קאפיטל קי"ב קומט אין א דירעקטן המשך צום סוף פונעם פריערדיגן קאפיטל. דארט שטייט "ראשית חכמה יראת ה'", און דא קומט דער משורר און איז מפרט ווער עס איז יענער אמת'ער ירא ה', וואס איז זיין געשטאלט, וואס זענען זיינע מדות, און וואס איז זיין שכר אויף דער וועלט און אויף יענער וועלט. דער רד"ק באמערקט אז אויך דער דאזיגער מזמור איז געבויט לויטן סדר פונעם אלף־בית, צוויי אותיות אין יעדן פסוק: "אשרי איש ירא את ה'" - א', "במצוותיו חפץ מאוד" - ב', "גיבור בארץ יהיה זרעו" - ג', "דור ישרים יבורך" - ד', און אזוי ווייטער. און ווי מיר האבן שוין געזען, ווען א מזמור איז געבויט אויפן אלף־בית איז דאס א צייכן אויף זיין גרויסער חשיבות: דער מזמור איז זייער חשוב, און ער דערציילט איבער די מדות פונעם ערליכן מענטש, וועמענס באלוינונג פונעם אויבערשטן איז פולקאם אויף דער וועלט און אויף יענער וועלט.
הַלְלוּ־יָהּ אַשְׁרֵי־אִישׁ יָרֵא אֶת־יְהֹוָה בְּמִצְוֺתָיו חָפֵץ מְאֹד׃ - לויבט גאט! וואויל איז דעם מענטש וואס האט מורא פאר גאט, אין זיינע מצוות גלוסט ער זייער.
דער אבן עזרא ערקלערט: דאס זענען די רייד פונעם משורר צום ציבור - לויבט אזוי ווי איך, און זאגט וואויל איז דעם מענטש וואס איז א ירא ה'. און וואס איז זיין יראה? אז ער היט זיך אפ פון נכשל ווערן אין מצוות לא תעשה. און נישט ווייל ער האט מורא פון חרפה אדער בושות, און נישט צוליב סיי וועלכע אויסערליכע סיבות, נאר איינציג און אליין פון יראת ה'. און נאך מער פון דעם: "במצוותיו חפץ מאוד" - דאס זענען די מצוות עשה. "ירא את ה'" איז דער צד פון נזהר זיין פון עבירות, און "במצוותיו חפץ מאוד" איז דער צד פון נאכלאפן מצוות עשה, וואס ער טוט זיי מיט זיין גאנצן וועזן.
דער רד"ק לייגט צו: וויבאלד זיין יראה איז פונעם אויבערשטן און נישט פון א בשר ודם, היט ער זיך פון די עבירות בסתר פונקט ווי בגלוי. דער וואס היט זיך פון יראת בשר ודם - ער שעמט זיך פון מענטשן, אבער בסתר איז ער עובר; אבער דער, וואס זיין יראה איז יראת אלקים, היט זיך אויך בסתר. און די מצוות טוט ער מיט א ברייט הארץ - נישט כדי צו געפעלן אין די אויגן פון אנדערע און נישט כדי צו מאכן פאר זיך א נאמען, נאר ווייל אזוי איז דער רצון ה', און זיין גאנץ הארץ גלוסט צו טאן זיין רצון. און וואס מיינט "מאוד"? אז ער האט נישט קיין שום אנדערן באגער אין זיין הארץ אויסער דעם אויבערשטן. קיין שום אנדערע זאך קומט נישט אריין אין זיין הארץ און מישט זיך נישט אריין אין זיין ליבשאפט צום בורא יתברך. און פון דעם קומט אויך אז ער לויפט נאך די מצוות און פלאגט זיך זיי מקיים צו זיין מיט זיין גאנצן כח, מיט זיין גוף און מיט זיין געלט. נישט ווי איינער וואס טוט נאר כדי פטור צו ווערן, און נישט מיט גלייכגילטיקייט, נאר מיט התלהבות און מיט א חשק - דאס איז דער באטייט פון "חפץ".
חז"ל דרשנ'ען: "במצוותיו חפץ מאוד" - אין זיינע מצוות, און נישט אינעם שכר פון זיינע מצוות. דער צדיק גלוסט אין דעם גוף המצוה אליין. און פארוואס? ווייל מצוה איז א לשון פון צוותא מיט'ן רבונו של עולם; יעדער מצוה דערנענטערט אים און מאכט אים א בן־צוותא צום אויבערשטן יתברך. אבער דער וואס טוט די מצוה צוליב איר שכר, טוט עס בעצם פאר אייגענע תועלת, און אויף דעם שטייט "אל תהיו כעבדים המשמשים את הרב על מנת לקבל פרס".
כאטש מיר האבן שוין דערמאנט עטליכע מאל אז דאס איז א משנת חסידים, ווייל על פי דין מעג א מענטש דינען זיין באשעפער פון וועגן דעם וואס עס איז אים צוגעזאגט שכר עולם הבא. און הלוואי וואלטן מיר געדינט דעם אויבערשטן צוליב דעם שכר און זיך דערווייטערט פון עבירות צוליב דעם פחד פון שטראף; הגם דאס איז א נידעריגע מדרגה אין עבודה, הלוואי וואלטן מיר זוכה געווען צוצוקומען דערצו. די העכערע מדרגות זענען אז א מענטש זאל האבן יראת הרוממות און נישט יראת העונש - אז ער האט יראה פונעם הדר גאונו. און די נאך העכערע מדרגה: ער זאל מקיים זיין מצוות אפילו אויב מען וואלט אים געזאגט אז פאר עבירות באקומט מען שכר און פאר מצוות באקומט מען עונש - ווייל דער אויבערשטער וויל די מצוות, און ער טוט עס ווייל דאס איז דער רצון הבורא. דאס זענען די מדרגות צו וועלכע מיר דארפן שטרעבן.
דער מדרש זאגט: "במצוותיו חפץ מאוד" - דאס איז אברהם. האט דער הקדוש ברוך הוא אים געזאגט "לך לך מארצך וממולדתך", תיכף ומיד "ויקח אברם את שרי אשתו". מען ווארט נישט אפילו קיין רגע: ווי נאר דער אויבערשטער זאגט א זאך, ברענגט אים זיין שטרעבונג מקיים צו זיין די מצוה עס צו טאן תיכף ומיד. האט דער הקדוש ברוך הוא אים געהייסן זיך מל זיין - תיכף ומיד "בעצם היום הזה נימול אברהם". נישט "לאמיר בודק זיין", נישט "איך האב דערווייל גערעדט מיט א דאקטער" - דער אויבערשטער האט געהייסן מל'ען, היינט, יעצט, אויפן פלאץ. האט דער הקדוש ברוך הוא אים געזאגט "קח נא את בנך את יחידך" - תיכף ומיד "וישכם אברהם בבוקר". דאס איז דער מוסטער פון "במצוותיו חפץ מאוד": אלעס מיט זריזות לכבוד הבורא.
דער מלבי"ם פארבינדט דעם קאפיטל צום סוף פונעם פריערדיגן קאפיטל. נאכדעם וואס עס איז געזאגט געווארן "ראשית חכמה יראת ה'", קומט ער און זאגט: וויסן זאלסטו, וואויל איז דעם מענטש וואס איז באמת א ירא ה', ווייל אין הארץ פון אזא מענטש וועט אריינקומען די חכמה צו היטן אלע חוקי ה'. און די דאזיגע חכמה קומט נישט פון א מענטש'ס שכל'דיגן פארשטאנד, נאר פון אן אויסערליכן כח - מכח נבואה - וואס פלאנצט דאס איין אין זיין הארץ, און פון דעם וועט ער זיין א ירא אלקים.
און עס איז פאראן אן אונטערשייד צווישן "ירא מה'" און "ירא את ה'". "ירא מה'" - ער האט מורא פון אים, ער זאל אים נישט באשטראפן, ער זאל אים נישט צונעמען זיין געלט, ער זאל אים נישט צונעמען זיין געזונט. אבער "ירא את ה'" - דאס איז יראת הרוממות, ער דינט דעם אויבערשטן מתוך הדר גאונו. און דאס איז בעצם דער מקור צו דער דרשת חז"ל וואס מיר האבן דערמאנט: "במצוותיו" - ולא בשכר מצוותיו.
און אין המשך צום זעלבן פסוק "שכל טוב לכל עושיהם": "שכל טוב" אין תנ"ך מיינט אז א מענטש איז משיג אן השכלה מיט רוח הקודש. זיין שכל ווערט א שכל אלוקי, דער קדוש ברוך הוא משפיע אויף אים פונעם רוחניות'דיגן שכל אריין אין שכל פונעם מענטש. און דעמאלט ווערן אים נתגלה די סודות המצוות, און דורך דעם "במצוותיו חפץ מאוד". ווען א מענטש דארף טון א זאך און ווייסט נישט פארוואס, איז דאס די שווערסטע זאך פאר אים. אבער ווען ער פארשטייט די פנימיות פונעם ענין, דעם סוד דערפון און דעם תיקון וואס ווערט געטון דורך דעם - איז אים פיל גרינגער עס מקיים צו זיין, און ער טוט עס מיט א חשק.
און דאס שטימט מיט וואס מיר האבן געזאגט, אז די חוקי החכמה קען מען נישט משיג זיין מיט קלארע באווייזן פון תבונה ודעת. "חוקי החכמה" מיינט: וואס איז ריכטיג צו טון און וואס נישט, וואס איז מאראליש און וואס נישט. דאס קען מען נישט משיג זיין מיט שכל'דיגע מופתים, ווייל וואס פאר דיר זעט אויס מאראליש - זעט פאר דיין חבר אויס נישט מאראליש. נאר די זאכן ווערן נתגלה ברוח הקודש, מיט א שכל טוב. ווייל אז דער קדוש ברוך הוא האט עפעס געהייסן, אפילו אויב פאר די ארומיגע זעט עס אויס נישט מאראליש - "אויסראטן עמלק?" - אויב דער אויבערשטער האט געהייסן, איז דאס דער גאנצער גוטס, דאס איז דאס מאראלישסטע און דאס ריכטיגסטע. און אויב א מענטש וועט עס נישט טון ווייל עס דאכט זיך אים אז עס איז נישט מאראליש - זעט מען דאך ביי שאול וואס האט נישט געטון, און מיר האבן באקומען עמלק אין זיין נייער אויפלאגע אין אונזער צייט, ביים חורבן פון די אידן אין אייראפע. דו מיינסט אז דו האסט גערחמנ'ט, דו מיינסט אז ס'איז נישט פאַסנדיג צו הארגענען מענער, פרויען און קינדער - קוק וואס די תוצאות זענען געווען. אזעלכע זאכן קען מען נישט מכריע זיין בלויז מיטן מענטשליכן שכל; נאר מיט רוח הקודש אדער לויט די מצוות פון דער תורה קען מען וויסן וואס איז דער רצון האלוקי. און וואס דער אויבערשטער וויל - דאס איז דאס מאראלישסטע און דאס מערסטע ריכטיג, ווייל רחמיו על כל מעשיו, און אז ער האט אזוי באפוילן - איז דאס די ריכטיגע זאך.
דעריבער זאגט דער מלבי"ם: דורך דעם וואס ער פארמאגט שכל טוב און רוח הקודש - ווי דער פריערדיגער קאפיטל האט געענדיגט "ראשית חכמה יראת ה', שכל טוב לכל עושיהם" - איז ער זוכה צו "במצוותיו חפץ מאוד". ער פארשטייט פארוואס מען דארף טון יעדער זאך, און אידענטיפיצירט זיך דערמיט אינגאנצן; נישט ווי איינער וואס נעמט אן אן אקסיאם "אזוי מוז מען", מיט וואס א מענטש האט שטענדיג אן התמודדות. און טאקע מיט די חוקים האבן מיר שטענדיג א גרעסערע התמודדות ווי מיט די מצוות השכליות. "לא תרצח", "לא תגנוב" - פארשטייט מען מיטן שכל, און ס'איז נישטא קיין באזונדערע שוועריקייט. אבער ווען מען זאגט פאר א מענטש "אזוי מוז מען", פארוואס? אזוי האט גוזר געווען זיין חכמה יתברך; און פארוואס דא אזוי און דארט אנדערש? און פארוואס זאל איין קורטוב וואסער קובע זיין צי עס איז דא א טהרה אין מקוה צי נישט - א מענטש גייט דאך ארויס פונקט אזוי ריין פון א מקוה פון פערציג סאה ווי פון א מקוה פון 39.9 וואס עס פעלט איר א קורטוב? און אזוי אויך אלע דיני טומאה וטהרה און אלע הלכות וואס זענען בבחינת חוק. ווען א מענטש דערקענט דעם סוד פון די זאכן, פארשטייט ער אויך זייער אינעווייניגסטן טעם, און דעמאלט טוט ער זיי בחפץ לב.
אין קבלה האט יעדער ענין א פנימיות. למשל, דער ענין פון פיר איז זייער יסודות'דיג: דער שם בן ארבע אותיות - י־ה־ו־ה; די ד' מינים; אבי"ע - אצילות, בריאה, יצירה, עשייה, פיר עולמות וואס מיר דארפן מתקן זיין זייערע פיר דרגות. און אזוי אויך די חלוקה פון צען - קעגן די עשר ספירות. און אזוי אויך די חלוקה פון זיבן - קעגן די זיבן אונטערשטע ספירות, די ז"ת: חסד, גבורה, תפארת, נצח, הוד, יסוד, מלכות, וואס זיי פירן דעם עולם הזה, להבדיל פון די אויבערשטע ספירות וואס זענען בבחינת עולם הבא און רוחניות. דערפאר איז אלעס אויף דער וועלט פארבונדן מיט זיבן: זיבן טעג, זיבן שמיטין, זיבן מאל זיבן - ניין און פערציג יאר, און אזוי ווייטער. ווייל דער אונטערשטער עולם יונקט פון די זיבן אונטערשטע ספירות. בקיצור: אין קבלה איז פאראן אן הסבר אויף יעדן ענין, וואס איז זיין פנימיות און וואס איז זיין סוד, און פארוואס דווקא אויף דעם אופן און נישט אויף אן אנדערן.
אינעם ספר תהילות מהרי"ץ פרעגט ער: ווער איז דער מענטש וואס איז באמת גליקליך? אויב וועלן מיר קוקן וואס די וועלט יאגט זיך נאך, וועלן מיר זען אז די גרעסטע יאגעניש איז נאך גליק. אפילו געלט איז נאר א כלי צו באקומען גליק; און אפילו דער וואס יאגט זיך נאך א נאמען און פרסום - זוכט דערמיט גליק, ווייל ער איז זיכער אז אויב ער וועט זיין מפורסם און יעדער וועט אים קענען און ער וועט נישט זיין אנאנים, וועט ער דערמיט זיין גליקליך. מען ווייזט אים די מפורסמים פאטאגראפירט אין זייער שמחה, און ער ווייסט נישט דעם ליידיגקייט וואס אינעווייניג, און עס דאכט זיך אים אז אויב ער וועט אנקומען אהין וועט ער זיין גליקליך.
זאגט אויף דעם דער תהילות מהרי"ץ: ווען איז א מענטש באמת גליקליך? ווען ער קומט אן צו דער גאנצער יראה, צום תכלית פון יראה - יראת הרוממות, מתוך אהבת ה' יתברך. דאס זענען דרגות: יראת הרוממות קומט נאך יראת העונש, און נאך דעם קומט די אהבה. און ביידע בחינות זענען נויטיג, נישט נאר איינע פון זיי. א מענטש מוז האבן יראה כדי ער זאל נישט בועט זיין, און ער מוז האבן אהבה כדי ער זאל טון ברצון. ווייל אויב מען צווינגט מיך מקיים צו זיין, וועל איך אפשר טון - אבער אן קיין רצון, און אדרבה מיט א חשק זיך אראפצושאקלען. ווער ס'האט יראה איז נישט בועט; אבער צו דינען דעם אויבערשטן בלויז פון יראה מיינט צו דינען ווי איינער וואס מען האלט אים א ביקס צום שלייף, און דאס איז נישט קיין גוטער מצב: עס ווייזט אז דו זוכסט וויאזוי זיך אראפצושאקלען, נאר דו ביסט געסטראשעט די גאנצע צייט. דעריבער מוז מען האבן סיי אהבה און סיי יראה.
און דאס איז וואס ער זאגט: ווער עס דינט בלויז פון יראה, היט זיך טאקע נישט צו דערצערענען זיין באשעפער - אבער ער יאגט זיך נישט נאך מצוות. אזוי האט געזאגט ר' אורי זוהר ביים אנהייב פון זיין וועג אין תשובה: רבונו של עולם, איך וויל טון דעם מינימום כדי איך זאל וויסן אז איך גיי נישט אריין אין גיהנום; איך זוך נישט די הויפט-טריבונע אין עולם האמת, און אויב מען וועט מיר געבן אין גן עדן עפעס א ווינקל - איז מיר גענוג. פארשטייט זיך אז שפעטער האבן מיר געזען אז ער האט דווקא יא געזוכט די הויפט-טריבונע, אשריו ואשרי חלקו, זכר צדיק לברכה. אבער אין אנהייב איז דאס געווען זיין בקשה: בלויז צו וויסן אז איך האב נישט געטון קיין שלעכטס. דאס איז א מענטש וואס דינט מיראה.
און דאס איז "אשרי איש ירא את ה'" - ווער ס'האט מורא פונעם אויבערשטן מיט יראת הרוממות, וואויל איז אים, ווייל ער איז אויך "במצוותיו חפץ מאוד". יראת העונש איז א נידעריגע יראה: איך טו נישט ווייל איך וויל נישט מען זאל מיך שלאגן; דאס הייסט, ווען איך וואלט נאר געקענט וואלט איך אנטלאפן פון דיר און פון דיינע מצוות, נאר מען סטראשעט מיך. דאס איז א שווער און שרעקליך ווארט. און כאטש הלוואי זאלן מיר אויך צוקומען צו דער דאזיגער מדרגה - ווייל סוף כל סוף איז דער מענטש דאך מקיים, ער רעדט נישט קיין לשון הרע צוליב דער יראה, ער היט די אויגן צוליב דער יראה - דארף מען אבער פארשטיין אז דאס איז נישט דאס וואס פעלט אויס. קיין שום מענטש וואלט נישט געוואלט אז זיין קינד זאל אים באדינען אויס מורא מען זאל אים שלאגן; אדרבה, מיר וואלטן געזען דערין א גרויסע חרפה: צי דאס איז מיין קשר מיט מיין קינד, אז ער האט מורא און דערפאר פאלגט ער מיר? מיר וואלטן זיך געפרייט אז ער זאל עס טון מיט שמחה און רצון - "דו ביסט דאך דער טאטע, און איך האב דיך ליב, און וואס דו הייסט ווארט איך שוין צו טון". דאס איז די בחינה פון יראת הרוממות און אהבה.
מען קען צולייגן: ווער עס דינט בלויז פון יראת העונש - איז אים שלעכט. ער איז נישט גליקלעך, ווייל ער שפירט זיך שטענדיג געסטראשעט און האט מורא מען זאל אים נישט באשטראפן. אין זיינע אויגן איז דער הקדוש ברוך הוא א שרעקעדיגע געשטאלט, אז אויב מען פארקריכט נאר אביסל - כאפט מען א פראסק. באמת נעבעך אויף איינעם וואס קוקט אזוי אויף דער געטליכער מציאות, און גליקלעך איז ער זיכער נישט. ווער איז דער גליקלעכער? דער וואס געבט איבער זיין גאנצן וועזן פארן השי"ת און טוט די זאכן מתוך שמחה.
און כדי עס צו פארשטיין: ווען איינער קומט פאר א צדיק ווי דער באבא סאלי, איז ער אמאל נישט בכוח ארויסצוברענגען א ווארט פון מויל. פון וואס האט ער מורא? וואס וועט ער אים טאן, קללה'נען? ער האט דאך קיינמאל נישט געשאלטן קיין מענטש. נאר ער איז געקומען פאר א דערהויבענער געשטאלט, און דערפאר שפירט ער א יראה צו אים. דאס איז יראת הרוממות, נישט יראת העונש. און אזוי איז כלפי קודשא בריך הוא: נישט קיין פחד אז ער וועט מיר שלעכטס טאן, נאר א יראה פון הדר גאונו.
און דאך, טאר מען נישט מזלזל זיין אין יראת העונש. ווער עס דינט גארנישט - איז דאך א מחלל שבת, מתחייב בסקילה, מתחייב בכרת; קוקט וויפיל ער קלויבט זיך צונויף. בעת דער וואס דינט פון יראה, הגם ער איז בבחינת שלא לשמה, איז דאך מתוך שלא לשמה בא לשמה, און יראת העונש איז א מדריגה וואס מען מוז דורכגיין כדי צוצוקומען צו יראת הרוממות. און רבי ישראל סלנטר פלעגט זאגן: הלואי זאלן מיר זוכה זיין אנצוקומען צו יראת העונש. דאס הייסט, וואס קען מען טאן אז דער מענטש איז א קרוץ מחומר, און ער מוז שטייגן שטופענווייז; ער איז דאך נישט קיין מלאך און קען נישט שפרינגען. כדי אנצוקומען צו אהבת ה' מוז ער אויך דורכגיין דעם וועג פון יראה, און איינקריצן אין זיך אז אן עבירה מיינט גיהינום, און אין גיהינום איז דא אן עונש.
רבי ישראל סלנטר פלעגט געבן א שיעור, און אמאל פלעגט ער ברענגען א ליכט און זאגן פאר די תלמידים: כדי מיר זאלן פארשטיין וואס גיהינום מיינט, לייגט דעם פינגער איין רגע העכער דעם ליכט. עס ברענט, ריכטיג? האלט עס נאך אביסל - איז שוין אוממעגליך, עס הייבן שוין אן צעלן צו פארברענט ווערן. און יעצט טראכט אז דאס געדויערט סעקונדן, און דערנאך מינוטן. און טראכט אז דאס פייער איז א שוואכע - עס איז נאר א ליכט; בעת דאס פייער פון גיהינום איז דאס שארפסטע וואס קען נאר זיין, זעכציג מאל מער פונעם שטערקסטן פייער אין דער וועלט, כדברי הרמב"ן. און דאס איז נישט פאר א קורצע צייט, נאר פאר יארן לאנג. אויב א מענטש וועט זיך דאס פארשטעלן - וועט אין אים זיין יראת העונש.
אבער צי דארף מען שטענדיג אזוי דינען, מתוך פחד? ניין. מען דארף שטרעבן צו אהבה, זיך צו באהעפטן צו די מצוות און זיי טאן מתוך הבנה. נאר מען קען נישט אויסקומען אן אנהייבן פון אונטן, און אנהייבן פון אונטן מיינט דורכן וועג פון יראת העונש. אבער אין חינוך הילדים איז כלל נישט כדאי צו גיין אויף דעם וועג: מען דארף שטארק אכטונג געבן נישט אויסצומאלן ביים קינד דעם רבונו של עולם אלס א שרעקעדיגע און דראענדיגע געשטאלט - "דער הקדוש ברוך הוא וועט דיך באשטראפן", "פאר דעם קומט גיהינום", "אוי ואבוי וועט דיר זיין". וואס בויט מען אין אים? א חשק זיך אפצוזאגן. ער וועט זיך טראכטן: פארוואס דארף איך לעבן אין שטענדיגע שרעק? אט דער שכן, זיין זון לעבט און איז פרייליך, כאטש אזוי דאכט זיך אים - ער האט נישט קיין מצוות און נישט קיין פחדים; און זייער שנעל וועט ער צוגעצויגן ווערן אהין. דער וועג צו דערמוטיגן קינדער איז א וועג פון שמחה, פון א ממתק, פון א שיינע נתינה און א גוט ווארט, און נישט דורך אנשרעקן, ווייל מיטן וועג פון שרעק וועט ער שנעל וועלן פטור ווערן פון דער זאך וואס קען אים לויט זיין מיינונג שאטן.
גִּבּוֹר בָּאָרֶץ יִהְיֶה זַרְעוֹ דּוֹר יְשָׁרִים יְבֹרָךְ׃ - א גיבור אויף דער ערד וועט זיין זיין זרע, דער דור פון ישרים וועט געבענטשט ווערן.
דער אבן עזרא ערקלערט אז עס פעלט דא כביכול דער אות כ': "כגיבור בארץ יהיה זרעו". די כוונה איז נישט אז זיין זרע וועט בהכרח זיין א גיבור, נאר אזוי ווי א גיבור וואס איז בארימט אין זיין דור, אזוי וועט זיין זיין זרע. און "דור ישרים יבורך" - דער פאטער און דער זון זענען א דור ישרים, און מיט וואס וועלן זיי געבענטשט ווערן? "הון ועושר בביתו", ווי עס שטייט אינעם קומענדיגן פסוק.
דער רד"ק מסביר פארוואס דער פסוק דערמאנט דא זיין זרע: דיר צו זאגן אז צוליב זיינע מעשים טובים באצאלט דער הקדוש ברוך הוא אויך פאר זיינע קינדער נאך אים. "גיבור בארץ יהיה זרעו" - אז מענטשן וועלן אים זען און אים שעצן אזוי ווי מען האט מורא און מען שעצט א מענטש וואס איז א גיבור. און חז"ל זאגן אז זיינע קינדער וועלן זיין בעלי כוח, און דאס איז פון דער ברכה פונעם מענטש אויף דער וועלט. און אין פינף זאכן איז א מענטש זוכה פאר זיינע קינדער: בכוח, בעושר, בנוי, בחכמה ובשנים. און פון וואו ווייסט מען אז ער איז זוכה פאר זיינע קינדער אין כוח? ווייל אויב דער פאטער איז א בעל כוח, זענען זיינע תולדות אזוי ווי אים און זיינע קינדער וועלן זיין בעלי כוח, ווי עס שטייט "גיבור בארץ יהיה זרעו". און "דור ישרים יבורך" - כדברי האבן עזרא, דער פאטער און דער זון, און דער רמז איז אויף דוד און שלמה, וואס דער הקדוש ברוך הוא האט זיי געבענטשט מיט א תוספת טובה, און מען האט געזען די גרויסע מעלות צו וועלכע זיי זענען זוכה געווען.
און דער מדרש, וואס האט געטייטשט דעם פריערדיגן פסוק אויף אברהם, טייטשט דעם פסוק אויף יעקב: "גיבור בארץ יהיה זרעו" - דאס איז יעקב. און וואס איז זיין גבורה? "וישר אל מלאך ויוכל" - ער האט מלחמה געהאלטן קעגן דעם מלאך; און ער האט אראפגענומען דעם שטיין פון איבערן מויל פונעם ברונעם ווי איינער נעמט ארויס א שטעקער פון א פלעשל. אבער די גבורה איז נישט סתם אן אויסדרוק פון שטארקע מוסקלען, ווייל "ייחד לב וגל אבן" - ער האט מייחד געווען זיין הארץ און מכוח דעם האט ער אוועקגעקייקלט דעם שטיין. די קראפט איז געווען א כוח פון רוח און הארץ, עפעס אין זיין נפש וואס האט אים געברענגט צו טאן פעולות וואס ווערן געטאן מיט כוח. און "דור ישרים יבורך" - זאגט דער מדרש: דאס זענען די שבטים, וואס יעקב איז זוכה געווען צו זען א דור ישרים.
דער מלבי"ם ערקלערט: דער מענטש וועט זיין גליקלעך בעולם הזה און בעולם הבא, און אויך זיינע קינדער וועלן זיין גליקלעך. בעולם הזה - "גיבור בארץ יהיה זרעו", אז אויך אויף דער ערד וועלן זיי זיין גיבורים; און לגבי עולם הבא - "דור ישרים יבורך", אז עס וועט ארויסקומען פון אים א דור ישרים, מענטשן וואס פירן זיך מיט יושר, און א מענטש וואס פירט זיך מיט יושר וועט זיכער געבענטשט ווערן אין דער עולם האמת.
אינעם ספר אוצרות ההגדה ברענגט ער פֿון די יסודות פֿון חינוך, אַז דער מחנך זאָל דינען אַלס אַ דוגמה פֿאַרן תלמיד, און דאָס איז פֿיל שטאַרקער פֿון יעדן מוסר־זאָגן. און עס איז שוין געווען אַ מעשה אין יענער צײַט מיטן סטייפּלער, וואָס האָט געזאָגט וועגן אַ מחנך וואָס שרײַט אויף אַ תלמיד וואָס האָט געטאָן אַן אומפּאַסיקע זאַך, און ער ווערט רויט פֿאַר כּעס און זאָגט אים ווי שרעקלעך שווער איז די עבירה וואָס ער איז באַגאַנגען: דאָ זענען פֿאַראַן צוויי זאַכן - וואָס דו האָסט געזאָגט, און וואָס ער האָט געזען דיך טאָן. חז"ל זאָגן "גדול שימושה יותר מלימודה". וואָס דו האָסט אים געלערנט - למשל אַז דו האָסט געשריגן אויף אים פֿאַרן זאָגן אַ ליגן, כּדי אים צו לערנען אַז מע טאָר נישט זאָגן קיין ליגן - בין איך נישט זיכער וויפֿיל ער האָט פֿאַרקנאַקט. אָבער וואָס ער האָט זיכער יאָ געלערנט איז דער שימוש: ווי אַזוי מע ווערט אין כּעס, ווי אַזוי מע שרײַט, ווי אַזוי מע פּלאַצט. "שימוש" באַטײַט צו זען דעם חכם ווי אַזוי ער פֿירט זיך אויף און צו טאָן אַזוי ווי ער, לעומת לימוד וואָס איז מקיים צו זײַן דאָס וואָס מע האָט מיר געזאָגט. דעריבער איז דער שאַנס אַז דער תלמיד וועט נאָכמאַכן דײַן כּעס פֿיל גרעסער פֿונעם שאַנס אַז ער וועט לערנען פֿון דיר וועגן דער מעלה פֿון מידת האמת.
דער יסוד פֿון חינוך איז די דוגמה, און זי איז פֿיל שטאַרקער פֿון מוסר־רייד. און מע האָט שוין עטלעכע מאָל געזאָגט אַז דרשות און מוסר העלפֿן כּמעט נישט, און פֿיל מאָל זענען זיי גאָר חרובֿ־מאַכנדיק, ווײַל זיי גייען אויף די נערוון: מע האַקט אים אין קאָפּ מוסר אַ גאַנצן טאָג, מע ציטירט אים וואָס שטייט אין די ספרים, מע זאָגט אים כּסדר דברי חיזוק - און בײַ אַ געוויסן שפּאַן דערשטיקט ער זיך, און ווען ער דערשטיקט זיך וואַרפֿט ער אַראָפּ פֿון זיך אַלץ.
אַמאָל האָט עמעצער געפֿרעגט רבי חיים קנייבסקי: ער דאַוונט, און זײַן זון - אַ בחור׳ל פֿון בערך צוועלף יאָר, כּמעט אַ בר־מצוה בחור - קומט און אַנשטאָט צו דאַוונען שפּילט ער זיך. צי דאַרף ער איבערהאַקן אינמיטן זײַן דאַוונען און אים אָנווײַזן ער זאָל זיך קאָנצענטרירן? האָט אים רבי חיים געענטפֿערט: נײן, חייך קודמים; דו דאַרפֿסט דאָך אויך דאַוונען, און פֿאַר וואָס עפּעס זאָלסטו איבערהאַקן דײַן דאַוונען צוליב זײַן דאַוונען. האָט ער געפֿרעגט: און וואָס וועט זײַן מיטן קינד, ער דאַוונט דאָך נישט? האָט ער אים געענטפֿערט: ער וועט זען ווי דו דאַוונסט - וועט ער אויך דאַוונען. מיט פּשוטע ווערטער: גיב אַ דוגמה, און דאָס איז פֿיל שטאַרקער פֿון יעדער דרשה ווי אַזוי מע דאַרף דאַוונען און פֿאַר וואָס דו ביסט נישט ערנסט בײַם דאַוונען. אָבער ווען ער זעט אַ טאַטן וואָס מאַכט אים באַמערקונגען ער זאָל זיך קאָנצענטרירן, און דערנאָך זעט ער דעם טאַטן אַליין חלומען, שמועסן מיטן שכן, און בלעטערן אין אַן עלון אַנשטאָט אינעם סידור - האָסטו געגעבן אַ נעגאַטיווע דוגמה. "אָבער איך האָב אים דאָך געזאָגט" - געזאָגט האָסטו, נאָר דאָס וואָס ער האָט דיך געזען טאָן איז פֿיל שטאַרקער פֿון אַלץ וואָס דו האָסט געזאָגט. דעריבער איז די זאַך פֿון אַ פערזענלעכער דוגמה די וויכטיקסטע פֿון אַלעם.
און דאָס איז וואָס דער פּסוק זאָגט: "אשרי איש ירא את ה', במצוותיו חפץ מאוד" - וואויל איז דעם מענטש וואָס ער איז אַ ירא שמיים און זײַן גאַנצער ווילן און גלוסט איז צו מקיים זײַן מצוות ה'. און פֿון דעם איז ער זוכה צו "גיבור בארץ יהיה זרעו, דור ישרים יבורך": זײַנע קינדער וועלן זײַן גיבורים - איזהו גיבור? הכובש את יצרו - און זיי וועלן זײַן אַ דור ישרים, ווײַל זיי האָבן מקבל געווען פֿון אים די וויכטיקסטע זאַך, דעם יסוד פֿון דער פערזענלעכער דוגמה.
הוֹן־וָעֹשֶׁר בְּבֵיתוֹ וְצִדְקָתוֹ עֹמֶדֶת לָעַד׃ - פֿאַרמעגן און עושר איז אין זײַן הויז, און זײַן צדקה שטייט אויף אייביק.
און נישט בלויז די דוגמה אין מעשׂים, נאָר אויך דער שמועס און די רייד אין שטוב. ווען דאָס קינד זעט אַז דער גאַנצער שמועס אין שטוב איז אין ענינים פֿון תורה און יראת שמיים, אַז די עלטערן רעדן צווישן זיך וועגן רוחניות׳דיקע ענינים און דאָס איז דער עיקר אין שטוב - וועט דער מענטש קומען צו אַ מצבֿ אַז דאָס וועט זײַן דער עיקר אויך אין זײַן לעבן. אָבער אויב ער זעט אַ טאַטן וואָס גייט צו שיעורי תורה און פֿירט אויס מצוות אַפֿילו מיט אַ פֿרומקייט, און פֿונדעסטוועגן איז דער גאַנצער שמועס אין שטוב ווי אַזוי מע מאַכט געלט, וווּ מע קען פֿאַרדינען, וווּ מע פֿאַרדינט מער - וואָס כאַפּט ער אויף? אַז דער ענין פֿון מצוות איז אַ זייטיקע זאַך, און "לאָמיר זען וואָס ס׳איז באמת וויכטיק פֿאַרן טאַטן". ווען מע רעדט אין שטוב די גאַנצע צײַט וועגן יאָ דאָ געלט און נישטאָ קיין געלט, און מע דאַרף מאַכן געלט, און דער אייבערשטער זאָל אונדז געבן געלט - ווערט דאָס גאַנצע הויז גשמיות׳דיק, און די גאַנצע דוגמה וואָס ער האָט באַקומען איז זיך צו פֿאַרנעמען מיט געלט.
און לויט מײַן קליינעם פֿאַרשטאַנד איז דאָס מרומז אין דעם פּסוק. אַפֿילו אויב ער וואַקסט אויף אין אַ רײַכן הויז - רבי הקדוש איז דאָך געווען אַ גרויסער עשיר, מער פֿון אַלע בני דורו, "הון ועושר בביתו" - און פֿונדעסטוועגן האָט ער געהאַט צדיקישע קינדער: "פּלוני בני זאָל זײַן ראש ישיבה, פּלוני בני זאָל זײַן דיין, פּלוני בני זאָל זײַן נשיא", און אַלע זענען אויסגעוואַקסן ריזיקע תלמידי חכמים. לכאורה, ווען ס׳איז דאָ הון און עושר אין הויז ווערט דער מענטש געוויינטלעך נאָכגעשלעפּט נאָך גשמיות, און די קינדער זענען דאָך אויפֿגעוואַקסן מיט אַ גאָלדענעם לעפֿל אין מויל. נאָר בײַ דעם מענטש האָט מען די גאַנצע צײַט געזען "במצוותיו חפץ מאוד"; דאָס געלט האָט גאָרנישט גערעדט צו אים. דער אייבערשטער האָט אים געגעבן פֿיל געלט, ברוך ה', אָבער דאָס איז נישט געווען בײַ אים קיין טעמע זיך צו פֿאַרנעמען דערמיט און צו רעדן דערפֿון. ממילא אַפֿילו אויב דאָס קינד איז אויפֿגעוואַקסן מיט הון ועושר אין זײַן הויז - "צדקתו עומדת לעד", וועסטו אים זען אויסוואַקסן אַ צדיק און זײַן צדקה שטייט אויף אייביק. ווײַל די פֿראַגע איז נישט וויפֿיל געלט מע האָט אין שטוב, נאָר וויפֿיל אָרט דאָס געלט פֿאַרנעמט אין שטוב; וויפֿיל דער חומריות׳דיקער פּראָגרעס פֿאַרנעמט דאָס אָרט. צי איז דאָס דער כּסדר׳דיקער שמועס, אָדער איז דער כּסדר׳דיקער שמועס ווי אַזוי צו קריגן יראת שמיים, רוחניות און עבודת ה'.
דער קאַפּיטל הייבט אָן מיטן לויב פֿונעם ירא ה' - דער וואָס זײַן יראה איז אַ יראת הרוממות און נישט קיין יראת העונש, וואָס היט זיך פֿון עבירות אויך בסתר, און יאָגט זיך נאָך די מצוות מיט זײַן גוף און מיט זײַן געלט פֿון אַ גלוסט און פֿאַרבינדונג: "במצוותיו" און נישט בשכר מצוותיו, אַזוי ווי אברהם אבינו וואָס האָט מקיים געווען יעדן באַפֿעל באַלד און מיט זריזות. פֿון אַזאַ יראה איז דער מענטש זוכה צו "שכל טוב" און רוח הקודש, צו פֿאַרשטיין די סודות פֿון די מצוות, און דעמאָלט ווערן די מצוות געטאָן בײַ אים פֿון ליבשאַפֿט און נישט פֿון שרעק - און דאָס איז די אמת׳ע גליקלעכקייט וואָס די גאַנצע וועלט זוכט און געפֿינט נישט. און וויבאַלד ס׳איז אַזוי, איז ער זוכה אויך אין זײַנע קינדער: "גיבור בארץ יהיה זרעו, דור ישרים יבורך", ווײַל די פערזענלעכע דוגמה און דער סדר העדיפויות אין שטוב זענען די ריכטיקע מחנכים - און אַפֿילו אויב "הון ועושר בביתו", כּל זמן דאָס געלט פֿאַרנעמט נישט דאָס אָרט פֿון רוחניות, "צדקתו עומדת לעד".