קאפיטל קט"ו איז א מזמור פון תפילה אין א צייט פון צרה, וואו כנסת ישראל ווענדט זיך צום אויבערשטן און בעט הצלה - נישט מצד אירע זכותים, נאר מצד זיין הייליגן נאמען, מצד זיין חסד און מצד דער אמת פון זיין הבטחה. פון דער אנדערער זייט שטייען די גוים און שפאטן: "איה נא אלוהיהם", און אויף דעם קומט דער גרויסער ענטפער: "ואלוהינו בשמים, כל אשר חפץ עשה". לאמיר גיין אויפן סדר פון די פסוקים.
לֹא לָנוּ יְהֹוָה לֹא לָנוּ כִּי לְשִׁמְךָ תֵּן כָּבוֹד עַל חַסְדְּךָ עַל אֲמִתֶּךָ׃ - נישט פאר אונז, אויבערשטער, נישט פאר אונז, נאר גיב כבוד פאר דיין נאמען, צוליב דיין חסד, צוליב דיין אמת.
דער רד"ק באמערקט קודם אז עס זענען דא ספרים וואו דאס איז נישט דער אנהויב פונעם מזמור. וויאזוי דער מזמור הייבט זיך אן לויט יענע ספרים ווייסט מען נישט, אבער אזוי ברענגט ער. און לגבי דעם עצם ענין ערקלערט ער: אזוי ווי דו האסט געטאן חסד מיט אונזערע אבות און זיי ארויסגענומען פון מצרים, אזוי זאלסטו טאן חסד אויך מיט אונז, און אונז אויסלייזן און ראטעווען אין יעדן דור און דור. און אויב דו וועסט זאגן אז מיר זענען נישט ראוי - דאך טו מיט אונז חסד למען שמך. "לא לנו" - נישט מצד אונזערע זכותים, נאר "לשמך תן כבוד", ווייל ווען כלל ישראל ליידט איז דא אין דעם א חילול השם, און מען זאגט אז זייער גאט האט נישט קיין כח זיי צו ראטעווען. דערפאר: טו די זאכן כדי עס זאל נתגדל און נתקדש ווערן דיין נאמען אויף דער וועלט.
"על חסדך על אמיתך" - כביכול עס פעלט דא דער ו' החיבור, "על חסדך ועל אמיתך". דער רד"ק ווי זיין שטייגער ברענגט ראיות, ווי למשל "שמש ירח עמד זבולה" וואס מיינט שמש וירח (זון און לבנה), און נאך ערטער וואו דער ו' איז אויסגעלאזט. און די בקשה איז א דאפלטע: גיב כבוד פאר דיין נאמען ער זאל נישט פארשוועכט ווערן צווישן די גוים, און טו דאס מצד דעם חסד וואס דו טוסט מיט אלע באשעפענישן, און בפרט מצד "אמיתך" - ווייל אומעטום וואו עס שטייט "אמיתך", מיינט עס א זאך וואס דער הקדוש ברוך הוא באשטעטיגט און מאכט אמת: ער האט צוגעזאגט, און כדי מקיים צו זיין זיין ווארט מוז ער ערפילן זיין הבטחה. קומט אויס אז עס זענען דא צוויי צדדים: איינס מצד דעם חסד, און דאס צווייטע מצד דעם אמת - וואס דו האסט צוגעזאגט אז כלל ישראל וועט נישט אונטערגיין און וועט האבן אן אייביגן קיום, און מצד דעם אמת איז דער רבונו של עולם כביכול מחויב אונז צו ראטעווען.
אין דער גמרא אין פסחים קי"ז זענען חז"ל מחולק אויף וועמען דער מזמור איז געזאגט געווארן, וואס שילדערט "למה יאמרו הגוים איה נא אלוהיהם". עס איז דא א מיינונג אז ער איז געזאגט געווארן אויף שיעבוד מלכויות - מיר בעטן אז דער אויבערשטער זאל אונז ראטעווען פון די מלכויות אונטער וועלכע מיר זענען פארשקלאפט. און אויב א מענטש מיינט אז מיר זענען שוין ארויס פון שיעבוד מלכויות, קומט מען און מען דערמאנט אונז ווער עס איז דער בעל הבית. מען קומט אהער מיט א קריגס-שיף פאר עראפלאנען, און וויי איז אויב עפעס איז נישט אפגעשמועסט. עס איז דא א קאריקאטור וואו דער פרעזידענט פון אמעריקע האלדזט ארום אן ישראלישן סאלדאט און זאגט אים "איך האב דיך אזוי ליב", און ער דערשטיקט אים ממש אינעם ארומנעמען, און דער סאלדאט ווארפט זיך מיט די הענט און שרייט "לאז מיך אפ, לאז מיך אפ". דאס איז דער קושל, א בערן-ארומנעמען, אונז צו זאגן וואס איז גוט און וואס איז נישט גוט, און אפצושטעלן די מערכה אינדערמיט. אייביג צו נעמען פון די גוים איז א פראבלעם. קען מען דען ארויסבויען א גאניק אין יהודה ושומרון אן צו באקומען באמערקונגען? קען מען עפעס טאן אן דעם וואס זיי זאלן האבן וואס צו זאגן און אן שטיין אונטער זייער קריטיק? מיר זענען נאך אלץ אונטער שיעבוד מלכויות, און קעגן דעם מתפלל זיין.
און טייל זאגן אז משה און כלל ישראל האבן אים געזאגט בשעת זיי זענען געשטאנען ביים ים; און טייל זאגן אז חנניה מישאל ועזריה האבן אים געזאגט אינעם כבשן האש; און טייל זאגן אז מרדכי און אסתר האבן אים געזאגט ווען המן הרשע איז אויפגעשטאנען אויף זיי. און עס איז שוין דערמאנט געווארן אז אין אגדה איז נישטא קיין מחלוקת - אלעס איז פשוט אמת, און דער מזמור איז געזאגט געווארן אין אלע די דאזיגע תקופות.
דער מלבי"ם ערקלערט אז אונזער מזמור איז א המשך פונעם פריערדיגן מזמור, "היתה יהודה לקדשו ישראל ממשלותיו". מען האט דארט געזען אז די ממשלות ה' - זיין הערשאפט איבער דער נאטור - איז איבערגעגעבן געווארן פאר כלל ישראל; זיי האבן באקומען די שליסלען, זיי זענען "ממשלותיו", כביכול זיי הערשן איבערן הקדוש ברוך הוא. דער אויבערשטער זאגט: איך הערש איבער דער נאטור, און ווער הערשט איבער מיר? "צדיק מושל יראת אלוקים" - דער הקדוש ברוך הוא גוזר'ט א גזירה און דער צדיק מבטל'ט זי. און אויף דעם קומט דער פסוק און זאגט: "לא לנו" - נישט צוליב אונז זאל זיין די דאזיגע ממשלת ה', ווייל מיר זענען נישט ראוי דערצו. יענע מדריגה באלאנגט צום דור פון "היתה יהודה לקדשו", אנשי מעלה וואס האבן מוסר נפש געווען און זיך מדבק געווען אינעם אויבערשטן, וואס האבן געקענט גוזר זיין און די גזירה איז מקוים געווארן.
און פונדעסטוועגן, פירט דער מלבי"ם אויס, כאטש מיר זענען נישט אויף יענער מדריגה און נישט אינעם גדר פון "ישראל ממשלותיו", זענען מיר נאך אלץ ראוי מען זאל מאכן פאר אונז ניסים - נישט מצד אונז, נאר "כי לשמך תן כבוד". וויבאלד דיין נאמען איז שוין אנגערופן געווארן אויף אונז, און דער באדייט דערפון איז אז דו געבסט אכטונג אויף אונז און מאכסט פאר אונז ניסים, אויב דו וועסט פלוצלונג אויפהערן - וועט מען זאגן: עס איז פארטיג, דער אויבערשטער האט פארלוירן זיין כח. אזוי האט המן געזאגט פאר אחשורוש ווען ער האט אים געפרעגט צי זייער גאט טוט דען נישט קיין ניסים פאר זיי: "הזקין" - ער איז ארויס אויף פענסיע. אמאל איז ער געווען יונג און האט גערודערט די וועלט, אבער די עלטער איז געקומען אויף אים, דו דארפסט זיך נישט זארגן, זאלסט זיין רואיג. דערפאר זאגן מיר: רבונו של עולם, דיין נאמען וועט פארשוועכט ווערן - גיי ארויס און טו פאר אונז כדי עס זאל נישט זיין קיין חילול השם.
און ווי געזאגט: "על חסדך" - טו מיט אונז מצד חסד אפילו אויב מיר האבן נישט קיין שום הבטחה, אזוי ווי ביים יציאת מצרים וואס איז געווען מיט חסדי ה'; מיר האבן נישט געהאט קיין זכותים און מיר זענען נישט געווען ראוי אויסגעלייזט צו ווערן, "הללו עובדי עבודה זרה והללו עובדי עבודה זרה", און פונדעסטוועגן האסטו געטאן מיט אונז חסד - און אויף יענעם חסד פארלאזן מיר זיך. "על אמיתך" - מצד דער הבטחה וואס דו האסט צוגעזאגט צו זיין פאר אונז פאר א גאט, וואס דו דארפסט באשטעטיגן און מאכן אמת.
וואס איז די כפילות? דער רד"ק ווי זיין שטייגער זאגט: "לא לנו" צוויי מאל - צו פארשטערקערן דעם ענין. דער רד"ק באציט זיך נישט צו דער כפילות, און אפט נוצט ער דעם אויסדרוק "כפל הענין במילים שונות", דאס הייסט וואונדער זיך נישט אויב דער פסוק חזר'ט זיך איבער, ווייל דאס איז דער דרך פון די פסוקים.
אבער ביים מלבי"ם איז קיינמאל נישט מעגליך אז א פסוק זאל זיך איבערחזר'ן אדער אז א ווארט זאל געשריבן ווערן צוויי מאל אן א נוץ; יעדע כפילות קומט לערנען א זאך. און דערפאר ערקלערט ער: דער ערשטער "לא לנו ה'" - נישט פאר אונז איז ממשלות ה', מיר זענען נישט ראוי צו יענער מדרגה פון "היתה יהודה לקדשו", פון צדיק גוזר והקדוש ברוך הוא מקיים. און "לא לנו כי לשמך תן כבוד" - דאס איז דער צווייטער "לא לנו": אפילו אין דער היינטיגער מציאות, ווען מיר זענען נישט אויף יענער מדרגה, וועט נאך אלץ זיין פאר אונז א ישועה. מכח וואס? "כי לשמך תן כבוד" - דיין נאמען ווערט אנגערופן אויף אונז, דו ביסט משגיח אויף אונז און טוסט פאר אונז ניסים, און דו דארפסט געבן כבוד פאר דיין נאמען ער זאל נישט פארחלל'ט ווערן. און דאס אלעס "על חסדך" - מצד חסד אפילו אן קיין הבטחה, "על אמיתך" - מצד דער אמת און דער הבטחה צו זיין פאר אונז פאר אן אלוקים.
מען קען זאגן בדרך רמז: דאס ווארט "לנו" איז אין גימטריא זעקס און אכציג, כמניין "אלוקים" - וואס איז א נאמען וואס באווייזט אויף מידת הדין. דין מיינט: אויב עס קומט דיר וועסטו באקומען, און אויב עס קומט דיר נישט וועסטו נישט באקומען. און מיר קומען און זאגן: רבונו של עולם, "לא לנו" - נישט בבחינת אלוקים, נישט מיט דער הנהגה פון מידת הדין, נאר מיטן שם הוי"ה, מיט מידת הרחמים והחסדים. ווייל אויב די הנהגה וועט זיין לויט מידת הדין - זענען מיר דאך נישט ראוי און ממילא וועלן מיר נישט אויסגעלייזט ווערן. אבער אויב "לא לנו", נישט בבחינת אלוקים נאר בבחינת הוי"ה, דעמאלט "לשמך תן כבוד", און מיר וועלן האבן אן הצלה מצד אנדערע בחינות: חסדך, אמיתך, און אז ס'זאל נישט נתחלל ווערן שם שמים. דאס אלעס ברענגט אז אפילו אן דעם שם אלוקים, דאס הייסט אפילו אויב עס קומט זיך אונז נישט על פי דין, זאלן מיר באקומען.
און בדרך צחות קען מען זאגן: די גוים זאגן "ישנו עם אחד מפוזר ומפורד" - אל תקרי יֶשְׁנוֹ נאר יָשֵׁנוּ, זיי האבן געשלאפן פון די מצוות; איר האט נישט וואס צו זארגן, כלל ישראל איז שוין איינגעשלאפן און זיי היטן נישט קיין מצוות ווי געהעריג. און מיט וואס לייקענען מיר אפ זייער טענה? מיטן זאגן "לא לנו ה' לא לנו" - אזוי ווי "מים שלנו", דאס הייסט מיר האבן נישט גענעכטיגט, מיר האבן נישט געשלאפן, רבונו של עולם! עם ישראל איז איינגעשלאפן? חס ושלום, מיר זענען וואך און היטן דיינע מצוות ווי געהעריג, און פארוואס זאלן דעריבער די פעלקער זאגן "איה נא אלוהיהם".
לָמָּה יֹאמְרוּ הַגּוֹיִם אַיֵּה נָא אֱלֹהֵיהֶם׃ - פארוואס זאלן די גוים זאגן: וואו איז דען זייער ג-ט?
זאגט דער רד"ק: אויב דו וועסט נישט טון מיט אונז קיין חסד און נישט געבן קיין כבוד פאר דיין נאמען, וועלן די גוים זאגן "איה נא אלוהיהם" - וואו איז זייער ג-ט, מיר הערשן דאך איבער זיי. אזוי ווי נבוכדנצר האט געזאגט צו חזקיהו: פארוואס מיינסטו אז דו וועסט מיך קענען באזיגן? שומרון האט דאך מיך אויך נישט געקענט באזיגן, און דיין ג-ט וועט נישט קענען ראטעווען פון מיין האנט - צי פלוצלונג יעצט וועט ער האבן כח? גיי און ערקלער פאר א גויישן קעניג אז נישט אז אונזער ג-ט האט אונז נישט געקענט ראטעווען פון דיר, נאר ער אליין האט דיך געברענגט כדי זיך אפצורעכענען מיט שומרון פארן דינען עבודה זרה. מצד אים מיינט ער אז ער האט באזיגט דעם אלוקי ישראל, ווייל ער האט דאך באזיגט זיינע קינדער און פארטריבן די עשרת השבטים. קומט אויס אז די גוים זאגן "איה נא אלוהיהם", אט הערשן מיר איבער זיי - און פון דעם וואס זיי זעען ווי מיר פאלן ווערט חס ושלום א חילול השם.
בשם דעם רבי'ן ר' העשיל זאגט מען אויף "למה יאמרו הגויים": די אומות העולם טענה'ן אז עס קען נישט זיין אז דער קדוש ברוך הוא זאל צוריקקומען צו אונז נאכדעם וואס ער האט אונז פארטריבן. דאס איז כידוע די קריסטליכע שיטה - כלל ישראל איז פארטריבן געווארן פון זייער לאנד, דער אויבערשטער האט זיי מואס געווען, און ער האט זיך גענומען די קריסטן. עס זענען דא פיל ענטפערס קעגן די דאזיגע משוגענע און נארישע טענות, וואס ווייזן אז די וואס טענה'ן דאס האבן אפילו נישט אנגעהויבן ליינען פסוקים אין דער תורה און אין תנ"ך צו זען וואס איז דער קשר צווישן אונז און דעם אויבערשטן, אבער ווי עס זאל נישט זיין טענה'ן זיי אזוי.
און זיי פארגלייכן דאס צו א מאן וואס האט פארטריבן זיין פרוי און זי איז געגאנגען און חתונה געהאט מיט א צווייטן - קען ער דען צוריקקומען און איר נעמען? אזוי אויך, לויט זייערע רייד, נאכדעם וואס דער קדוש ברוך הוא האט פארטריבן כלל ישראל און זיי זענען געגאנגען און האבן חתונה געהאט צו די בעלים - תרתי משמע, זיי האבן זיך גענומען די עבודה זרה - וואס איז דער שאנס אז זיי זאלן צוריקקומען צום אויבערשטן. דרך אגב, דאס איז אויך געווען די טענה פון די אידן אליין, און דער נביא ענטפערט זיי: "אי זה ספר כריתות אמכם אשר שלחתיה" - איר טענה'ט אז איך האב אייך פארטריבן? וואו איז דער ספר כריתות, וואו איז דער גט? און אויסער דעם קען ער אונז נישט פארשיקן, ווייל די תורה האבן מיר דאך מקבל געווען באונס, און ביי אן אונס שטייט "לא יוכל לשלחה כל ימיו".
און אויף דער דאזיגער טענה ענטפערט דער רבי ר' העשיל פון דעם מזמור צוויי תשובות. די ערשטע: דער קדוש ברוך הוא קען טון ווי זיין ווילן. דו ביסט באגרענעצט לויט דער תורה, אבער "מלך פורץ גדר". עס איז פאראן הנהגת המשפט און עס איז פאראן הנהגת היחוד; אין הנהגת המשפט איז דער קדוש ברוך הוא כביכול געבונדן צו כללים, און אין הנהגת היחוד טוט ער וואס ער וויל. יציאת מצרים איז געווען מיט דער הנהגת היחוד, ווייל אין הנהגת המשפט וואלט נישט שייך געווען אונז אויסצולייזן; הנהגת היחוד מיינט "אין עוד מלבדו" - דער אויבערשטער איז איינציג אין דער וועלט און טוט ווי זיין ווילן. און דאס איז וואס מיר זאגן "ואלוהינו בשמים כל אשר חפץ עשה": אויב ער וויל אונז צוריקנעמען אפילו נאכדעם וואס ער האט פארטריבן און מיר האבן חתונה געהאט צו אן אנדערן - קען ער.
און דער צווייטער תירוץ: וואס איז דער דין ביי אן אשה וואס האט זיך געגט און איז געגאנגען און חתונה געהאט מיט א חרש-אילם, און דערנאך וויל זי צוריקגיין צו איר ערשטן מאן? זיכער אז זי קען צוריקגיין, ווייל קידושי חרש זענען דאך נישט קיין קידושין, און עס קומט אויס אז זי איז בכלל נישט מקודש געווארן צו א צווייטן מאן. און אויב וועסטו פרעגן, זי האט דאך משמש געווען מיט אים? איז דאך נישטא קיין איסור צוריקצונעמען זיין גרושה נאר ווען זי האט חתונה געהאט מיט א צווייטן; נאכדעם וואס זי האט בלויז משמש געווען מיט אן אנדערן בעת אירע גירושין איז נישטא קיין איסור, דער גאנצער איסור איז נאר ווען זי האט חתונה געהאט מיט אן אנדערן מאן. קומט אויס אז אויב א חרש האט מיט איר חתונה געהאט, איז נישטא קיין שום מניעה אז דער ערשטער מאן זאל איר צוריקנעמען.
פֶּה לָהֶם וְלֹא יְדַבֵּרוּ עֵינַיִם לָהֶם וְלֹא יִרְאוּ׃ אָזְנַיִם לָהֶם וְלֹא יִשְׁמָעוּ אַף לָהֶם וְלֹא יְרִיחוּן׃ - א מויל האבן זיי און זיי רעדן נישט, אויגן האבן זיי און זיי זעען נישט; אויערן האבן זיי און זיי הערן נישט, א נאז האבן זיי און זיי שמעקן נישט.
און דאס איז פונקט דער נמשל, זאגט דער רבי ר' העשיל: מיט וועמען האבן כלל ישראל חתונה געהאט? מיט די בעלים, מיט דער עבודה זרה - "פה להם ולא ידברו, אזנים להם ולא ישמעו, עינים להם ולא יראו". דאס איז דאך א חרש, אן אלם, א בלינדער, א בעל מום, גארנישט מיט נישט. קען דען אזא איינער מקדש זיין? דא איז דאך בכלל נישטא קיין קידושין, דאס איז אינגאנצן א זאך וואס עקזיסטירט נישט, און עס קומט אויס אז כנסת ישראל האט בכלל נישט חתונה געהאט מיט א צווייטן - און עס איז נישטא קיין שום מניעה אז דער קדוש ברוך הוא זאל אונז צוריקנעמען. הפלא ופלא. און מען ווייסט דאך: אז מען הערט א חידוש פונעם רבי ר' העשיל, דארף מען עפענען די אויערן ווי אן אפרכסת. ער האט א ספר וואס הייסט "חנוכת התורה", און דארט געפינען זיך קורצע רעיונות אויף יעדער פרשה, א ווארט אדער צוויי, און יעדער איינציגער איז שארף ווי א שער-מעסער און זיסער פון האניג.
און בדרך מוסר וחסידות זאגט מען אויף "למה יאמרו הגוים": ווער איז דער וואס פרעגט "למה" (פארוואס)? דער גוי פרעגט קשיות. פארוואס איז געווען א שואה? פארוואס איז געשען אזוי און אזוי? "למה" - יאמרו הגוים. אבער מיר ווייסן דאך אז "ואלהינו בשמים כל אשר חפץ עשה": מען פארלאזט זיך אויפן קדוש ברוך הוא אז ער איז אין הימל, פון אויבן זעט מען וואס מען זעט נישט פון דא אונטן, און ער טוט ווי זיין ווילן - און זיין ווילן איז זיכער דאס בעסטע פאר אונז.
און מען זאגט דאך שוין, אז די אמונה גיט נישט דוקא דעם מענטש קיין תירוצים, אבער זי העלפט אים זיכער צו לעבן אפילו ווען ער האט קשיות. דער קדוש ברוך הוא גיט דיר נישט קיין דין-וחשבון אויף אלעס וואס ער טוט, און דאס וואס דו ביסט א מאמין מאכט דיר נאך נישט פאר איינעם וואס באקומט ענטפערס. אבער ווען מען ווייסט אז מען געפינט זיך אין די בעסטע הענט, און אז דער קדוש ברוך הוא איז תכלית הטוב, ומדרך הטוב להיטיב, און אלעס וואס דער אויבערשטער טוט איז לטובה - דאס נעמט שוין אוועק אלע קשיות. קומט אויס אז מען קען לעבן אפילו ווען עס איז דא א שוועריקייט; נישט דוקא מען וועט האבן ענטפערס, אבער מען וועט שוין מער נישט האבן קיין שאלות.
וֵאלֹהֵינוּ בַשָּׁמָיִם כֹּל אֲשֶׁר חָפֵץ עָשָׂה׃ - און אונזער גאט איז אין הימל, אלעס וואס ער האט געוואלט האט ער געטאן.
דער אבן עזרא טייטשט "בשמים" - אין די עליונים, אז דער קדוש ברוך הוא האט זיך כביכול אויסגעקליבן די אויבערשטע וועלטן. אדער ווייל פונעם הימל קומען אראפ אלע גזירות אויף דער ערד: די גזירות משתלשל זיך פון די עליונים דורך די גרמי השמים און די שטערנס, דאס הייסט די צוועלף מזלות, און דערפאר זאגן מיר "ואלהינו בשמים" - דער אויבערשטער איז העכער די הימלען כביכול, און פון דארט משתלשל זיך אלעס צו די מזלות און פון דארט קומט עס אראפ אונטן.
דער רד"ק זאגט: "ואלהינו בשמים", און זיי זענען נארנים און פארשטייען נישט און דערקענען נישט דעם חילוק צווישן אונזער גאט און זייערע געטער. דיין גאט איז דא אונטן, א געשטאלט, א בלינדער און א טויבער, און דו פארשטייסט נישט דעם חילוק צווישן אלוקים חיים און דעם הבל וואס דו דינסט. אונזער גאט איז אין הימל, ער הערשט איבער די עליונים און תחתונים, "כל אשר חפץ עשה" - בעת דיין אפגאט טוט זיכער נישט אלעס וואס ער וויל, בפרט נאך אז זיי האבן געגלייבט אין פיל געטער, און ממילא איז יעדער איינער באגרענעצט אין זיין כח: דער איז דער גאט פונעם ים, יענער פון דער יבשה, יענער פון מלחמה, יענער פון ליבע, יעדער האט אן אנדער תפקיד און אן אנדער כח. קומט אויס אז אונזער גאט איז איינציג און הערשט איבער אלעס, נישט ווי ביי אייך וואס זיי זענען פיל, און אפילו לויט אייער מהלך איז זייער כח באגרענעצט - און לויט אונזער פארשטאנד האבן זיי דאך גאר קיין כח נישט.
דער מצודת דוד דערקלערט לויט די דברי חז"ל, אז אפילו א שוואכער פון אויבן און א גיבור פון אונטן - האט דער שוואכער דעם מעלה, די מעלה פון דער הייך. דער וואס שטייט אויבן איז אים פיל גרינגער צו בייקומען דעם וואס איז אונטן: ער ווארפט בליסטרא-שטיינער, גיסט אריבער קאכעדיגע וואסער אדער זידנדיגן בוימל ווי מען פלעגט טאן ביים אייננעמען א מויער, שיסט פיילן און טרייבט אוועק דעם וואס קומט נאנט. און דאס איז דער טייטש "ואלהינו בשמים" - אפילו א שוואכער וואס געפינט זיך אין דער הייך איז שטערקער פון דעם וואס איז אונטן, און על אחת כמה וכמה אז דער קדוש ברוך הוא "כל אשר חפץ עשה".
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא הייבט זיך אן דער דריטער טייל פונעם קאפיטל ביז "לא המתים יהללו יה", און זיין ענין איז אז די השגחה פונעם קדוש ברוך הוא איז תמידית: דער אויבערשטער היט אויף אונז אן קיין אויפהער, יעדער מענטש לויט זיין מדרגה און לויט זיין תפקיד אויף דער וועלט. און אויף דעם זאגן מיר "ואלהינו בשמים" - דאס וואס איר זאגט "איה אלהיהם" איז א טענה של הבל. איר מיינט כביכול אז דער אויבערשטער האט אפגעטאן זיין שכינה צום הימל און על השמים כבודו, און ער זעט נישט וואס עס טוט זיך דא אונטן. אויף דעם ענטפערן מיר: אונזער גאט, הגם ער איז אין הימל, מיט דעם אלעם "כל אשר חפץ עשה" - ער פירט ווייטער אלעס וואס איז דא, און אלעס ווערט געטאן מיט זיין רצון, און נישט ווי איר מיינט אז ער איז אין הימל און ווייסט נישט וואס עס טוט זיך אויף דער ערד.
עֲצַבֵּיהֶם כֶּסֶף וְזָהָב מַעֲשֵׂה יְדֵי אָדָם׃ - זייערע אפגעטער זענען זילבער און גאלד, די ארבעט פון מענטשנ'ס הענט.
נאכדעם וואס ער האט דערמאנט די גדלות פונעם אויבערשטן, זאגט דער אבן עזרא, קומט דער פסוק ווייזן אז אלע געטער פון די פעלקער האבן נישט קיין שום תוקף. "עצביהם" - אז זיי זענען אן עצבון, א טרויער און פארדרוס פאר זייערע דינער, און זיי העלפן זיי גארנישט; און דערצו זענען זיי "מעשה ידי אדם", און עס איז פאר זיי א גרויסע שאַנדע וואס זיי בוקן זיך צו זייער אייגן האנט-ארבעט. אזוי ווי דער נביא שילדערט: א מענטש נעמט א קלאץ האלץ, א האלב דערפון לייגט ער אריין אין אויוון צו באקן דערויף זיין ברויט, און פונעם צווייטן האלב שניידט ער זיך אויס א גאט. ביז וואו דערגרייכט זיין נידעריגקייט - פון דעם זעלבן שטיק האלץ וואס גלייך ווערט עס קוילן און דו האסט דערויף געבאקן דאס ברויט, פונעם אנדערן טייל מאכסטו דיר א גאט. ווי לעכערליך איז דאס. און אזוי אויך דא, צו זייער בושה: זייער גאט איז א מעשה ידי אדם. דו נעמסט א גאט וואס דו אליין האסט באשאפן און רופסט צו אים "אלי אתה"?
אבער מען האט שוין מסביר געווען אין דער פארגאנגענהייט, אז מען טאר נישט מיינען אז זיי זענען געווען אזעלכע שוואכע קעפ. אפילו ווען זיי האבן געדינט די צלמים, האבן זיי זיי נישט געדינט מצד זיך אליין, נאר זיי פלעגן אראפברענגען אין זיי רוחניות'דיגע כוחות וואס האבן זיך אין זיי מתלבש געווען. א מענטש וואס האלט באמת אז א שטיק האלץ איז א גאט, איז נישט ראוי פאר קיין שטראף נאר דארף שפיטאליזירט ווערן, אפשר אפילו בכפיה; בעת דא רעדט מען פון מענטשן וואס האבן גוט געוואוסט וואס זיי טוען. זיי פלעגן ממשיך זיין רוחניות'דיגע כוחות וואס האבן זיך מדבק געווען אין יענע צלמים וואס זיי האבן געמאכט, און זיי האבן געהאט פארשידענע סגולות און פעולות - אדער דורך כוחות הטומאה, אדער דורך געוויסע פעולות, ווי למשל שחט'ן א בכור ביינאכט אין א געוויסער צייט פון דער לבנה, און אזוי אראפציען פון די רוחניות'דיגע כוחות זיי זאלן אים צו הילף קומען. און דאס זענען ממשות'דיגע כוחות אין דער בריאה: פונקט ווי עס זענען דא כוחות בקדושה, מלאכים, אזוי זענען דא כוכבים ומזלות, און עס זענען דא כוחות אויך אין די קליפות, און זיי פלעגן זיי אקטיוויזירן דורך די קרבנות וואס זיי האבן מקריב געווען וכדומה.
און דאס איז וואס דער רד"ק שרייבט, אז די חכמים פון די אומות העולם האבן געמאכט די צלמים אויפן אופן פון די עליונים, דאס הייסט זיי האבן זיי מכוון געווען צו די העכערע ענינים כדי ממשיך צו זיין דורך זיי א כוח פון אויבן, און האבן געמאכט די צורות צוליב דעם דמיון פונעם המון עם וואס בלאנדזשען נאך זיי - נאר צום סוף האבן זיי אנגעהויבן האלטן די צורות אליין פאר אן אלוה. ענליך צו וואס דער רמב"ם שרייבט אויף דער טעות פון דור אנוש: זיי האבן געהאלטן אז מען דארף דינען די משרתים, נישט מצד זיך אליין נאר אלס מתווכים - זיך צו ווענדן צו דער זון וואס איז נאנט צום הקדוש ברוך הוא, און זי וועט איבערגעבן די בקשה צו די העכערע מקורות. אבער די קינדער וואס זענען געקומען נאך זיי האבן שוין פארגעסן אז מען האט געדינט די זון אלס א משרת, און האבן אנגעהויבן דינען די זון בעצמותה, זיי זענען געווארן עובדי חמנים און זיך געבוקט צו דער זון ווי צו א באזונדערע כוח. דערפאר ווערט דאס אנגערופן "טעות דור אנוש": זיי האבן אנגעהויבן אין א ריכטונג וואס האט אויסגעזען פאזיטיוו, כאטש עס איז אסור צו דינען זיינע משרתים און אפילו נישט זיך ווענדן צו זיי אלס מתווכים, "בלתי לה' לבדו" - און פונדעסטוועגן האט די טעות עווענטועל געברענגט צו א ריזיגן טעות. און דאס איז "מעשה ידי אדם": דאס וואס איז לכתחילה געווען געצילט בלויז אראפצוברענגען רוחניות'דיגע כוחות זיך מתלבש צו זיין אינעם צלם, איז פארוואנדלט געווארן אין דער עבודה פונעם המון אינעם צלם אליין.
דער מלבי"ם מסביר: די עבודה זרה פון די גוים, כאטש זיי זענען נישט אין הימל נאר זענען נאנט צו זיי און זיי זעען זיי - נישט ווי אונזער גאט וואס מיר זאגן אויף אים "בשמים" - דאך העלפן זיי זיי גארנישט. און מצד זייער חומר זענען זיי "כסף וזהב", און דאס איז נאך ערגער ווי האלץ. און לכאורה זענען זילבער און גאלד מער חשוב ווי האלץ, טא פארוואס איז עס ערגער? ווייל אין האלץ איז דא א נפש הצומחת. אויב מען צעטיילט די בריאה אויף דומם, צומח, חי און מדבר - איז דאך דער צומח זיכער אויף א העכערער מדרגה ווי דער דומם; דער דומם איז סטאטיש, און אפילו אויב עס איז גאלד בלייבט עס סטאטיש, בעת אינעם צומח איז דא א געוויסער כוח פון חיות און ער וואקסט, און אינעם חי איז דא אויך א כוח פון באוועגונג. אויב אזוי קוק זיך צו: זיי דינען זילבער און גאלד, וואס זענען אפילו נישט ווי האלץ. און מצד דעם פועל - "מעשה ידי אדם". פון דעם זעט מען די שפלות און נידעריגקייט פון יענע עבודה זרה'ס וואס איר דינט.
אינעם ספר "אור ישרים" ערקלערט ער, אז די עצבות פונעם מענטש קומט פון די טרדות וואס ער האט אויף פרנסה טאג און נאכט. "עצביהם כסף וזהב, מעשה ידי אדם" - מענטשן מיינען אז דאס געלט און דאס גאלד זענען א מעשה ידי אדם: ארבעט מער, וועסטו האבן מער; לייג אריין מער, וועסטו פארדינען מער. אבער דער וואס ווייסט, גלייבט מיט אן אמונה שלמה אז דער הקדוש ברוך הוא איז דער משפיע און ער איז "הנותן לך כח לעשות חיל", און ווי דער תרגום טייטשט - אפילו אן עצה צו קויפן נכסים. נישט בלויז דער כוח און נישט נאר דיין ארבעט, נאר אפילו א געדאנק וואס איז דיר איינגעפאלן, א געוויסער "סטארט-אפ" - זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אויך דאס איז פון מיר, איך בין דער וואס גיט דיר אן עצה צו קויפן נכסים, און קיין מענטש רירט נישט אן אין דעם וואס איז באשטימט פאר זיין חבר אפילו ווי א פאדעם. אבער ווען א מענטש לעבט נישט אזוי, נאר "עצביהם כסף וזהב" - זיין אפגאט איז דאס זילבער און דאס גאלד, און ער איז זיכער אז זיין אייגענע האנט-ארבעט וועט אים ברענגען דעם עשירות - קומט דער יעניגער צו עצבון און עצבות.
און אינעם ספר "מאתיים צופים" זאגט ער: "עצביהם כסף וזהב" - אויף וואס איז די גאנצע עצבות און דאגה פונעם מענטש א גאנצן טאג, און אויף וואס פלאגט ער זיך? אויף זילבער און גאלד. די תאוות הממון ליגט אין זיין פנימיות און זי שטופט אים. איינע פון די זאכן וואס שטופט דעם מענטש, און אפשר דאס הויפט דערפון, איז די רדיפה נאך געלט; רוב פונעם טאג יאגט זיך דער מענטש נאך געלט. און הגם עס קען זיין אז ער יאגט זיך דערנאך פאר רוחניות'דיגע צוועקן - ער זאל קענען זיצן און לערנען תורה במנוחה, ער זאל קענען שיקן זיינע קינדער אין חדר - אבער פונדעסטוועגן איז דאס זיין רדיפה רוב פונעם טאג, און דאס איז וואס ברענגט אים די "עצבים". דער מענטש ווערט נערוועז נאך כסף וזהב, און ווערט פארטרויערט א גאנצן טאג ווי אזוי ער קען אנזאמלען נאך.
און ער פירט אויס: ווען א מענטש האט אן עבודה זרה, נעמט זיך דאך דער הקדוש ברוך הוא פריער אן איבער דער עבודה זרה אליין. און דערפאר, ווער האט ערשט געכאפט די קלעפ אין מצרים? דער נילוס, וואס איז געווען זייער גאט. דעריבער שטייט "אין בן דוד בא עד שתכלה פרוטה מן הכיס" - ביז עס וועט אויסגיין די תאוות הממון, וואס דאס איז זייער "עצביהם", זייער עבודה זרה, און דער הקדוש ברוך הוא באשטראפט קודם די געטער. און מען קען זאגן אז היינט איז שוין געקומען די צייט אז בן דוד זאל קומען: עס איז דא ביטקוין, עס איז דא קריפּטאָ, עס איז כלה פרוטה מן הכיס. נאך אביסל וועלן מענטשן שוין בכלל נישט גיין מיט קיין מזומן; צי גייט דען אן עושר מיט א פרוטה אין טאש? ער האט פלאסטישע קארטלעך וואס ער ציט דורך איבעראל, און היינט דארף ער אפילו דאס נישט - ער גייט ארום מיט זיין סמארטפאון און פירט עס דורך וואו מען דארף.
עס איז דא א שיין ווארט דערויף: ביים שנת היובל שטייט "ושבתם איש אל אחוזתו ואיש אל משפחתו תשובו". און מען פרעגט: וואס מיינט "אל משפחתו" - האט ער דען פארלאזט זיין משפחה? ער האט דאך פארלאזט זיין אחוזה, ער האט פארקויפט זיין פעלד, און ביים יובל קערט זיך דאס פעלד צוריק; אבער פארוואס קערט זיך פלוצלונג אויך די משפחה צוריק? נאר ווען א מענטש האט נישט קיין געלט, קען אים קיינער נישט און קיינער געדענקט אים נישט; אבער ווען די פעלדער קומען אים צוריק און פלוצלונג ווערט ער אן עושר, הייבן זיך באלד אן די טעלעפאן רופן: "ווער זענט איר?" - "א דריטער שוועסטער-קינד". איך האב נישט געוואוסט אז איך פארמאג אזא משפחה. "ואיש אל משפחתו תשובו" - נישט נאר דו קערסט זיך צוריק, נאר אויך די משפחה קערט זיך צוריק צו דיר, און פלוצלונג וועסטו אנטדעקן אז דו האסט א גרויסע משפחה.