים אנטלאפן - ווייל דער הקדוש ברוך הוא האט זיך אויף אים אנטפלעקט ביים שורש המים, און פון דעם זעלבן כח אליין האט ער אויך פארוואנדלט דעם צור אין אן אגם מים. און דער חלמיש איז נאך פיל הארטער פונעם צור: זע, דער הארטער צור איז געווארן אן אגם, א פייכטער ארט, בעת דער מעיין - וואס איז א בחינה פון עפעס וואס קוואלט כסדר, להבדיל פון אן אגם וואס איז בלויז אן אנזאמלונג פון וואסער - איז ארויסגעקומען פונעם נאך הארטערן חלמיש. פונעם חלמיש האט דער מעיין געקוואלט צום אגם וואס איז געווארן פונעם צור. לערנסטו פון דעם, אז די השפעה פונעם הקדוש ברוך הוא קוואלט ארויס פון יענער הויכער נקודה פון יענער בחינה אין די עולמות העליונים, און זי איז די וואס איז משפיע דא אונטן.
קאפיטל קי"ד שילדערט דעם מאמענט ווען מיר זענען געווארן דאס עם ה': מיר זענען ארויס פון דער הנהגת המערכת און אריבערגעגאנגען צו א דירעקטער און ניסימ'דיגער הנהגה, "היתה יהודה לקדשו ישראל ממשלותיו". דער מלבי"ם לערנט אז "ישראל" זענען די אנשי המעלה וואס זענען ארויס בלויז פון מצרים, בעת "בית יעקב" זענען דער המון עם וואס זענען אויך ארויס פון דער פארבינדונג צום עם לועז; און אז קדושה מיינט זיך דערהויבן איבער דער נאטור - און ווען א מענטש דערהייבט זיך איבער זיין נאטור, פירט זיך דער הקדוש ברוך הוא מיט אים העכער דער נאטור פון דער וועלט. יהודה וואס האט מוסר נפש געווען ביים ים האט גורם געווען די דאזיגע הנהגה, און דער ים, דער ירדן, די בערג און די גבעות האבן אלע געטוישט זייער נאטור "מלפני אדון... מלפני אלוה יעקב" - צוליב דעם קשר און דער השגחה פרטית וואס ער האט מיט אונז. און ביים סוף: דער וואס פארוואנדלט דעם צור אין אן אגם מים און דעם חלמיש אין א מעיין, אנטפלעקט אז אלעס ציט זיך פונעם שורש העליון, און אז ער אליין איז דער איינציגער מושל בכל.