קאפיטל קי"א אין תהילים איז א באזונדערער מזמור אין זיין אויפבוי. רש"י באמערקט אז דער מזמור איז געבויט לויט'ן סדר פון די אל"ף בי"ת, ווען איין אות הייבט אן דעם פסוק און א צווייטער אות געפינט זיך אין מיטן פסוק: "אודה ה' בכל לבב" - א'; "בסוד ישרים ועדה" - ב'; "גדולים מעשי ה'" - ג'; "דרושים לכל חפציהם" - ד'. אזוי אויך דער מזמור נאך אים. דער חילוק צווישן זיי: דער ערשטער מזמור רעדט אין לויב פונעם מקום ברוך הוא, און דער צווייטער מזמור דערציילט אין שבח פונעם צדיק.
אויך דער רד"ק שטעלט זיך אפ אויף דעם אז דער מזמור איז געבויט אויפ'ן סדר פון א"ב, און ער לייגט צו אז די לעצטע צוויי פסוקים זענען צונויפגעשטעלט פון דריי אותיות צוזאמען אין יעדן פון זיי. ווי באקאנט, ביי די מזמורים וואס זענען געבויט אויף א"ב - אליין דער בנין צייגט אויף זייער חשיבות און גדלות. זאגט דער רד"ק: ביי יעדן מזמור וואס איז געזאגט געווארן לויט'ן א"ב זעט מען אז צוליב זיין גרויסקייט און די חשוב'ע ענינים אין אים, איז ער געזאגט געווארן ברוח הקודש. פארשטייט זיך אז דאס גאנצע ספר תהילים איז געזאגט געווארן מיט רוח הקודש, ווי דוד המלך האט געזאגט "רוח ה' דבר בי ומלתו על לשוני" - אבער זיכער איז די מדריגה פון די דאזיגע מזמורים נאך העכער. דער תוכן פונעם מזמור איז: זיך מתבונן צו זיין אין די מעשים פונעם אויבערשטן, שטענדיג צו געדענקען זיינע נפלאות און די שטארקייט פון זיינע גבורות, און זיך אפצוגעבן מיט יראת ה' און חכמה.
הַלְלוּ־יָהּ אוֹדֶה יְהֹוָה בְּכׇל־לֵבָב בְּסוֹד יְשָׁרִים וְעֵדָה׃ - לויבט גאט, איך וועל דאנקען דעם אויבערשטן מיט'ן גאנצן הארצן, אין דער עצה פון ערליכע און אין דער עדה.
דער רד"ק ערקלערט: דער משורר ווענדט זיך צו די משוררים און זאגט זיי הללו-יה, ווייל אזוי וועל איך אויך טון - איך וועל דאנקען דעם אויבערשטן בכל לבב, מיט דער גאנצער כוונה פונעם הארצן. "בסוד ישרים" מיינט אין דער עצה פון ישרים, און דאס איז כלל ישראל, ווי עס שטייט געשריבן "תמות נפשי מות ישרים", וואס די כוונה איז אויף דער מיתה פון כלל ישראל. און פארוואס ווערן זיי אנגערופן ישרים? ווייל זיי מאכן גראד זייערע מעשים לויט די משפטים פונעם אויבערשטן. "בסוד ישרים ועדה" - דער בי"ת פון "בסוד" דינט פאר ביידע: בסוד ישרים און בעדה, און דארט וועל איך לויבן דעם אויבערשטן; אלע וועלן צוזאמען מיט מיר לויבן דעם אויבערשטן.
דער מלבי"ם ערקלערט: איך וועל דאנקען דעם אויבערשטן מיט מיין גאנצן הארצן, סיי "בסוד ישרים" - דאס זענען די בעלי בינה, וואס פארשטייען די וועגן פונעם אויבערשטן און פארטיפן זיך אין די סודות פון זיין הנהגה, און סיי "ועדה" - דער המון עם וואס קומט זיך צוזאם צו הערן מיינע ווערטער. דאס הייסט, איך וועל לויבן דעם אויבערשטן אויף יעדן ארט. זאלסט נישט מיינען אז איך וועל דאנקען בלויז אינעם קרייז פון חכמים, אדער נאר צווישן די פשוט'ע מענטשן; ניין, סיי בסוד ישרים צווישן די חכמים ונבונים, און סיי אינעווייניג אין דער עדה צווישן דעם המון עם.
גְּדֹלִים מַעֲשֵׂי יְהֹוָה דְּרוּשִׁים לְכׇל־חֶפְצֵיהֶם׃ - גרויס זענען די מעשים פונעם אויבערשטן, זיי ווערן געזוכט דורך אלע וואס באגערן זיי.
דא הייבט זיך אן די הודאה. גרויס זענען די מעשי ה' וואס דער קדוש ברוך הוא האט געטאן ביי די באשעפענישן, און כאטש זיי זענען גרויס - זענען זיי "דרושים לכל חפציהם": יעדער איינער וואס וויל זיך מתבונן זיין אין זיי און זיי דורש זיין, זענען זיי כאילו גרייט פאר אים און שטעלן זיך פאר אים פאר. "חפציהם" איז אזוי ווי "זקניהם", זאגט דער רד"ק, און דערפאר איז עס געשריבן מיט א חי"ת מיט א צירי.
דער מלבי"ם הייבט דא אן מיט א באשרייבונג פון דריי ערליי השגות וואס מיר באגרייפן אין דער הנהגה פונעם אויבערשטן: מעשי ה', פעולות ה', און נפלאות ה'. קודם כל דארף מען פונאנדערשיידן צווישן א מעשה און א פעולה. א מעשה איז א זאך וואס איז געווארן געטאן און געענדיגט, עס האט נישט קיין המשך. א פעולה איז א זאך וואס די האנט פונעם פועל ציט נאך אלץ ווייטער און טוט דערין, די זאך גייט נאך אלץ אן ווייטער. א מעשה איז עפעס וואס דער קדוש ברוך הוא האט כביכול געטאן און איבערגעלאזט, און טוט זיך נישט ווייטער אפ מיט דעם.
לויט דעם קוקט מען אויף דער בריאה מיט ביידע בחינות צוזאמען. פון איין זייט זעט אויס די בריאה ווי א גאנצע און פארטיגע באשאפונג: עס זענען דא ביימער, ימים, טייכן און גרמי שמים. פון דער צווייטער זייט ווייסן מיר אז דאס איז נישט די מציאות, ווייל דער קדוש ברוך הוא "מחדש בטובו בכל יום תמיד מעשה בראשית". די זון איז נישט דא ווייל זי איז נעכטן געווען דא, זי ארבעט נישט מכוח האינערציע; יעדן טאג און יעדן מאמענט גיסט דער באשעפער כביכול אריין ברענשטאף כדי זי זאל ברענען, ער איז איר כסדר פועל און באשאפט איר. דאס איז די בחינה פון פעולה. דאס הייסט, וואס עס זעט אונז אויס ווי א מעשה וואס איז געטאן געווארן אין ששת ימי בראשית און שטייט שוין זינט דעמאלט, איז באמת אן אומאויפהערליכע טעגליכע פעולה, וואס דער קדוש ברוך הוא האלט אויף יעדן טאג תמיד ווי א נייע בריאה. סיי דער מעשה און סיי די פעולה - דאס זענען די הנהגות הטבע, די שטענדיגע און רוטינמעסיגע הנהגות וואס טוישן זיך נישט: זריחה, שקיעה, רעגנס, די גרמי השמים און זייער באוועגונג.
די דריטע בחינה איז נפלאות: א מציאות וואו דער קדוש ברוך הוא טוט א וואונדערליכע זאך און ברעכט די סדרי הטבע - "שמש בגבעון דום וירח בעמק איילון", ים סוף שפאלט זיך פאר די בני ישראל, דער ירדן שפאלט זיך און כלל ישראל גייט דורך אין אים קיין ארץ ישראל, און אזוי ווייטער. דאס ווערט אנגערופן נפלאות, וואו דער קדוש ברוך הוא באווייזט וואונדער צו טון זאכן שלא כדרך הטבע.
אויף דעם ווערט געזאגט "גדולים מעשי ה'" - גרויס אין צאל און אין מאס, אין כמות און אין איכות, און מיט דעם אלעם "דרושים לכל חפציהם". פאר יעדן מעשה איז פארהאן א חפץ, דאס הייסט א תכלית און א ציל. ווען א מענטש מאכט א זאך, וויל ער דערגרייכן פון דעם די תכלית: א גאנץ יאר האט ער געבויט א הויז - די תכלית איז ער זאל האבן וואו צו זיצן; צוויי טעג האט ער געמאכט א בענקל - כדי ער זאל האבן אויף וואס צו זיצן. יעדע זאך וואס א מענטש טוט איז באשטימט אנצוקומען צו איר תכלית, צום באנוץ דערפון.
אבער ביים קדוש ברוך הוא קען מען דאס נישט זאגן, ווייל ער האט דאך נישט באשאפן די בריאה פאר זיין אייגענעם באדארף: נישט כדי ער זאל האבן אן ארט צו זיצן אדער אן ארט זיך צו רוען. דער חפץ פונעם מעשה איז נישט פארן באדארף פונעם אויבערשטן, נאר אינעם חפץ אליין - עשיה לשם עשיה: די עצם עשיה איז דער רצון פונעם בורא יתברך. נישט ווי ביי אונז, וואס ביי אונז איז יעדע עשיה געצילט צום תכלית וואס קומט צום סוף - מען האט גענייט א בגד כדי צו האבן וואס אנטצושטעקן; ביים קדוש ברוך הוא איז כביכול דאס נייען פונעם בגד די תכלית בפני עצמה, ווייל ביי אים איז נישטא קיין תולדה וואס פעלט אים אויס פון יענער זאך. ווען א מענטש מאכט עפעס, איידער ער האט עס געמאכט האט עס אים געפעלט, און דערפאר האט ער עס געמאכט: מען האט זיך אנגעגאסן א גלאז קאווע - פריער האט דאס געפעלט. ביים קדוש ברוך הוא קען מען דאס נישט זאגן: אויב ער האט באשאפן א וועלט, וועט מען דען זאגן אז פריער האט אים עפעס געפעלט? קומט דאך אויס אז מען רעדט פון א באשעפער מיט חסרונות, א גאט וואס האט געברויכן. א זאך וואס טאר בשום אופן נישט געזאגט ווערן כלפי קודשא בריך הוא.
דא דארף מען צוקומען צום ענין וואס מען האט שוין בארירט עטליכע מאל: מען מוז פונאנדערשיידן צווישן דעם קוק-ווינקל פון אים יתברך און צווישן אונזער קוק-ווינקל אויף דער מציאות פון דער וועלט. ווען מען רעדט פונעם בליק פון אים - רעדט מען פונעם אין סוף ברוך הוא, וואס האט גארנישט קיין שייכות צו דער וועלט, א מציאות רמה ונשאה וואס אפילו א מחשבה האט דארט קיין שום תפיסה נישט. ווען מען רעדט אבער פונעם בליק צו אונז - דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן עשר ספירות, און זיי זענען די משפיעים, און זיי זענען כביכול אנגעוויזן אויף אונזערע השפעות, אנגעוויזן אויף אונזערע תפילות, ווייל מכוח דעם קומט אראפ דער שפע. אבער די ספירות זענען נישט זיין עצמות, נאר א כוח נברא פון אים. ווען מען רעדט פון זיין עצמות יתברך, פעלט אים נישט אויס אונזערע תפילות: "אם צדקת מה תתן לו או מה מידך ייקח". נאר דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן א מציאות וואו עס שייך שוין צו זאגן "תנו עוז לאלוקים" - און מיט וואס גיבט מען עוז? מיט תפילה און מיט קיום המצוות. אבער נישט צו זיין עצמות, ווייל אין זיין עצמות פעלט גארנישט, נאר אין דער מציאות וואס ער האט דא באשאפן פון די עשר ספירות, און די השפעות זענען ווי אן היזון חוזר: דורך דעם וואס מען איז משפיע אויבן ווערט אן אפקלאנג און מען באקומט אונטן, בחינת מיין נוקבין לעומת מיין דכורין. אבער אין זיין עצמות יתברך האט נישט געפעלט קיין וועלט און עס האט אים גארנישט געפעלט צו דערגאנצן זיך, און דערפאר זענען אלע די דאזיגע ענינים כלל נישט שייך ביי אים.
דער רמח"ל שרייבט אז מדרך הטוב להיטיב, און דער קדוש ברוך הוא האט געוואלט טון גוטס פאר די באשעפענישן. פאר דעם צוועק פעלט אויס עס זאלן זיין מקבלי הטבה, און דערפאר האט ער באשאפן די בני אדם זיי זאלן זיין די מקבלים פון דער הטבה, און דורך דעם ווערט נשלם זיין רצון צו טון גוטס (און ווער עס וויל קען הערן מער באריכות אין די שיעורים אויף דרך ה' און דעת תבונות). אבער מען טאר נישט פארשטיין אז דאס איז א רצון אזוי ווי ביי אונז, וואס ביי אונז אז מען וויל א זאך און מען האט עס נישט - פעלט עס; ביים קדוש ברוך הוא איז נישטא אזא חסרון.
און מען דארף נאך וויסן: דאס אלעס איז נאר פון דעם וואס דער קדוש ברוך הוא האט אונז מיט זיין רצון און חפץ מגלה געווען. עס זענען דא נאך פיל סיבות צו זיין רצון אין דער בריאה וואס ער האט אונז נישט אנטפלעקט, און זיי זענען נאך אלץ בסוד כבשונו של בורא עולם. וואס איז זיין חפץ אין דער בריאה, פארוואס האט ער געזען צו באשאפן א בריאה, וואס איז זיין ציל - וואס ער האט אונז אנטפלעקט איז דאס וואס מיר ווייסן, און דאס איז בלויז אפס קצהו. עס זענען דא פיל זאכן וואס אפילו אויב ער וואלט אונז מגלה געווען וואלטן מיר זיי נישט פארשטאנען: "לו ידעתיו הייתיו", זיין תפיסה איז נישט ווי אונזער תפיסה און זיין השגה איז נישט ווי אונזער השגה.
און מען קען געבן א משל וואס מען האט שוין אמאל דערמאנט: דעם פשוט'סטן קאמפיוטער, יענעם קליינעם קאלקולעיטאר וואס יעדער האט געהאט אין זיין יוגנט, פארשטייט מען נישט. ער מאכט חשבונות וואס וואלטן גענומען הונדערטער יארן, און מען ווייסט נישט וויאזוי ער טוט דאס, אין וועלכער בינארישער שפראך ער רעדט און וויאזוי פונקטליך ער קען רעכענען. ווער עס וועט לערנען וועט וויסן - אבער דער פונקט איז אז אפילו אין א זאך וואס זעט אונז אויס פשוט און אלט פארשטייט מען נישט; כל שכן אין פארגעשריטענע חכמות און אין בינה מלאכותית. און אויב אין די פשוט'סטע יסודות פארשטייט מען נישט, צי קען מען דען פארשטיין דעם דרך המחשבה פונעם בורא עולם, וויאזוי דער קדוש ברוך הוא פלאנעוועט די בריאה, וואס איז איר תכלית און וואוהין דאס אלעס פירט? גבוה מעל גבוה. וואס מיר ווייסן איז בלויז פון יענעם מעט מזעיר וואס דער קדוש ברוך הוא האט אונז ברצונו אנטפלעקט.
זאגט דער מלבי"ם: אמאל זעט מען איין חוק הטבע וואס איז באשטימט פאר אסאך פארשידענע תכלית'ן. צום ביישפיל, דער כוח ההתפשטות וואס דער אויבערשטער האט געלייגט אינעם לופט: דורך דעם גייען די פארעס (אדים) ארויף אויבן, דורך דעם בלאזן די ווינטן, און דורך דעם בליען די פלאנצונגען. דאס הייסט, איין נאטירליכע מציאות, און דער קדוש ברוך הוא האט פיל תכלית'ן אין יענער זעלבער מציאות אליין. דאס איז "גדולים מעשי ה' דרושים לכל חפציהם": איין מעשה וואס האט אין זיך פיל חפצים און רצונות.
נעמט צום ביישפיל דעם כח הכבידה. הקב"ה האט באשאפן א מציאות אז כדור הארץ איז מאגנעטיש, און ס'איז שווער זיך פארצושטעלן דעם קיום העולם אן דעם. ווי אזוי וואלטן די כוכבי הלכת געבליבן ארום אונז און נישט אנטלאפן? סיידן בדרך הטבע א זאך וואס דרייט זיך אין א קרייז שפרינגט ארויס: נעמט א מורבל און דרייט עס ארום אין א שיסל - דעם מאמענט וואס זי גייט ארויס, וועט זי מער נישט ממשיך זיין זיך צו דרייען אין קרייזן, נאר זי לויפט גראד און אנטלויפט. ווי אזוי דרייען זיך די גרמי השמים און לויפן נישט אוועק? די קדמונים, כדי מיישב צו זיין די קושיא, האבן אויפגעשטעלט א טעאריע פון גלגלים: די גרמי השמים דרייען זיך אין א גלגל, אפשר א דורכזיכטיגער גלגל, ווייל אויב נישט, פארוואס זאלן זיי נישט אנטלויפן אויף דרויסן? היינט ווייסן מיר אז עס זענען נישטא קיין שום גלגלים אויבן, נאר דער כח הכבידה, וואס איז ווי א כח מאגנעטי, מאכט אז די כוכבי הלכת זאלן זיך נישט בייגן פון זייער גאנג: לויט דער מאסע פונעם גוף און דעם כח המשיכה וואס ציט צו אים, דרייט זיך דער כוכב און פליט נישט ארויס. קומט אויס אז דער כח הכבידה האלט אויף די כוכבי הלכת און אלעס וואס איז ארום אונז.
און שטעלט אייך פאר א מענטש עסט אן דעם כח הכבידה - דאס עסן וואלט אים געבליבן שטעקן אין האלדז, און מען וואלט כסדר געדארפט א פעולה וואס זאל עס שטופן אראפ. ער קומט טרינקען - און דאס וואסער שוועבט אים אין דער לופטן. אמאל האט מען מיר געוויזן ווי א מענטש קוועטשט אויס א שמאטע אין א פלאץ וואו ס'איז נישטא קיין כח הכבידה: פאר אסטראנאטן מאכט מען איבונגען אין צימערן אן כבידה, כדי זיי צו געוואוינען צו דער מציאות ווען זיי וועלן לאנדן אויף דער לבנה אדער אין אנדערע ערטער (אויף דער לבנה איז דא א זעקסטל פונעם כח הכבידה פון כדור הארץ). מען זעט ווי ער קוועטשט אויס די שמאטע, און דאס וואסער גייט ארויס און בלייבט שוועבן ארום אים אין דער לופט. צי קען א פרוי אזוי מאכן ספאנדזש? און ווען ער רעדט און דערציילט וואס ער טוט - האלט ער נישט דעם מיקראפאן; ער האט עס געשטעלט אין דער לופטן און ער רעדט צו אים. שטעלט אייך פאר א וועלט אן כח הכבידה: דו האסט געלייגט עפעס אויפן טיש - גיי זוך עס, און אפילו דעם טיש אליין גיי זוך, און מיר רעדן שוין נישט פונעם קאווע אינעם גלאז. בקיצור, ס'איז אוממעגליך זיך פארצושטעלן א וועלט אן כח הכבידה.
דאס איז וואס דער פסוק זאגט: קוק ווי דער הקב"ה האט געמאכט איין מעשה, איין מציאות, און "דרושים לכל חפציהם" - אין דעם זעלבן חפץ און רצון זענען פאראן פילע באגערן וואס ווערן אין אים פארפאלקאמט. "חפץ" מלשון רצון: פילע רצונות פונעם הקב"ה ווערן דערגרייכט אין דער זעלבער בריאה אליין. און אלעס וואס דער הקב"ה באגערט - געפינט זיך די תכלית אין דער זאך אליין, ווייל אזוי האט ער געוואלט. נישט מצד דעם וואס ער זוכט דערמיט א תועלת פאר זיך אזוי ווי אונזער שטייגער ווען מיר מאכן א זאך און זוכן א תועלת, נאר דער חפץ איז אין דער זאך אליין, ווייל דאס איז זיין רצון און זיין חפץ אזוי זאל עס זיין, הוא אמר ויהי.
דער ספר תהילות מהרי"ץ מסביר'ט "גדולים מעשי ה' דרושים לכל חפציהם" על פי די גמרא: אילמלא ניתנה תורה, וואלטן מיר געלערנט צניעות פון א קאץ, גזל פון א נמלה, עריות פון א טויב, און דרך ארץ פון א האן. קומט אויס אז פון מעשי ה' קען מען לערנען מוסר און א וועג אין לעבן. און דאס וואס שטייט "אילמלא ניתנה תורה" - ווייל נאכדעם וואס די תורה איז געגעבן געווארן, לערנען מיר שוין מער נישט קיין גזל פון א נמלה. און וואס איז גזל פון א נמלה? אז די נמלה גזל'ט נישט פון איר חבר'טע: א נמלה וואס האט אנגערירט א קערנדל ווייץ, קומט איר חבר'טע און רירט עס נישט אן. דאס איז א מוסר פון דער אונטערוועלט, ווייל די ערשטע נמלה פון וואו האט זי געברענגט דאס קערנדל? זי האט עס צוגעגנב'עט פונעם פעלד. אבער פונעם מאמענט וואס איין נמלה האט עס אנגערירט - מישט זיך די צווייטע נישט אריין דערין, ס'געהערט צו איר חבר'טע. זעט מען אז אויך פון בעלי חיים וואלט געווען מעיקרא שייך צו לערנען דרכי הנהגה, נאר וויבאלד ס'איז געגעבן געווארן די תורה, ווערט אלעס געלערנט פון דער תורה.
און דאס איז וואס ער זאגט: גדולים מעשי ה'. דער אויבערשטער איז גדול העצה ורב העליליה, און ער האט אריינגעלייגט אין זיינע גרויסע מעשים אלע גוטע אייגנשאפטן און גראדע מדות מיט וועלכע ער וויל צוגעוואוינען די וועלט, כדי מיר זאלן פון יענע מעשים וויסן ווי אזוי זיך אויפצופירן און קונה זיין די גוטע מדות. און וואס מיינט "דרושים לכל חפציהם"? אז וויבאלד דער מענטש דארשנט און פארשט נאך אלע באשעפענישן און נבראים, וועט ער אין זיי געפינען אלע זיינע באגערן, זיינע וועגן און הנהגות אשר יעשה האדם וחי בהם. אויב דו וועסט נאכפארשן די הנהגה פון דער נאטור, וועסטו דערין געפינען דעם וועג ווי אזוי דער מענטש זאל לעבן און ווי אזוי ס'פאסט זיך אויפצופירן.
רבי צדוק הכהן מלובלין זאגט: "גדולים מעשי ה' דרושים לכל חפציהם" - יעדע זאך וואס מאכט זיך פאר די אויגן פונעם מענטש, האט זיך נישט געמאכט אומזיסט, נאר כדי ער זאל לערנען דערפון. און מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם עטליכע מאל, אויך אין די דרשות אויף די פרשיות השבוע. חז"ל זאגן: הרואה סוטה בקלקולה יזיר עצמו מן היין. און לכאורה, אויב דער וויין איז נישט גוט - וואס מאכט עס אויס צי ער האט געזען אדער נישט געזען? און אויב דער וויין איז גוט - וואס גייט מיך אן אז איך האב געזען? און צי נאר ווייל די סוטה האט קאליע געמאכט, דארף איך זיך נזיר'ן? זי האט קאליע געמאכט - איך מאך נישט קאליע. און אויב דער חשש איז טאמער וועט מען קאליע מאכן, פארוואס נאר איך און נישט מיר אלע?
נאר די כוונה פון די זאכן איז: אויב מען האט דיר געוויזן - וויל מען פון דיר עפעס. פארוואס ביסטו פונקט געקומען ברענגען דיין קרבן צום בית המקדש און ביסט פונקט אין יענע מינוט נחשף געווארן צום מעשה פון דער סוטה בקלקולה, ווען מען האט איר געברענגט צו טרינקען די מים המאררים? דעם איז עס נישט געשען און יענעם איז עס נישט געשען, נאר דיר האט מען דאס געוויזן - ווייל דו האסט דא א מסר. מען וויל פון דיר זאלסט פארשטיין און מקבל זיין דא אן ענין, אז דו זאלסט זיך נזיר'ן פון וויין. דאס הייסט, וואס עס פאסירט מיטן מענטש איז א הימליש רעדן מיט אים: מען האט דיר געוויזן די זאך כדי דו זאלסט נעמען א לקח דערפון.
און דאס איז "גדולים מעשי ה'" - מיט וואס איז זייער גרויסקייט? מיט דעם "דרושים לכל חפציהם": יעדער איינער וואס וויל נעמען א לימוד פאר עבודת ה', קען עס נעמען פון דעם וואס הקב"ה ווייזט אים, פון יענע מעשים וואס ער האט אנטפלעקט פאר זיינע אויגן.
מען דערציילט אויפן רבי'ן ר' זושא, אז אמאל איז ער געגאנגען לתומם, און אקעגן אים איז געקומען א גוי און געבעטן אז ער זאל אים העלפן אויפהייבן זיין וואגן וואס איז אומגעפאלן, ער האט געדארפט א העלפנדיגע האנט. האט ער אים געזאגט: איך קען נישט, איך האב נישט קיין כח. האט יענער גוי געענטפערט: דו קענסט יא, דו ווילסט נאר נישט. דעמאלט האט ער פארשטאנען אז מען האט בעצם געשיקט דעם גוי כדי אים צו געבן א מסר: אין עבודת ה' - קענסטו יא, דו ווילסט נאר נישט. מיר זענען גענויגט זיך צו מאכן הנחות: איך קען נישט, ס'איז מיר שווער, ס'איז מיר שווער, איך בין נישט מסוגל. און דער אמת איז: דו קענסט יא, דו ווילסט נאר נישט.
און דער מדרש זאָגט אַז מיט אַלץ רעדט דער קדוש ברוך הוא - זײַן רייד שיקט ער דורך יעדער אַדרעס, סײַ דורך אַן ערל און סײַ דורך אַן אשה פרוצה. אַזוי ווי די גמרא ברענגט בײַ רבי אלעזר בן דורדיא, וואָס זי האָט אים געזאָגט: כשם שאין הפיחה הזו חוזרת, אַזוי נעמט מען דיך נישט אָן בתשובה - און ער איז געגאַנגען און געטאָן תשובה. וואָס האָט אים צוריקגעבראַכט בתשובה? דורך וואו האָט מען אים געשיקט דאָס דבר ה'? דורך דעם טמא'נעם שמוץ. מיט אַלץ באַנוצט זיך דער אויבערשטער. דאָס קען קומען דורך אַן ערל, דורך אַ פאַרדאָרבענער פרוי, און אויף יעדן אופן - ווײַל דער אויבערשטער האָט געוואָלט אַז דאָס דאָזיקע דיבור זאָלסטו הערן, און דעם דאָזיקן שליחות זאָלסטו מקבל זײַן.
עס שטייט געשריבן וועגן רבי יעקב יוסף מפולנאה, דער בעל תולדות יעקב יוסף, אַז לכתחילה, איידער ער האָט באַקענט דעם בעל שם טוב, האָט ער געוואָלט גיין און תוהה על קנקנו זײַן און זען צי עס רעדט זיך טאַקע וועגן אַן אדם גדול; ווײַל אין יענער צײַט זענען די מיינונגען געווען צעטיילט, און אַ סך האָבן מורא געהאַט פונעם נײַעם דרך וואָס דער בעל שם טוב האָט מייסד געווען. ווען ער איז אָנגעקומען צו אים, האָט דער בעל שם טוב אָנגעהויבן רעדן מיט אים אין די יסודות פון אמונה, און האָט אים געזאָגט אַז מלא כל הארץ כבודו, און אַז אַ ייִד דאַרף גלייבן און וויסן אַז דער קדוש ברוך הוא רעדט מיט אים אין אַלץ וואָס מאַכט זיך מיט אים. אַלץ וואָס קומט פאָר אַרום אונדז איז אַ וועג ווי אַזוי דער קדוש ברוך הוא ווײַזט אונדז ווי צו פירן זיך, לערנט אונדז אַ לקח און ווײַזט אונדז די דרכי ההנהגה; דאָס אַלץ איז אַ שמועס וואָס דער קדוש ברוך הוא פירט מיט אונדז לויט דעם וואָס מיר זעען טאָג-טעגלעך.
אינמיטן זייערע רייד האָט אַ גוי געקלאַפּט אויפן פֿענצטער פון בעל שם טוב'ס שטוב, אַ גוי אַ "כל-בו'ניק" וואָס פלעגט פאַרריכטן צעבראָכענע כלים, און האָט אויסגערופן: ישראל, האָסט עפּעס צו פאַרריכטן? האָט ער אים געזאָגט: ניין, איך האָב איצט נישט קיין שום כלי, בײַ מיר איז אַלץ אין אָרדענונג. האָט אים דער גוי געזאָגט: אפשר דאָך? זוך, זוך, אפשר וועסטו טרעפן עפּעס צו פאַרריכטן. איז ער אַרײַנגעגאַנגען אין שטוב און אַרויסגעקומען צו אים מיט אַ צעבראָכענעם כלי עס צו פאַרריכטן. און מיר געפינען די מעשה אויך מיט אַ ביסל אַן אַנדער נוסח: אַז ער האָט אים געזאָגט "איך האָב גאָרנישט וואָס צו פאַרריכטן, אַלץ איז שוין פאַרראָכטן, איך דאַרף גאָרנישט פאַרריכטן", און יענער האָט אים געענטפערט "זוך, זוך, זיכער וועסטו טרעפן וואָס דו דאַרפסט פאַרריכטן". האָט דעמאָלט דער בעל שם טוב געזאָגט: מן השמים האָט מען מיר געשיקט דעם גוי כּדי צו שטיצן דאָס וואָס איך האָב דיר איצט געזאָגט. דער קדוש ברוך הוא רעדט מיט אונדז אויף יעדן אופן, און ער שיקט אַפילו אַן ערל זאָל דיר זאָגן: דו מיינסט אַז דו ביסט פאַרראָכטן און האָסט גאָרנישט וואָס צו פאַרריכטן? זוך, זוך - און דו וועסט זען אַז דו האָסט יאָ וואָס צו פאַרריכטן.
און עס ווערט געבראַכט אַז דעם בעל תולדות יעקב יוסף איז געווען שווער מקבל צו זײַן די דאָזיקע רייד: ווי קען זײַן אַז דער קדוש ברוך הוא רעדט דורך אַ גראָבן גוי, און אַז ער איז אַ שליח מן השמים צו זאָגן מיר די דאָזיקע זאַכן? האָט דער בעל שם טוב אים געזאָגט: דו קענסט פאַרשטיין, דו ווילסט נאָר נישט; דו ביסט ביכולת צו פאַרשטיין די זאַכן, נאָר דו האָסט נישט קיין חשק זיי צו פאַרשטיין און מקבל צו זײַן.
ער איז צוריקגעגאַנגען צו זײַן אַכסניא, און דאָרט איז אים געשען אַן ענלעכע מעשה ווי וואָס עס איז געווען מיט רבי זושא: ער האָט געזען אַ גוי וואָס האָט געהאַט אַן אייזל וואָס טראָגט משאות שטרוי, און דאָס שטרוי איז אַראָפּגעפאַלן פונעם וואָגן. האָט דער גוי אים געבעטן ער זאָל קומען און אים העלפן אויפבויגן דאָס שטרוי און עס צוריקלייגן אויפן וואָגן. האָט ער אים געזאָגט: דו זעסט דאָך אַז איך בין אַ שוואַכער און אַן אַלטער מענטש, במה אוכל לעזור לך, מיט וואָס קען איך דיר העלפן? האָט דער גוי אים געענטפערט: דו קענסט, דו ווילסט נאָר נישט. און גלײַך האָבן אָפּגעקלונגען אין זײַנע אויערן די ווערטער פונעם בעל שם טוב וואָס ער האָט אים ערשט געזאָגט: דו קענסט, דו ווילסט נאָר נישט. און אָט ווער זאָגט אים דאָס - אַ גוי. מן השמים האָט מען געשיקט דעם גוי צו באַשטעטיקן די רייד פונעם בעל שם טוב. עס ווערט געבראַכט אַז ער איז גלײַך צוריקגעגאַנגען צום בעל שם טוב'ס הויז, האָט אים מקבל געווען אויף זיך פאַר זײַן רבין, און זײַנע אַלע הנהגות זענען פֿון דעמאָלט אָן געווען לויט זײַנע הנהגות.
מען זעט דאָך דעם פשט פונעם פסוק "גדולים מעשי ה' דרושים לכל חפציהם": אַלע מעשי ה' דאַרפֿן מיר פאָרשן און פאַרטראַכטן, כּדי צו פאַרשטיין וואָס דער חפץ ה' איז פֿון אונדז, וואָס דער קדוש ברוך הוא רעדט מיט אונדז און וואָס פאַראַ לימוד ער האָט אונדז געגעבן אין דעם ענין, און דורך דעם זאָלן מיר לערנען מוסר און פאַרריכטן אונדזערע וועגן.
עס ווערט דערציילט וועגן רבי חיים מוואָלאָזשין, אַז עס איז פאָרגעקומען בײַ אים אין שטוב אַן אסיפה וועגן אַ מוסר (אַ מסור) וואָס איז געווען אין שטעטל, וואָס האָט אָנגעוואָרפן אַ שרעק, פאַרדאָרבן און צעשטערט, געמסר'ט און פאַראורזאַכט שרעקלעכע היזקות פאַר די ייִדן פון דאָרטיקן אָרט. האָבן זיך די ייִדן צוזאַמגענומען צו זען וואָס מען טוט און ווי אַזוי מען קען אָפּשטעלן זײַנע מעשים. אינמיטן די רייד האָט זיך איינער פֿון די פאַרזאַמלטע אויפגעהויבן, און דאָס טישטוך האָט זיך פאַרהאַנקעט אין זײַן גאַרטל; דאָס טישטוך איז מיטגעשלעפּט געוואָרן, און אַלע פּאָרצעלאַנענע כלים וואָס זענען געווען דערויף זענען מיט אַ גרויסן גערודער אַראָפּגעפאַלן אויף דער ערד. גלײַך האָט רבי חיים זיי געזאָגט: מען דאַרף זיך נישט זאָרגן, גאָרנישט איז נישט צעבראָכן געוואָרן. און פּאָרצעלאַן איז דאָך זייער עמפּפינדלעך, אַפילו אַ קליינער פאַל ברעכט דאָך שוין אָפּ דעם הענטל - ווי קען זײַן אַז גאָרנישט איז נישט צעבראָכן? האָט מען אויפגעהויבן, צונויפגעקליבן אַלץ, און מען האָט געזען אַז טאַקע אַלץ איז גאַנץ.
האָבן זיי אים געפרעגט: רבי, איז דאָס רוח הקודש? האָט ער זיי געזאָגט: ניין. איך ווייס פשוט אַז יעדע פרוטה וואָס איך האָב אין שטוב איז כשר, און ווען דאָס געלט איז כשר - קומט דערויף נישט קיין נזקים. און מיר האָבן שוין דערציילט עטלעכע מאָל וועגן היזקות וואָס האָבן פּאַסירט בײַ רבי חיים מוואָלאָזשין, און ער פלעגט גלײַך אָנווײַזן מיטן פֿינגער אויפן שורש פונעם ענין: אַמאָל איז אים צוגעגנב'עט געוואָרן אַ ספר תורה, אַמאָל איז אַראָפּגעפאַלן די האַק; און ער פלעגט גלײַך בודק זײַן פאַרוואָס דאָס איז געשען, באַצאָלט דאָס וואָס ער האָט פאַרשטאַנען אַז ער האָט געדאַרפט באַצאָלן און האָט נישט באַצאָלט - עס איז געווען בײַ אַ טעות אינעם חשבון פונעם חומש וכדומה - און גלײַך איז דאָס געגנב'עטע צוריקגעקומען צו אים. אין כשר'ע געלט איז נישט פאַראַן קיין נזקים.
און דעמאָלט האָט ער זיך אויפגעשטעלט און זיי געזאָגט: איך קלער נישט אַז סתם אַזוי האָט מען אונדז דאָס געוויזן מן השמים דווקא איצט. מיר שמועסן דאָך איצט דורך ווי אַזוי זיך צו ספּראָווען מיט יענעם מוסר, און מן השמים זאָגט מען אונדז: זע אַז דײַן געלט זאָל זײַן כשר. אויב דײַן געלט איז כשר, זאָרג דיך נישט - דו דאַרפסט נישט מורא האָבן פאַר קיין שום מוסר, פאַר קיין שום גנב און פאַר קיין שום מזיק; קיינער וועט גאָרנישט צונעמען פֿון דיר, אַלץ איז דײַנס. דאָס איז וואָס מיר דאַרפֿן פאַרשטיין פֿון דער דאָזיקער מעשה.
דאָס הייסט, בײַ גרויסע מענטשן - פון אַלץ וואָס מאַכט זיך מיט זיי איז פאַר זיי אַ לעבעדיקער מוסר-השכל. קליינע מענטשן ווידער, אַפילו מען זאָל זיי קלאַפּן מיט אַ האַמער אויפן קאָפּ מיט מוסר, וועלן זיי נישט פאַרשטיין די זאַכן, און אפשר גאָר נעמען דערפון חיזוק פאַר זייער פאַרקרימטער דעה, אַזוי ווי מיר האָבן שוין געבראַכט עטלעכע ביישפּילן (און מען מאַכט נישט קיין מאריכות דערין, ווײַל דאָס איז אַן אָפּנויג פֿון וואָס מען לערנט איצט אין תהלים). מען דאַרף האָבן אַ מידה של אמת כּדי צו פאַרשטיין וואָס מען וויל פֿון מיר און ווי אַזוי מען וויל מיר פאַרריכטן מיט די שליחות'ן וואָס מען שיקט מיר מן השמים. און מען דאַרף וויסן: אויב עס געשעט פאַר אַ מענטש אַ נזק און דער נזק קומט זיך אים - איז דאָס ווײַל ער איז שולדיק אויף פאַרשידענע ענינים; און אויב עס קומט זיך אים נישט - וועט מען אים מן השמים צוריקגעבן זײַן געלט און באַזאָרגן אַז ער זאָל באַקומען צוריק וואָס עס קומט זיך אים.
מזמור קי"א, וואס איז געבויט לויט'ן סדר פונעם אלף-בית צוליב זיין גרויס חשיבות, הייבט אן מיט א פולקאמע הודאה בכל לבב און אויף יעדן ארט - סיי בסוד ישרים, צווישן די בעלי בינה וואס פארטיפן זיך אין דרכי ה', און סיי בעדה, צווישן דעם המון עם. פון דא גייט דער משורר איבער צום שבח פונעם אויבערשטן: "גדולים מעשי ה' דרושים לכל חפציהם". די בריאה זעט אויס ווי א פארטיגע זאך, אבער באמת איז עס אן אומאויפהערליכע פעולה וואס דער הקב"ה באנייט תמיד יעדן טאג, און צוזאמען מיט דעם די נפלאות מיט וועלכע ער טוט משדד זיין די מערכות הטבע. און פארקערט ווי ביי אונז, וואס יעדע פעולה אונזערע איז געצילט פאר א תכלית וואס ליגט אינדרויסן דערפון און אנצופילן א חיסרון, איז ביים הקב"ה די תכלית אין דער זאך אליין, ווייל ער איז דאך נישט חסר קיין שום דבר - און איין מעשה זיינער טראגט אין זיך פילע כוונות און תכליות. און פון דא קומט דער מעשה'דיגער חיוב: צו דרש'ענען און זיך פארטיפן אין אלעס וואס מאכט זיך פאר אונז, ווייל יעדער מעשה וואס דער הקב"ה ווייזט אונז איז א מסר און א שמועס וואס ער פירט מיט אונז, אבי מיר זאלן נאר זיין אנשי אמת וואס זענען גרייט אויסצוהערן און צו פאררעכטן.