קאפיטל קי"ג הייבט אן מיט א לויב צום הייליגן נאמען פונעם אויבערשטן, בשבח פון זיין דערהויבנקייט איבער אלע גוים און איבער די הימלען, און פון דארט גייט דער קאפיטל אראפ און שילדערט ווי די זעלבע דערהויבנקייט רייסט נישט אפ דעם אויבערשטן פון דעם שפל שבשפלים. אין דעם חלק וועלן מיר עוסק זיין אין די לעצטע דריי פסוקים פונעם קאפיטל, וואו עס ווערט מבואר וויאזוי די השגחה ציט זיך אראפ ביז צום דל און אביון, ביז צו דער עקרה - און פון דעם ווערט נתגלה אז ס'איז נישטא דא קיין מזל און מערכה, נאר השגחה פרטית.
מְקִימִי מֵעָפָר דָּל, מֵאַשְׁפֹּת יָרִים אֶבְיוֹן׃ - ער שטעלט אויף דעם ארעמאן פונעם שטויב, פון די מיסטן הייבט ער אויף דעם אביון.
דער רד"ק זאגט: דער אייבערשטער איז דערהויבן ווי עס שטייט פריער, און דאך זעט ער די שפלים, ער זעט זייער נויט, שטעלט זיי אויף פון שטויב און הייבט זיי אויף פון מיסט. און ער דייק'עט אינעם לשון: "אשפות" דא איז לשון יחיד, ווייל דער לשון רבים איז "אשפתות".
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא קומט דוד אראפמאלן וויאזוי די השגחה פונעם אויבערשטן ציט זיך אראפ ביז צום דל וואס קיינער קימערט זיך נישט מיט אים - אויך צו אים ווענדט זיך דער אויבערשטער און גיט אים השפעה. און דאס אלעס קומט אקעגן דעם וואס די פעלקער פלעגן זאגן, אז אלע ענינים פון השפעה - עשירות, עניות, קינדער און עקרות - זענען תלוי אינעם מזל און אין דער מערכה. דערויף זאגט דער פסוק: עס איז נישט אזוי, נאר אלעס איז אפהענגיק אין דער השגחה פונעם אויבערשטן. און ווי חז"ל זאגן: וואס טוט דער הקב"ה זינט ער האט באשאפן זיין וועלט? ער מאכט לייטערס אינעם הימל, ער נידערט אראפ דעם און הייבט אויף יענעם - די עשירות און עניות קומען פון אים יתברך; און ער שטעלט צוזאם שידוכים, בת פלוני לפלוני. לויט די מקובלים רעדט זיך דארט פון זיווגי מידות עליונות, אבער אינעם פשוט'ן פארשטאנד - ער איז מזווג זיווגים.
און כאטש וואס לויט דער מערכה, לויט דער אנווייזונג פון די כוכבים, וואלט דער מענטש געדארפט זיין אין שפל המדרגה, האט דער הקב"ה די כוח איבערצודרייען די הוראה פון די כוכבים און אויפצושטעלן דעם דל פונעם שטויב. אזוי ווי דער אויבערשטער האט געזאגט פאר אברהם "צא מאצטגנינות שלך", און ווי חז"ל האבן געזאגט: ישראל איז למעלה מן המזל, זיי האבן בכוח דורך תפילה איבערצודרייען דעם מזל.
און נישט בלויז דאס אז דער אויבערשטער שטעלט אויף דעם דל פון שטויב, נאר "מאשפות ירים אביון" - פון די מיסטן, דאס נידריגסטע פלאץ, הייבט ער אויף דעם אביון ביז צום העכסטן פלאץ. און וואס איז דער חילוק צווישן א "דל" און אן "אביון"? דער מלבי"ם ערקלערט אז דער אביון איז נאך ערגער פונעם דל. "דל" איז א באגריף פון עניות, און טייל זאגן אז די כוונה איז אז ער האט געהאט געלט און איז אראפגעפאלן, ער איז נתדלדל געווארן; און סיי ווי אזוי, אפילו אויב מיר פארשטייען אז "דל" מיינט אן עני פון אנהייב אן, איז אן אביון נאך פיל שווערער. "אביון" קומט פונעם לשון "אָבָה" - ער גלוסט נאך יעדער זאך, אזוי ווי עס שטייט "לא אבה יבמי", א לשון פון גלוסטן און וועלן. דער אביון גלוסט נאך יעדער קלייניקייט, בעת דער דל איז נישט אין אזא שווערע מדרגה פון עניות. און דער פסוק לערנט אונז אויס אז דווקא פון די מיסטן, פונעם סאמע נידריגסטן ארט, הייבט דער הקב"ה אויף דעם אביון אין דער הויך פון דער וועלט.
דער גר"א ערקלערט אז דער פסוק רעדט אין רוחניות'דיגע ענינים. "מקימי מעפר דל" - איינער וואס איז א דל פון מצוות, שטעלט אים דער הקב"ה אויף פונעם שטויב פון גשמיות, פון דער גראבקייט פונעם חומר און זיין ערדישקייט, ווי דער לשון פון רבינו יונה. דער מענטש איז פארגראבט, און ווער עס זוכט זיך צו באהעפטן צו די מצוות כאטש ער איז דערין אן ארימאן - דער אויבערשטער שטעלט אים אויף פון דער ערדישקייט. "מאשפות ירים אביון" - נישט בלויז אז ער איז א דל אין מצוות, נאר ער ליגט שוין אין די מיסטן, פארזונקען אין עבירות; און ער איז אן "אביון", ער גלוסט און וויל טאן דעם רצון פונעם אויבערשטן, ער וויל נישט בלייבן צוגעקלעבט צו יענע עבירות, ער זוכט זיך דערווייטערן פון זיי און זיך דערהייבן, ער וויינט און האט חרטה אויף זיי. אט דעם מענטש הייבט דער הקב"ה אויף פון די מיסטן אים צו זעצן צוזאמען מיט נדיבים. און ווער זענען די נדיבים? חז"ל זאגן: דאס זענען די אבות, וואס ווערן אנגערופן "נדיבי עמים"; און "נדיבי עמו" - דאס זענען די נביאים. דער הקב"ה דערהייבט אים און ברענגט אים צו דער פולקאמער תשובה.
דער ירושלמי אין מסכת חגיגה ערקלערט "מאשפות ירים אביון" - אז נאכדעם וואס א מענטש פאלט אראפ ביז'ן סאמע טיפסטן שפל, פון דארט קען מען שוין נאר שטייגן. פון דארט הייבט ער זיך נאר אויף.
עס איז געווען א מעשה מיט א מענטש וועמענס מצב איז געווען גאר שווער און ביטער. ער איז געגאנגען, אינוועסטירט, זיך גערירט פון איין געשעפט צום צווייטן, געקויפט און פארקויפט, און בחסדי השם איז ער געווארן אן אדירער גביר. איין טאג איז מען געקומען אים מבשר זיין אז יענער גרויסער פראיעקט וואס ער האט אזוי געוואלט באקומען איז אים געלונגען, און דערמיט האט ער באקומען א פולקאמע הערשאפט איבער יענעם גאנצן תחום אין לאנד - און פלוצים האט ער אויסגעבראכן אין א געוויין. זיין באגלייטער האט נישט פארשטאנען, און עס איז אים נישט געווען באקוועם צו פרעגן: דו האסט דאך דאס אזוי שטארק געוואלט, און יעצט וויינסטו? עס איז אריבער א תקופה, זיין עקאנאמישער מצב האט זיך פארערגערט ביז א שרעקליכער דלות, בעלי חובות האבן צוגענומען אלעס וואס ער האט געהאט, און עס איז אים געבליבן נאר איין קלייד אויפן לייב. קיין הויז האט ער נישט געהאט, און ער פלעגט גיין זיך וואשן אין טייך. איין מאל האט ער אויפגעהאנגען זיינע בגדים אויפן בוים, ער איז אראפגעגאנגען אין טייך, און ווען ער איז ארויפגעקומען האט ער געזען אז מען האט זיי געגנבעט. אין יענער שעה איז דארט פארבייגעגאנגען יענער מענטש וואס האט אים באגלייט אין די טעג פון זיין עשירות, און ער זעט אים טאנצן און זיך פרייען. ער האט געטראכט: אוודאי איז ער נעבעך אראפ פון זינען. ער איז צוגעגאנגען און געפרעגט: וואס גייט פאר מיט דיר, וואס איז געשען? האט ער אים געזאגט: פארשטיי, דעמאלט ווען דו האסט מיך געזען וויינען האסטו נישט פארשטאנען פארוואס. יענעם טאג בין איך אנגעקומען צו דער העכסטער מדריגה וואס איז שייך, און דער גלגל, אין דעם מאמענט וואס ער דערגרייכט דעם העכסטן ארט, פון דארט קען ער נאר אראפנידערן - עס איז שוין נישטא וואו העכער צו גיין. דערפאר האב איך געוויינט, ווייל איך האב פארשטאנען אז פון דא הייבט זיך אן דער בראך. אבער היינט האסטו מיך געזען אינעם סאמע נידריגסטן מצב וואס קען נאר זיין - עס איז נישטא קיין נידריגערער מצב פון דעם, אז אפילו קליידער האט מען נישט, און יענע האט מען אויך צוגעגנבעט. איך בין אנגעקומען צום גרונט, און פון דא קען דער גלגל נאר ארויפגיין. און טאקע אין א קורצער צייט האט ער געמאכט געשעפטן און בחסדי השם איז ער צוריקגעקומען צו זיין פריערדיגן מצב. דאס איז וואס דער ירושלמי זאגט: "מאשפות ירים אביון" - פון דארט קען מען זיך נאר אויפהייבן.
און אזוי אויך ברענגט די גמרא אויף רבי אליעזר, אז איינמאל איז ער אריבערגעגאנגען אין מארק, און איין פרוי האט אויסגעקערט איר שטוב און ארויסגעווארפן דעם מיסט פון אויבן אויף זיין קאפ. האט ער געזאגט: עס זעט אויס ווי היינט גייען מיך מיינע חברים מקרב זיין, שנאמר "מאשפות ירים אביון". רבי אליעזר איז געווען א שמותי, וואס מען האט אים מנדה געווען, און ער האט געזאגט: יעצט ווייס איך אז דער מצב וועט זיך איבערדרייען - נאכדעם וואס איך בין אנגעקומען צו אזא השפלה אז מען ווארפט אויף מיר אשפה פון אויבן, פון יעצט אן גייען מיך מיינע חברים דערנענטערן.
דער שם משמואל זאגט: עס איז באקאנט אז א מדה וואס א מענטש איז צוגעוואוינט דערצו אויף דער וועלט, בלייבט די זעלבע מדה צוגעקלעבט צום נפש אויך נאכדעם וואס זי שיידט זיך אפ פונעם גוף. מיר האבן אמאל געברענגט א דוגמא דערצו אין משנת הגלגולים, ביי דער מעשה מיט א דיבוק וואס איז אריין אין א מענטש. דער רב האט זיך געמוטשעט אים ארויסצושטויסן, גערעדט מיט אים און געזוכט א וועג אים צו פארריכטן, און פלוצים האט יענער דיבוק אנגעהויבן צו שילטן שרעקליכע קללות און ניוול פה. האט דער רב אים געפרעגט: וואס פאר א הנאה האסטו צו שילטן אזוי און ניבלען דאס מויל? האט ער אים געענטפערט: דאס איז שוין נישט תלוי אין מיר. ווען איך האב פארלאזט די וועלט בין איך געווען א שפארלאזער, נידריגער מענטש, די גאסן-שפראך איז ביי מיר געווען א געוואוינהייט, און ביז איך וועל נישט אריבערגיין א תיקון און זיכוך אין עולם האמת - גיהנם און זיכוך - איז דאס נישט אין מיין בחירה; איך געפין זיך אינעם זעלבן מצב וואס איך בין געווען ביים לעבן. די מיתה איז א בילד פונעם מצב: ווי דער מענטש איז געווען בשעת זיין מיתה, אזוי בלייבט ער ביז ער גייט אריבער א זיכוך.
און אגב, ווען א מענטש קומט צוריק אין א גלגול, בלייבט די זעלבע מדה צוגעקלעבט אין אים אויך יעצט. דער הייליגער אריז"ל שרייבט, און מען האט דאס געברענגט אין משנת הגלגולים, אז אויב א מענטש וויל וויסן וואס ער דארף פארריכטן - זאל ער זיך מתבונן זיין אין די זאכן צו וועלכע ער ווערט צוגעצויגן. יעדער מענטש ווערט צוגעצויגן צו אנדערע עבירות: עס איז פאראן איינער וואס האט הנאה צו רעדן לשון הרע און מען קען אים נישט אפשטעלן, און עס איז פאראן אזא וואס לשון הרע רעדט גארנישט צו אים. יענע מדה וואס דער מענטש האט געהאט פריער גייט ווייטער און באגלייט אים אינעם גלגול. זאגט דער אריז"ל: קוק וועלכע זאך איז דיר דאס שווערסטע, און זאלסט וויסן אז אויף דעם ביסטו געקומען מתקן צו זיין. און דערין מאכן אסאך א טעות: מען פרעגט דעם מענטש וועגן א געוויסער ענין, און ער ענטפערט אז דוקא דארט איז אים שווער, אבער ער שטרענגט זיך שטארק אן אין אנדערע ענינים. א משל צו א מענטש וואס האט באקומען פראיעקט א', און ווען מען פרעגט אים צי ער ארבעט דערויף, ענטפערט ער: ניין, אבער איך גיב זיך אפ מיט ב' און מיט ג'. ווער האט געבעטן פון דיר ב' און ג'? דאס איז דאך נישט דיין פראיעקט, דו דארפסט ארבעטן אויף א'! גלייך ווי איינער וואס שטעלט אפ זיין אויטא אין א פארקינג און באצאלט פאר א צווייטן פארקינג-זייגער - האסטו דאך נישט באצאלט פאר דיין אייגענעם פארקינג. דוקא ווייל עס איז דיר שווער, איז דאס דער אות און דער מופת אז די עבירות און געוואוינהייטן פונעם פריערדיגן גלגול האבן איינגעקריצט א טיפן פֿאָרעם אין דער נפש, און דערפאר מוטשעסטו זיך אין דעם ענין. און דאס איז א גרויסער לימוד פאר יעדן מענטש, אז ער זאל גוט אכטונג געבן אויף זיינע תאוות און גלוסטענישן, ווייל דאס איז דער גרויסער יתד וואס אלעס ווענדט זיך דערין. "מאשפות ירים אביון" - יענער ענין וואס איז ביי דיר בבחינת די אשפות, דער מיסט, פון דארט דארפסטו זיך אויפהייבן, דארט דארפסטו מתקן זיין, און צוליב דעם ביסטו געקומען אויף דער וועלט.
אינעם ספר תהילות מהרי"ץ ערקלערט ער בדרך מליצה די סמיכות פון די פסוקים: "מקימי מעפר דל מאשפות ירים אביון, להושיבי עם נדיבים עם נדיבי עמו". דער עושר וואס האט קיינמאל נישט פארזוכט דעם טעם פון עניות ווייסט נישט וואס גייט איבער אויפן עני, און ממילא האט ער נישט קיין געפיל צו אים - ער פארשטייט נישט וואס יענער מאכט מיט, ווייל ער אליין איז קיינמאל נישט געווען אן ארעמאן.
רבי יוסף כהן פון "חסדי נעמי", וואס קומט בקביעות אין דער מדרשה, האט אמאל דערציילט אין א שמועס וואס האט אים געברענגט זיך אזוי אפצוגעבן און זארגן פאר יתומים, אלמנות און די וואס האבן נישט - "מאמע, דו האסט אונז דאך צוגעזאגט א פלייש אויף שבת". ער דערציילט וועגן דעם עניות וואס ער האט אליין מיטגעמאכט אינדערהיים, אן עניות וואס מען קען נישט באגרייפן: ווען מען פלעגט קויפן פריש ברויט, פלעגט די מאמע ארויסנעמען דוקא דאס נעכטיגע ברויט, ווייל פונעם פרישן ברויט עסט מען מער און עס וועט אויסגיין, אבער פונעם אלטן עסט מען נאר פונקט וויפיל עס פעלט אויס. ער שילדערט זייער שווערע בילדער פון דלות און ענגשאפט - און דאס איז נישט געווען מיט זיבן הונדערט יאר צוריק, נאר אין די צייטן ווען די מדינה איז געגרינדעט געווארן.
ווען א מענטש קומט פון אזא פלאץ און שפירט דעם מצב פונעם עני, איז אים פיל גרינגער צו עפענען דאס הארץ און די קעשענע. אבער ווער עס איז אויפגעוואקסן מיט א גאלדענעם לעפל אין מויל, און ווען מען זאגט אים אז עס איז נישטא קיין ברויט ענטפערט ער "זאלן זיי עסן קוכן" - צי ווייסט ער דען וואס עס מיינט אז עס איז נישטא קיין ברויט? ער לעבט אויף אן אנדערער פלאנעט, אין א צווייטער וועלט. אזא מענטש פארשטייט נישט וואס עניות איז, וואס א נויט איז, וואס עס איז דער דרוק פונעם דל. דעריבער, מחסדי השם, שיקט דער הקדוש ברוך הוא עשירות דוקא פאר דעם וואס איז פריער געווען אן ארעמאן און האט געשפירט די שוועריקייט פון עניות, כדי ער זאל פון זיין אייגענעם פלייש פילן דעם גרויסן צער פונעם עני, און ממילא וועט ער עפענען זיין האנט צו שטיצן ארעמעלייט. און דאס איז וואס דער פסוק מרמז: "מקימי מעפר דל" - דער אויבערשטער הייבט אויף דעם דל פון שטויב און שענקט אים רייכטום, כדי ער זאל יעצט האבן די מעגליכקייט צו שטיצן אנדערע; און ביז אזא מאס ווי "להושיבי עם נדיבים" - אז ער זאל זיצן צוזאמען מיט די נדיבים וואס געבן פאר אנדערע, און נישט מיט סתם עשירים, פון די וואס זענען "אח ברדא דשחי בדינרא", ער ליגט אויף זיין געלט און גיבט פאר קיינעם גארנישט. ער זיצט צווישן די נדיבים וואס שטיצן אנדערע, ווייל ער אליין איז אויפגעשטעלט געווארן פונעם שטויב און איז געווען א דל, און ער ווייסט דעם צער פון אן ארעמאן.
לְהוֹשִׁיבִי עִם נְדִיבִים, עִם נְדִיבֵי עַמּוֹ׃ - אים צו זעצן צוזאמען מיט נדיבים, מיט די נדיבים פון זיין פאלק.
זאגט דער רד"ק: נישט נאר וואס דער אויבערשטער הייבט זיי אויף פון זייער נידריגקייט, נאר ער דערהויבט זיי און זעצט זיי צוזאמען מיט נדיבים - מיט די עשירים. און וואס מיינט "נדיבי עמו"? אז זיי זענען העכער פון אלע פעלקער, ווייל זיין פאלק טוט דעם רצון פונעם באשעפער, און אזוי וועט אויך זיין לעתיד לבוא איבער אלע אומות. דאס הייסט אז "נדיבי עמו" זענען העכער ווי סתם עשירים - דאס זענען די עשירים פון כלל ישראל, וואס זענען דערהויבן איבער אלע אנדערע עשירים, וויבאלד זיי טוען דעם רצון השם.
דער מלבי"ם, ווי זיין שטייגער מדקדק צו זיין אין לשון, פרעגט: וואס איז די כפילות "עם נדיבים עם נדיבי עמו", און וואס האט ער צוגעלייגט מיט "נדיבי עמו"? און ער ערקלערט: אז א מענטש גייט צו א פלאץ וואו מ'קען אים נישט און מ'געדענקט נישט זיין פריערדיגע ארימקייט, דארט וועט מען אים גרינג מכבד זיין, ווייל מ'זעט אים דאך יעצט אלס א בעל ממון - דאס איז "להושיבי עם נדיבים". אבער ווען ער קומט צו א פלאץ וואו מ'געדענקט אים נאך פון זיינע ארימע יארן, דארט וועט מען אים נישט מכבד זיין כראוי אפילו ער וועט זיין אן עושר. און עס איז באקאנט און מפורסם אז דער וואס קומט פון דלות נעמט מען אים נישט אויף ביי די עשירים; מ'באציט זיך צו אים ווי צו א פשוט'ן שכן. אפילו ער איז היינט א גביר אזוי ווי זיי, האלט מען זיך נאך אלץ דערווייטערט פון אים - ער געהערט נישט צו זייער קרייז און נישט צו זייער קליקע, ווייל מ'געדענקט אים וואס ער איז אמאל געווען.
און אזוי האט רבי ישראל סלנטר אנגעהויבן זיין גאנצע עבודה און דעם גאנצן ענין פון תנועת המוסר. ער איז אמאל געווען ביי א חתונה וואס עס האט געפראוועט א מענטש וואס איז אמאל געווען אן ארימער שוסטער, און דאס רעדל האט זיך איבערגעדרייט - צי דורך א גורל צי אויף אן אנדערן אופן - און ער איז געווארן פון די גרעסטע עשירים. נאר די אנדערע גבירים האבן אין אים נישט געזען איינעם פון זייערע. אינמיטן דער חתונה האט איינער פון זיי אויסגעטאן זיין שיך און זיך געווענדעט צום אבי החתן: זאג נאר, וויפיל קאסט צו פארריכטן אזא שיך? און אלע האבן געלאכט - כביכול אים צו דערמאנען: א שוסטער ביסטו געווען, און וואס מאכסטו אונז דא קעניגליכע פאלאצן. יענער מענטש האט געביטן קאלירן. האט רבי ישראל סלנטר געזאגט: א שרעקליכער ביזיון איז דא געווען, און אין יענער שעה האב איך פארשטאנען אז מ'שטעלט יעצט די גדולי הדור אין הימל צום משפט - ווי קען זיין אזא מצב אין דעם דור, אז א איד זאל זיין מסוגל מלבין פנים צו זיין זיין חבר און אים אזוי באגראבן בפרהסיא? ווי אזוי האט איר נישט מעורר געווען אויף לימוד מוסר? ווי אזוי האט איר נישט מעורר געווען אז א מענטש דארף לערנען מוסר? ווי אזוי קען א מענטש טאן אזא פארדארבענע מעשה? האב איך באשלאסן אז מ'מוז עפעס טאן. און זיין גאנצע הויכע גדלות - דער בריסקער רב האט געזאגט אויף אים אז ער איז דער גאון שבדור - האט ער גענומען און אריינגעלייגט אין פארשפרייטן די תנועת המוסר, און ער האט געטאן און מצליח געווען. היינט איז נישטא קיינער וואס לערנט נישט קיין מוסר, און ווען מ'הערט אזא מעשה ברענגט עס נישט קיין געלעכטער נאר א ציטער און א חרדה: ווי קען א מענטש טאן אזא זאך? ווייל היינט לערנט מען שוין מוסר.
זעען מיר דאך אז ביי די עשירים איז נישט גרינג אנצונעמען איינעם וואס איז ארויפגעוואקסן פון אונטן. אויף דעם זאגט דער כתוב: "להושיבי עם נדיבים" - אויב ער וועט גיין צו א פלאץ וואו מ'קען אים נישט, דארט וועט מען אים טאקע אויפנעמען, ווייל זיי ווייסן נישט זיין פריערדיגן מצב. און נאך מער פון דעם: דער אויבערשטער זעצט אים "עם נדיבי עמו" - מיט די וואס קענען זיין שפלות מקדם און געדענקען זיין עניות, און פונדעסטוועגן זעען זיי יעצט וואו ער איז אנגעקומען און שעצן אים און נעמען אים אויף צווישן זיך. און דאס איז א העכערע דרגה ווי סתם "עם נדיבים": ער זיצט מיט זיי אן קיין ביזיון, און זיי שפירן נישט אז זיי שטייען העכער פון אים.
מוֹשִׁיבִי עֲקֶרֶת הַבַּיִת אֵם הַבָּנִים שְׂמֵחָה, הַלְלוּ יָהּ׃ - ער באזעצט די עקרה פונעם הויז אלס א פרייליכע מוטער פון קינדער, לויבט גאט.
רש"י ערקלערט: ציון וואס איז ווי אן עקרה - וועט ער באזעצן. די כוונה איז אויף ירושלים און אויפן מקום המקדש, אז דער ארט זאל באזעצט ווערן. און פארוואס רופט ער איר "אם הבנים שמחה"? ווייל דאס איז דער אויסדרוק וואס ווערט געזאגט אויף ציון, "כי חלה גם ילדה ציון את בניה" - זעט מען אז זי ווערט אנגערופן ווי א מוטער וואס געבערט אירע קינדער. און מיט דעם וועלן מיר לויבן דעם השם יתברך, הללויה.
דער רד"ק ערקלערט אז דער כתוב קומט ווייזן ווי אזוי דער אויבערשטער דרייט איבער אפילו די טבעיים: ער זעצט די עקרה אין שטוב - "בית" אינעם באדייט אז זי וועט האבן בני בית, אזוי ווי "ויעש להם בתים", און ווי "מושיב יחידים ביתה". יענע עקרה וועט זוכה זיין צו געבערן קינדער. און דער רד"ק שטעלט א דגש אז דאס ווארט "עקרת" איז נישט קיין סמיכות צום ווארט "הבית". לכאורה קלינגט "עקרת הבית" ווי א סמיכות, אבער דער רד"ק שלילט דאס אפ: ווייל יעדער צירוף פון צוויי ווערטער אין סמיכות האט א באדייט - "בית ספר" איז א הויז וואו מ'לערנט ספרים, א מקום חינוך. אבער "אן עקרה פון א הויז" - וואס איז דער באדייט פונעם חיבור? איז דען דא אן עקרה פון א הויז און אן עקרה פון דער גאס? דערפאר איז דער פירוש: ער זעצט די עקרה אין שטוב, ער באזעצט איר אין א הויז פול מיט בנים. און כאטש דער אות ת' ווייזט לכאורה אויף סמיכות - אזוי ווי "כנסייה" לשון כינוס, און "כנסת ישראל" וואס איז דער כינוס פון כלל ישראל - דא איז דאס נישט קיין סמיכות. און וואונדער זיך נישט, ווייל מיר געפינען נאך אזעלכע דוגמאות: "עטרת תפארת לעמוסי בטן" - עטרת שלא בסמיכות; "ממלכת" - וואס אמאל קומט עס בסמיכות ווי "ממלכת כהנים" און אמאל שלא בסמיכות; און אזוי אויך "מלחמה" און "מלחמת" און נאך. און די כוונה פון די דברים איז אז דער אויבערשטער ברענגט צוריק די עקרה און באזעצט איר זי זאל ווערן אן אם הבנים און זיך פרייען מיט זיי, וואס פריער איז זי געווען פארזארגט און עצובה זייענדיג אן עקרה בלא בנים.
דער מלבי"ם ערקלערט "עקרת" - אן אישה וואס איז געווארן אן עקרה בידי אדם, וואס האט אויסגעטרונקען א כוס של עיקרין. ווייל אין יענע צייטן פלעגט זיין זייער שטייגער צו האלטן צוויי פרויען: איינע לצורך ולדות, און וויבאלד די פרוי ווערט פארעלטערט און אפגעמוטשעט פון די לידות, פלעגן זיי האבן נאך אן אישה וואס מען פלעגט איר געבן צו טרינקען א כוס של עיקרין כדי זי זאל נישט געבערן און זיך נישט פארעלטערן און ווערן מיאוס. און אזוי שטייט ביי למך, "עדה וצלה שמען קולי" - איינע זיצט אין זיין שאטן און איינע ווי א צירונג. און מיט דעם אלעם, זאגט דער כתוב, קום און זע אז אפילו די וואס האט געטרונקען א כוס של עיקרין וועט דער הקב"ה אויסהיילן, בבחינת "אם הבנים שמחה", און ער וועט איר געבן בנים.
אינעם ספר תהילות יוסף פונעם חיד"א ערקלערט ער על פי מה שכתב דער רמ"ע מפאנו, אז ראש השנה האט דער אויבערשטער פוקד געווען שרה'ן. און וואס מיינט "פקד"? מלשון חיסרון, אזוי ווי "ולא נפקד ממנו איש" - עס האט נישט געפעלט קיינער. און אין וואסערע זין האט דער אויבערשטער פארמינערט שרה'ן? אברהם און שרה זענען ביידע געווען "שרים", דאס הייסט גאר גרויסע בעלי מעלה, און אי אפשר לשני שרים להשתמש - לשון תשמיש. דאס הייסט אז דער זיווג קען זיך נישט אויסשטעלן ווען ביידע זענען חשוב בשווה; כדי עס זאל זיין א זיווג מוז איינער זיין דער חשוב און דער צווייטער ווייניגער חשוב, אזוי ווי די זון און די לבנה, וואס איינער איז בבחינת משפיע און דער עיקר און דער צווייטער איז בבחינת מקבל. וואס האט דער הקב"ה געטאן? ער האט אביסל פארמינערט שרה'ן פון אברהם'ס מדרגה - "והשם פקד את שרה" - און אין דער מינוט וואס זי איז געווארן אביסל ווייניגער פון זיין מדרגה, האט זי זיך שוין געקענט פוקד זיין מיט בנים.
און אזוי ערקלערט ער ווייטער: "אישה" איז אין גימטריא 306, און "איש" איז אין גימטריא 311. אויב די אישה אנערקענט אז איר מאן איז אן "איש", אז ער האט א יתרון איבער איר, און זי איז זיך משפיל כלפיו - אויף דעם שטייט "מצא אישה מצא טוב", אז ער האט איר געפונען בבחינת "אישה" 306, און זי שעצט איר מאן אלס גרעסער פון איר, און על ידי זה איז מען זוכה צו שלום אין שטוב. אבער אויב זי האלט אז זי איז גלייך צום איש, און כל שכן אויב זי פילט זיך מער פון אים - "ומוצא אני מר ממוות את האישה", ווייל "האישה" איז אין גימטריא 311, פונקט ווי דער מניין פון "איש": שוויון זכויות אינגאנצן, און זי לייגט נאך צו איר משפחה-נאמען צו זיין משפחה-נאמען, "ניין מיין הערר, מיר זענען גלייך" - אינעם בעסטן פאל, און אויב נישט, ביסטו נאך ווייניגער. און דאס איז מר ממוות.
און דאס איז וואס דער כתוב האט מרמז געווען: "מושיבי עקרת הבית אם הבנים שמחה" - ראשי תיבות "אישה". כלומר, ווען זי ווייסט אז זי שטייט אונטער דעם מאן'ס חשיבות, און זי איז עקרת הבית, דעמאלט איז אויך "אם הבנים שמחה": דורך דעם וואס זי פארשטייט אז זי איז בבחינת "אישה" און זי שטייט אונטער דעם איש, וועט דער זיווג עומד זיין, אזוי ווי מיר האבן געזען ביי אברהם, אז ווען שרה איז אביסל פארמינערט געווארן און דער אויבערשטער האט איר פוקד געווען האט געקענט זיין דארט א זיווג. אבער ווען זי האלט גרויס פון זיך, ווערט זי נישט פוקד מיט בנים.
די לעצטע דריי פסוקים פונעם קאפיטל לערנען אונז, אז די השגחה עליונה שטעלט זיך נישט אפ אין די הויכע הימלען, נאר זי נידערט אראפ ביז צום שטויב און די מיסט-הויפנס: דער הקדוש ברוך הוא שטעלט אויף דעם דל און הייבט אויף דעם אביון, ער דרייט איבער דעם מהלך פונעם מזל, און זעצט אוועק דעם וואס איז געווען אין שפלות נישט בלויז צווישן נדיבים, נאר אפילו מיט נדיבי עמו - די וואס געדענקען זיין אמאליגע ארעמקייט און פונדעסטוועגן שעצן זיי אים. בפנימיות הדברים: ווער עס איז א דל אין מצוות און פארזונקען אין די מיסטן פון עבירות, אבער ער גלוסט און בענקט צו טון רצון השם, הייבט ער זיך פון דארט אויף צו א תשובה שלמה, און דוקא די שווערסטע נקודה זיינע איז דער יתד פאר וועלכן ער איז געקומען אויף דער וועלט. און צום סוף - "מושיבי עקרת הבית אם הבנים שמחה": דער באשעפער דרייט איבער אפילו די נאטורן, און יהי רצון ער זאל פוקד זיין מיט קינדער אלע עקרים און עקרות פון עמו ישראל, אמן.