הקדמה
אין דעם טייל פונעם קאפיטל גייען מיר ווייטער מיט די לעצטע פיר פסוקים: די שבועה אויף דער כהונה און מלכות, דאס צעברעכן די מלכים, דער משפט ביי די גוים, און דאס טרינקען פונעם טייך. מיר וועלן דורכגיין די ווערטער פון רש"י, דעם רד"ק, דעם אבן עזרא און דעם מלבי"ם, און צושטעלן די ווערטער פון מדרש און מוסר וואס קומען ארויס דערפון. צום סוף פונעם קאפיטל וועלן מיר ברענגען די שארפע ווערטער פונעם רד"ק קעגן די פירושים פון די נוצרים אויף דעם מזמור.
"נשבע ה' ולא ינחם" - א שבועה פאר אברהם
נִשְׁבַּע יְהֹוָה וְלֹא יִנָּחֵם אַתָּה כֹהֵן לְעוֹלָם עַל דִּבְרָתִי מַלְכִּי צֶדֶק׃ - דער אייבערשטער האט געשווערן און ער וועט זיך נישט באחרטה'ן, דו ביסט א כהן אויף אייביג צוליב דעם וואס מלכי צדק האט גערעדט.
רש"י ערקלערט דעם פסוק אויף צוויי אופנים. אינעם ערשטן ביאור גייען די ווערטער אויף אברהם אבינו. אברהם האט מורא געהאט אז מען וועט אים באשטראפן פאר די אלע מענטשן וואס ער האט געהרגעט אין דער מלחמת המלכים, דעריבער האט דער הקדוש ברוך הוא אים גלייך געזאגט: "אל תירא אברם אנכי מגן לך". דו האסט מורא אז דו האסט געהרגעט אזויפיל מענטשן און טאמער וועט דאס פאררעכנט ווערן לחובתך - זאלסט נישט מורא האבן, איך וועל זיך נישט באחרטה'ן דערפאר אויף דער טובה וואס איך האב געוואלט טאן מיט דיר, און מען וועט דיר נישט תובע זיין דערויף.
"אַתָּה כֹהֵן לְעוֹלָם" - פון דיר וועט ארויסקומען די כהונה און די מלכות. "עַל דִּבְרָתִי" איז ווי "על דיברת", דאס הייסט אויף מיין באפעל און אויף מיינע רייד: הקדוש ברוך הוא זאגט אים אז ער אליין האט דאס גערעדט, דער אייבערשטער וואס איז צדק ער איז דער וואס האט דאס גערעדט.
און וואס מיינט "כהן"? דאס ווארט כהן האט צוויי באדייטן: א כהונה ממש, און אויך שררה. דער באקאנטער ביישפיל וואס אלע מפרשים ברענגען איז "וּבְנֵי דָוִד כֹּהֲנִים הָיוּ" - דוד איז דאך געווען פון שבט יהודה, וויאזוי זענען זיינע קינדער געווארן כהנים? נאר אזוי ווי רש"י ברענגט בשם חז"ל: כהנים - בעלי שררות, מענטשן מיט אמטן. אויך אין היינטיגן לשון זאגט מען אויף א מענטש אז ער "באדינט" (מכהן) אין א געוויסן פאסטן, דאס הייסט ער פירט אויס אן אמט. אויב אזוי נעמט אריין "אתה כהן לעולם" אויך שררה: דו וועסט האבן מלכות און דו וועסט האבן כהונה. און טאקע פון אברהם איז ארויסגעקומען שבט יהודה, און פון אברהם איז אויך ארויסגעקומען שבט לוי, וואס זיי זענען די כהנים.
דער צווייטער ביאור - די הבטחה פון מלכות פאר דוד
אין זיין צווייטן פירוש לייגט רש"י די ווערטער ארויף אויף דוד המלך: הקדוש ברוך הוא האט אים געשווערן "אשית לכסא לך" - די מלוכה וועט תמיד זיין פון דוד'ס זרע. און מיר האבן שוין געזען די ווערטער פונעם מלבי"ם, אז די מלוכה איז צוגעזאגט פאר דוד און פאר זיין זרע נאך אים, אבער די קינדער - אויב זיי וועלן גיין אין דעם וועג וועלן זיי זוכה זיין צו באקומען די מלוכה, און אויב נישט וועט זיך די מלכות צעטיילן. און אזוי איז טאקע געווען: פאר די אייניקלעך איז שוין נישטא קיין הבטחה, די הבטחה איז פאר דוד און זיין זון. שלמה, אפילו ווען ער האט זיך אפגענעיגט פונעם וועג - וויאזוי מיר זאלן דאס נישט ערקלערן, זיינע פרויען האבן פארנייגט זיין הארץ - האט ער נישט פארלוירן די מלוכה. אבער שוין אין די טעג פון זיין זון רחבעם איז די מלוכה צעשפאלטן געווארן: צוויי שבטים זענען געבליבן פאר אים, און צען שבטים זענען אריבער צו ירבעם.
עכ"פ צו אונדזער ענין, זאגט רש"י: "נשבע ה' ולא ינחם" - דיין מלוכה וועט זיין אויף אייביג, און פאר אייביג וועט די מלוכה זיין פון דער שושלת פון בית דוד, און מיר ווארטן אויף משיח בן דוד. און וואספארא כהונה איז דאס? א כהונה וואס איז העכער פון דער כהונה פון מלכי צדק. און מיר האבן שוין געזען אז מלכי צדק מלך שלם איז געווען א כהן לאל עליון, און צום סוף האט ער פארלוירן די כהונה און זי איז אריבערגעגאנגען צו דער שושלת פון אברהם אבינו. און דא וויל רש"י ערקלערן אז די הבטחה וואס איז געזאגט געווארן פאר דוד איז געזאגט געווארן אויף דער מלכות - אז ער וועט האבן א מלכות וואס איז מעכטיגער ווי די כהונה. און חז"ל זאגן אז די מלכות איז גרעסער פון דער כהונה מיט דרייסיג מעלות, און מען רעכנט דארט אויס די זאכן וואס ווערן געגעבן פארן מלך און וואס ער באקומט פונעם פאלק. אויב אזוי מיינט "אתה כהן לעולם על דברתי מלכי צדק" - מער ווי די כהונה פון מלכי צדק וואס איז געווען א כהן לאל עליון.
און אויב דו וועסט פרעגן: מלכי צדק איז דאך אויך געווען א מלך, און נישט נאר א כהן, אויב אזוי מיט וואס ביסטו גרעסער פון אים? אויף דעם ענטפערט רש"י: מלכי צדק האט געקעניגט איבער גוים, און דאס האט נישט קיין משמעות - דאס איז נישט קיין חשוב'ע מלוכה קעגן קעניגן איבער כלל ישראל. אזוי ווי א מענטש זאל זאגן: איך קעניג און הערש איבער א מיליארד מוראשקעס, און א מיליארד מוראשקעס טוען מיין ווילן. יישר כח גרויס. אבער ווער עס הערשט איבער עם ישראל - דאס איז דעם אייבערשטנס פאלק.
דער רד"ק: א מלך פון משפט און צדקה
דער רד"ק ערקלערט אז "נשבע ה'" - דער דיבור פונעם הקדוש ברוך הוא אליין איז שוין זיין שבועה. און ער טייטשט אויך "כהן" אלס לשון פון א מלך און א נגיד. און פארוואס "לעולם"? וויבאלד די מלכות פון שאול איז נישט געווען קיין אייביגע, קומט ער און זאגט פאר דוד'ן: דו, ווידער, וועט דיין מלכות יא זיין אויף אייביג. און פארוואס איז ער אויסגעוועלט געווארן? דאס איז דער טעם: "על דברתי מלכי צדק" - ווייל דו ביסט א מלך פון צדק, ווי עס שטייט "ויהי דוד עשה משפט וצדקה לכל עמו", ער פירט זיין פאלק מיט משפט און צדקה.
און חז"ל ערקלערן וואס מיינט משפט און צדקה: ווען דוד פלעגט זען אז א געוויסער מענטש האט נישט פון וואנעט צו באצאלן, פלעגט ער אים מחייב זיין בדין, ווייל באמת איז ער דאך שולדיג, און דאס איז דער משפט. און דערנאך פלעגט ער טון מיט אים אויך צדקה - געזארגט מען זאל אים העלפן און אים געבן פון דער מלוכה, פונעם פאלאץ, געלט ער זאל האבן מיט וואס צו באצאלן. עס איז קיין גרויסע חכמה נישט צו טון בלויז משפט, נאר מען דארף טון אויך צדקה.
לויט דעם ערקלערט מען וואס דוד המלך האט געזאגט: "עשיתי משפט וצדק בל תניחני לעושקי". וואס איז דער שייכות? זאגט דוד: איך האב מורא מען זאל נישט דרייען קיין שטיק אויף מיין חשבון. עמיצער וועט גיין תובע זיין אן ארעמאן אין דין תורה, אן קיין שום אמת'ע תביעה, אלעס מיט שווינדל, און פאדערן פון אים פופציג טויזנט שקל. דוד וועט רחמנות האבן אויפן נתבע און אים זאגן: מיין פריינד, לויטן דין ביסטו שולדיג - און דערנאך וועט ער זארגן מען זאל אים געבן פופציג טויזנט שקל. און אט גייען דער עני און דער עושר צוזאמען פרייליך צום באנק, יעדער מיט פינף און צוואנציג טויזנט. מען וועט מאכן אויף מיר א גאנצע קופה. דערפאר: "בל תניחני לעושקי" - רבונו של עולם, לאז נישט מען זאל מיך בארויבן צוליב מיין גוט הארץ.
דער מלבי"ם: "על דברתי" - אויף מיין דביר
דער מלבי"ם ערקלערט: דער הקדוש ברוך הוא האט געשוואוירן צו געבן פאר דוד'ן די מלוכה און ער וועט זיך נישט חרטה האבן. ווייל דוד איז דאך געשטרויכלט געווארן מיט בת שבע, און זיינע שונאים האבן געטראכט: אט האט אים דער הקדוש ברוך הוא פארלאזט, נאך אזא מעשה וועט ער אים אוועקווארפן. אויף דעם ווערט געזאגט "ולא ינחם" - דער באשעפער באדויערט דאס נישט.
און וואס איז די שבועה? "אתה כהן לעולם על דברתי מלכי צדק". דא באצייכנט ער דוד'ן אלס "מלכי צדק", נאכן ערשטן מלך וואס איז געווען אין ירושלים - מלכי צדק מלך שלם, און מיר האבן שוין ערקלערט אז שלם איז ירושלים. אלע מלכים פון ירושלים פון אמאל האבן געהייסן מלכי צדק, פונקט ווי אלע מלכים פון מצרים האבן געהייסן פרעה במשך דער גאנצער תקופה פון די פרעונים; אן אלגעמיינער נאמען פאר אלע מלכים. און מלכי צדק איז געווען א כהן לאל עליון.
און אויף דעם זאגט ער צו דוד'ן: דו וועסט זיין א כהן לעולם. און דער מלבי"ם איז מחדש אין דעם פשט פון "על דברתי": יעדער טייטשט עס מלשון דיבור - אויף מיין צוזאג זאג איך צו. אבער דער מלבי"ם ערקלערט "על דבירי", אויפן בית המקדש: דו וועסט זיין א כהן אויף מיין דביר, אויפן מקדש. און דאס וואס ער דערמאנט דא דעם נאמען "מלכי צדק" - צו זאגן אז דו ביסט א צדיק אין די אויגן פונעם אויבערשטן און דער אויבערשטער האט דיר מוחל געווען דעם חטא. און עס מיינט נישט אז דוד זאל זיין ממש א כהן, ווייל דוד איז דאך זיכער נישט געווען קיין כהן און די מלכות-שושלת איז נישט פארוואנדלט געווארן אין קיין כהונה, נאר די כוונה איז אז ער האט געהאט ממשלה איבער דעם פלאץ פונעם מקדש: דוד איז דער מושל אין ירושלים און איבערן גאנצן לאנד, און ממילא הערשסטו אויך אויף מיין דביר.
"על דברתי מלכי צדק" - אלע דיינע רייד זאלן זיין אז דער אויבערשטער איז גערעכט
דער ספר אוצרות האגדה ערקלערט בדרך רמז: "אתה כהן לעולם" - די כהנים זענען געווען משרתי ה', און אויב דו ווילסט זיין אן עובד השם לעולם, איז דער וועג "על דברתי מלכי צדק" - אלע דיינע רייד זאלן שטענדיג זיין אז דער אויבערשטער איז גערעכט. קיינמאל זאלסטו נישט קומען מיט קיין טענות און טרוניא פארן הקדוש ברוך הוא.
מען האט אמאל געפרעגט רבי רפאל מברשיד: במה הארכת ימים, מיט וואס האסטו זוכה געווען צו אריכות ימים? האט ער געזאגט: ווייל איך האב קיינמאל נישט געפרעגט קיין שום קשיא אויפן הקדוש ברוך הוא, און איך האב קיינמאל נישט געהאט קיין שום השגה אויף דער הנהגה פונעם באשעפער. עס זענען דא מענטשן וואס ווען זיי האבן קשיות, רופט מען זיי ארויף אויבן אין הימל כדי זיי צו פארענטפערן - מען זאל נישט בלייבן מיט קיין קשיא און צוקומען חלילה צו כפירה, דעריבער רופט מען זיי ארויף צו געבן ערקלערונגען.
עס ווערט דערציילט אויף א רב וואס איז פארבייגעגאנגען לעבן א ספארט-פעלד און געזען א גרופע שפילן טעניס. האט ער זיי געזאגט: קומט איר צושטעלן א מנין? מיר דארפן א מנין. האט איינער פון זיי געוואלט מאכן ליצנות און אים געזאגט: רבי, זאגט מיר, איך וויל סתם וויסן, אויבן אין הימל זענען פאראן טעניס-פעלדער? האט אים דער רב געזאגט: מארגן וועל איך דיר ענטפערן. דעם צווייטן טאג האט זיי דער רב ווידער געפרעגט: קומט איר צושטעלן א מנין? האבן זיי אים געזאגט: איין מינוט, רבי, איר האט אונז דאך נישט געענטפערט, זענען פאראן אויבן טעניס-פעלדער? האט ער זיי געזאגט: יא, דו ביסט גערעכט, איך האב געמאכט א שאלת חלום, און עס זענען פאראן צוויי תשובות. די ערשטע תשובה - מען האט מיר געזאגט אז עס זענען דא טעניס-פעלדער. און די ווייניגער געשמאקע תשובה - אז מארגן ביסטו איינגעלאדנט צו א שפיל. על כל פנים, עס לוינט זיך נישט צו פרעגן קיין קשיות אויפן רבונו של עולם, טאמער וועט מען דיך רופן. אלעס וואס דער טאטע טוט - איז אלעס לטובה. און דאס איז וואס שטייט: דו ווילסט זיין א כהן לעולם, אן עובד ה' מתוך אריכות ימים? "על דברתי מלכי צדק" - זאל דיין דיבור שטענדיג זיין אז דער אויבערשטער איז גערעכט, "כל דרכיו משפט אל אמונה ואין עול". און דעמאלט, ווען דו האסט נישט קיין קשיות, וועט מען דיך איבערלאזן דא און דו וועסט קענען מאריך ימים זיין.
"ה' על ימינך" - די באגלייטונג אין דער מלחמה
אֲדֹנָי עַל יְמִינְךָ מָחַץ בְּיוֹם אַפּוֹ מְלָכִים׃ - דער אייבערשטער איז אויף דיין רעכטער זייט, ער האט צעבראכן מלכים אין טאג פון זיין צארן.
רש"י טייטשט אויך דעם פסוק אויף אברהם אבינו: דער אייבערשטער איז געווען אויף דיין רעכטער זייט אין דער מלחמה, דאס הייסט ער האט דיר געהאלפן, "מחץ ביום אפו מלכים" - די פיר מלכים, "ביום אפו" מיינט אין דעם טאג פון זיין כעס. און לויט זיין צווייטן פירוש, אז די רייד גייען אויף דוד המלך, איז דאס א הבטחה: דער אייבערשטער וועט אלעמאל זיין אויף דיין רעכטער זייט דיר צו ראטעווען, פונקט ווי אין דער היסטאריע "מחץ ביום אפו מלכים" - אברהם, יהושע און ברק האבן מנצח געווען אלע מלכים וואס זענען ארויסגעקומען קעגן זיי. פונקט ווי עס איז דעמאלט אזוי געווען, אזוי וועט דער אייבערשטער דיר העלפן אז דו זאלסט אייננעמען די מלכים.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא ווערט באשריבן די צייט ווען מען האט איינגענומען די קעניגליכע שטאט. ווי מיר האבן מסביר געווען, גייען די ווערטער אויף דוד המלך אין דער צייט וואס מען האט באלאגערט רבת בני עמון. מ'האט איינגענומען די עיר המים וואס איז די עיר המלוכה, און מען האט געזאגט פאר דוד'ן: קום דו און ענדיג צו דעם כיבוש, כדי די שטאט זאל גערופן ווערן אויף דיין נאמען. דוד גייט אליין ארויס פון ירושלים און גייט צום קריג, און ער זיצט שוין מער נישט אויפן שטול צו דער רעכטער זייט פונעם אייבערשטן. אנפאנג האט מען אים געזאגט "שב לימיני", אז כביכול דוד זיצט אויפן טראן פון זיין מלכות און דער אייבערשטער איז כביכול לעבן אים, און ער זיצט צו דער רעכטער זייט פונעם הקדוש ברוך הוא. אבער ווען דו גייסט ארויס צום קאמף, באגלייט דיך דער אייבערשטער - "ה' על ימינך", דיר צו העלפן אין דער מלחמה. "אשר מחץ ביום אפו מלכים" - ער האט אונטערגעווארפן פאר דיר די עיר המלוכה און צעקלאפט די מלכים וואס זענען דארט געווען.
"ידין בגוים מלא גויות" - ביים ברעג ים און אויף סנחריב
יָדִין בַּגּוֹיִם מָלֵא גְוִיּוֹת מָחַץ רֹאשׁ עַל אֶרֶץ רַבָּה׃ - ער וועט משפט'ן צווישן די פעלקער אנגעפילט מיט פגרים, ער האט צעקלאפט דעם קאפ איבער א גרויס לאנד.
רש"י טייטשט "גויות" - פגרים. און וואו האט דער הקדוש ברוך הוא געמשפט "מלא גויות"? דאס גייט ארויף אויף מצרים ביים ברעג ים: "וירא ישראל את מצרים מת על שפת הים", און דער ברעג ים איז געווען פול מיט די קערפער פון די מצרים. און דער מדרש זאגט אז יעדער איינער האט געקענט דערקענען דעם מצרי וואס האט אים געפייניגט און פארשקלאפט. "ידין בגוים" - אזוי ווי עס שטייט "וגם את הגוי אשר יעבדו דן אנכי", און אויפן ים סוף זענען געלעגן זייערע טויטע קערפער.
"מחץ ראש על ארץ רבה" - רש"י ברענגט דעם פסוק אין חבקוק "מחצת ראש מבית רשע". אויב "מלא גויות" באציט זיך אויף מצרים ביים ברעג ים, איז דאך דער "ראש" פרעה: דו האסט צעקלאפט דעם קאפ פון פרעה, וואס איז געווען א ראש און פירער איבער אן ארץ רבה, איבער א גרויס לאנד - מצרים, די וויכטיגסטע פון אלע לענדער. און ווי עס שטייט "מושל עמים ויפתחהו" - פרעה ווערט אנגערופן מושל עמים, וואס האט באפרייט יוסף הצדיק און אים ארויסגענומען פון תפיסה, און פון דעם זעט מען אז ער איז פאררעכנט פאר א מושל מיט א גרויסער ממשלה, דער הויפט פון אן ארץ רבה, און אויך אים האט דער הקדוש ברוך הוא צעקלאפט.
און אויב מען ערקלערט אז די זאכן גייען אויף דוד המלך, לייגט רש"י אויס אז דאס איז א הבטחה אויפן עתיד: דער הקדוש ברוך הוא זאגט פאר דוד'ן אז ער וועט נאך משפט'ן פאר דיין זון - חזקיהו - מיט סנחריב וואס וועט ארויסגיין קעמפן קעגן אים. און וואס איז געשען אינדערפרי? מען איז אויפגעשטאנען און געזען אלע מענטשן פון סנחריב פגרים מתים, הונדערט און פינף און אכציג טויזנט ראשי גייסות, אלע טויטע פגרים. מען ווייסט דאך אז די היסטאריקער קענען אויך די מעשה, נאר זיי זאגן אז א מיסטעריעזע מגיפה האט געטראפן סנחריב'ס מיליטער. אבער מיר ווייסן גוט דעם מהות פון יענער "מגיפה" און וויאזוי זי איז געקומען. "וימחץ ראש על ארץ רבה" - ער וועט צעקלאפן סנחריב, וואס ער איז דער ראש פון נינוה און אשור וואס איז אן ארץ רבה, א גרויס לאנד.
און לויט דעם, גייט אויך דער קומענדיגער פסוק "מנחל בדרך ישתה" ארויף אויף אים: וואס ער האט זיך גערימט און געזאגט אז ער האט אויסגעטרונקען די וואסערן פונעם ירדן, ער איז אריבערגעגאנגען דערין און עס אויסגעטריקנט, "אני קרתי ושתיתי מים ואחריב נהרות", און האט זיך גרויסגעהאלטן אז ער טריקנט אויס די טייכן מיט זיין גבורה און זיין גרויס חיל. און אט זעט מען ווי דער הקדוש ברוך הוא וועט משפט'ן צווישן די גוים מלא גויות, און צעקלאפן זיין קאפ איבער אן ארץ רבה - איבער נינוה און אשור.
דער מלבי"ם: "מלא" מלשון כריתה
דער מלבי"ם ערקלערט, לויט זיין שיטה אז דער קאפיטל גייט אויף רבת בני עמון: "ידין בגוים" - ער וועט משפט'ן די גוים פון בני עמון, זיי אריבערצופירן אין חריצי הברזל, ווי מיר האבן געזען אז דוד האט זיי אריבערגעפירט בחריצי הברזל, דאס הייסט זיי געמוטשעט און געשטראפט. "מחץ ראש על ארץ רבה" - די עיר המלוכה ווערט אנגערופן ראש, ווייל זי איז דער הויפט פון דער מלוכה, און אזוי אויך דער קעניג ווערט אנגערופן ראש ווייל ער איז דער קאפ פונעם פאלק. נאכדעם וואס מען האט צעקלאפט דעם ראש פון ארץ רבה, די הויפטשטאט און דעם מלך, איז שוין דער קאפ צעקלאפט און עס זענען נאר פארבליבן די גופים אן דעם קאפ: דאס פאלק איז כביכול דער גוף, און דער קעניג איז דער קאפ.
און לויט דעם ערקלערט דער מלבי"ם אז "מלא" דא איז מלשון כריתה. א נאנטער ביישפיל פאר ווער עס האט היינט אינדערפרי געזאגט הלל: "כי אמילם" - איך וועל זיי פארשניידן. און אזוי אויך דער מוהל "מל", ער שניידט אפ. און פארוואס הייסט די נמלה א נמלה? ווייל זי שניידט אפ: זי זאמלט צונויף ווייץ, און אין דער רגע וואס זי לייגט עס אריין אין איר גרוב שניידט זי גלייך אפ דעם ווייצנקערנדל אויף צוויי חלקים. און פארוואס? כדי דער קערנדל זאל איר דארט נישט אויפוואקסן א גאנץ פעלד. אין דעם פלאץ וואס פון דארט הויבט זיך אן דאס וואקסן - דארט שניידט זי, זי שניידט עס אפ, און דעמאלט קען די ווייץ מער נישט וואקסן, און אזוי קען זי אנזאמלען גרויסע קוואנטיטעטן פון ווייץ וואס זאלן זיך האלטן. אויב אזוי מיינט "מלא גויות" - ער שניידט אפ די גוויות, דאס הייסט ער שניידט אפ פון זיי דעם קאפ: נאכדעם וואס ער האט מבטל געווען דעם מלך, איז דאס גאנצע איבעריגע פאלק אן דעם קעניג ווי קערפער אן א קאפ. און נאך א פשט כפשוטו: "מלא גויות" - די שטאט איז פול געווארן מיט טויטע קערפער, ווייל נאכדעם וואס ער האט אפגעשניטן דעם מלך האט ער אויסגעהרג'עט די מענטשן פון דער שטאט, און זי איז געווארן פול מיט פגרים.
דער רש"ר הירש: א פאלק וואס זיין רייכקייט איז געבויט אויף גוויות
דער רש"ר הירש נעמט דעם ענין אויף דייטשלאנד. "ידין בגוים מלא גויות" - דאס איז דער סימבאל פון א פאלק וואס דער אויבערשטער וועט שטעלן פאר א משפט, א פאלק וואס זיין שפע קומט פון די הרוגים. אויף וואס האט דייטשלאנד געבויט זייער פארמעגן, די מיליארדן? אויף קונסט אוצרות, אויף גאלד און אויף די ריזיגע מאסן וואס זיי האבן גערויבט און געפלינדערט פון אלע ערטער וואס זיי האבן איינגענומען. דער קדוש ברוך הוא וועט משפט'ן די גוים, ער וועט שטעלן צום משפט יענעם פאלק וואס זיין שפע קומט פון די הרוגים, וואס זיין רייכקייט איז געבויט אויף גוויות. אבער קודם כל - "מחץ ראש": דער וואס האט זיך דער ערשטער גענומען דאס לעבן איז געווען היטלער ימח שמו וזכרו. דער אויבערשטער האט צעשמעטערט זיין קאפ, פון דעם וואס האט געהערשט איבער א לאנד וואס איז גרויס, רייך און מעכטיג, און פון דעמאלט אן איז שוין דער מפלה פון דאס איבעריגע דייטשלאנד געווען אנגעגרייט.
מדרש שוחר טוב: די פורפיריא פונעם קדוש ברוך הוא
אין מדרש תהלים, מדרש שוחר טוב, זאגט רבי אבהו בשם רבי אלעזר: יעדער צדיק וואס די אומות העולם הרג'ענען אים, שרייבט אים דער קדוש ברוך הוא איין אין זיין פורפיריא - זיין מאנטל, זיין גלימה. דער קדוש ברוך הוא שרייבט אויף דעם נאמען פון יענעם צדיק וואס דער גוי האט געהרג'עט, שנאמר "ידין בגוים מלא גויות". ווען דער קדוש ברוך הוא משפט די גוים טוט ער אן יענע גלימה אויף וועלכער עס שטייען געשריבן אלע נעמען פון די וואס האבן מוסר נפש געווען על קידוש השם, און ער זאגט צו די אומות העולם: פארוואס האט איר געהרג'עט מיינע צדיקים, ווי רבי חנינא בן תרדיון, רבי עקיבא און זיינע חברים? און זיי לייקענען און זאגן: מיר האבן זיי נישט געהרג'עט. ברענגט דער קדוש ברוך הוא גלייך זיין פורפיריא, יענע גלימה וואס אלע זענען דערויף פארשריבן, און ער משפט זיי און גיט זיי אן אפופסין, א גזר דין. דאס איז - "ולא שכח צעקת ענוים". דער אויבערשטער פארגעסט נישט דאס געשריי פון די ענווים, און דאס בלוט פון יענע הרוגים ווערט כביכול איינגעזאפט אין דעם מאנטל פונעם קדוש ברוך הוא און עס איז שטענדיג קעגנאיבער זיינע אויגן, און ער געדענקט זיי תמיד.
דער מהרי"ט: ביי די גוים פול מיט גוויות, ביי ישראל איין קאפ
א געוואלדיגן ביאור האט דער מהרי"ט, א פירוש וואס שטימט ממש מיט דער מציאות אפילו אין אונזערע צייטן. "ידין בגוים מלא גויות" - ווען דער קדוש ברוך הוא משפט די גוים, זענען דא טויזנטער הרוגים. איין צונאמי - דריי הונדערט טויזנט הרוגים. איין פיגוע אין לבנון - דריי הונדערט הרוגים. די צווילינג טעורעמס - דריי טויזנט הרוגים. ווען עס איז דא א דין אויף די גוים, שטארבן אין איין רגע טויזנטער. ווידעראום ביי עם ישראל, לא תקום פעמיים צרה, אבער ווער עס קוקט אויף אלע פיגועים וואס זענען געווען, וועט זען אז עס איז נישט געווען קיין מצב וואס עס זענען געשטארבן צענדליגער טויזנטער. ביי אונז הייסט עס "מחץ ראש" - דער קדוש ברוך הוא נעמט איינעם, איין צדיק, און דאס שיצט "על ארץ רבה". איין צדיק ווערט צוגענומען, און דערין ליגט א שמירה און הצלה אויף א גרויס לאנד.
און וואס איז די סיבה דערצו? וויבאלד די גוים זענען אפגעזונדערט איינער פונעם צווייטן, און ס'איז נישט מעגליך אז די מיתה פון איין גוי זאל העלפן פארן צווייטן - וואס איז דען דער שייכות צווישן זיי? דו קענסט דאך אפילו נישט דיין שכן און ווייסט נישט ווער ער איז. אבער עם ישראל זענען ווי איין קערפער, ווי איין מענטש, און ממילא ווען איינעם טוט וויי טוט עס וויי פאר אלעמען, דערפאר קען מען נעמען איינעם און עס זאל זיין א כפרה פאר יעדן. דעריבער ווען דער אויבערשטער משפט די גוים איז עס - "מלא גויות", ווייל די גוים זענען פיל און צעשפרייט; אבער ביי עם ישראל איז "מחץ ראש על ארץ" - מיר זענען בבחינת ארץ, בבחינת איין איינציגע איינהייט, און דער קדוש ברוך הוא צוברעכט איין ראש און מיט דעם איז גענוג. און דאס איז וואס חז"ל האבן געזאגט אויפן פסוק "דודי ירד לגנו לראות בגנים וללקוט שושנים" - דער אויבערשטער קלויבט די שושנים, וואס דאס זענען די צדיקים, און זיי זענען מכפר אויפן דור.
דער איש אמונים: פארוואס דווקא דעם קאפ
לויט דעם ערקלערט דער בעל איש אמונים דעם המשך פונעם פסוק: "מנחל בדרך ישתה על כן ירים ראש". ווייל אויב די מיתה פון צדיקים איז מכפר צוליב דעם וואס מיר אלע ווערן גערעכנט ווי איין גוף, פרעגט זיך די קשיא: פארוואס דווקא דער קאפ? פארוואס דווקא דער צדיק? אויב מיר אלע זענען איין גוף, קען מען דאך אויך נעמען דעם פינגער, ווייל יעדע ווייטאג ערגעץ אינעם גוף ווירקט דאך אויפן גאנצן קערפער. פארוואס נעמט מען דעם קאפ אלס כפרה און נישט דעם פוס אדער די האנט?
נאר חז"ל אין מסכת סוטה (דף מ"ה) ברענגען א מחלוקת צווישן רבי אליעזר און רבי עקיבא: ביי עגלה ערופה דארף מען מעסטן כדי צו וויסן פון וואנען מען ברענגט די עגלה, און וואס איז דער דין אויב דער קאפ געפינט זיך אויף איין ארט און דער גוף אויף א צווייטן ארט, פון וואו מעסט מען? רבי אליעזר זאגט: מוליכין את הראש אצל הגוף, מען פירט דעם קאפ צום גוף, ווייל דער גוף איז דער עיקר, און פון דארט מעסט מען צו וועלכער שטאט עס איז נענטער. און רבי עקיבא זאגט פארקערט: מוליכין את הגוף אצל הראש, מען פירט דעם גוף צום קאפ, וויבאלד דער קאפ איז דער עיקר. און די הלכה איז ווי רבי עקיבא, אז מען פירט דעם גוף צום קאפ און דעמאלט מעסט מען וועלכע שטאט איז די נענטסטע צום חלל. און די צדיקים ווערן אנגערופן ראשי העם, ראשי העדה.
און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "מחץ ראש על ארץ רבה", און אויב דו וועסט פרעגן פארוואס דווקא דעם קאפ - "מנחל בדרך ישתה": לערן דיך אפ פון דער עגלה ערופה וואס מען ברענגט צום נחל, און די הלכה איז ווי רבי עקיבא אז דער גוף גייט צום קאפ. "על כן ירים ראש" - דעריבער נעמט דער קדוש ברוך הוא דווקא דעם קאפ. פונעם נחל לערנסטו אז דער גוף איז טפל צום קאפ און דער קאפ איז דער עיקר, דערפאר הייבט ער אויף דעם ראש און נעמט אים אוועק, דאס הייסט ער נעמט צו דעם צדיק, און מיט דעם איז דא א כפרה פארן גאנצן עם ישראל.
"מנחל בדרך ישתה" - דער פשוטו של מקרא
מִנַּחַל בַּדֶּרֶךְ יִשְׁתֶּה עַל כֵּן יָרִים רֹאשׁ׃ - פונעם טייך אויפן וועג וועט ער טרינקען, דערפאר וועט ער אויפהייבן דעם קאפ.
רש"י ערקלערט אז דער פסוק גייט צוריק אויף פרעה: פונעם נילוס, אויפן וועג פון זיין גיין, פלעגט זיין לאנד טרינקען און האט נישט געדארפט קיין רעגן־וואסער. "על כן ירים ראש" - דאס איז געווען די סיבה צוליב וועלכער ער האט אויפגעהויבן דעם קאפ און זיך גרויסגעהאלטן, ביז ער האט געזאגט "לי יאורי ואני עשיתני" און האט זיך געמאכט פאר א גאט. וויבאלד ער טרינקט פונעם טייך אויפן וועג, דעריבער "ירים ראש" - פלעגט ער זיך בארימען מיט זיין גרויסקייט.
דער אבן עזרא טייטשט די ווערטער אויף דוד המלך: די שונאים האבן מורא געהאט פאר דוד'ן, ווייל ווען דוד און זיין חיל פלעגן גיין אויף די וועגן האבן זיי געטרונקען פון זייערע טייכן און יענע האבן נישט געהאט קיין כח זיי אפצוהאלטן, "על כן ירים ראש" - דאס איז געווען די סיבה פארוואס ער האט אויפגעהויבן דעם קאפ, ווייל מ'האט אים נישט געקענט מונע זיין. און טייל זאגן אז צוליב דער גרויסער צאל פון דוד'ס חיל האט ער שטענדיג געמוזט גיין דורך אן ארט וואו ס'איז פאראן א טייך, ווייל די קוואלן וואלטן אים נישט געווען גענוג און ס'איז נישט געווען דארט גענוג וואסער, און דערפאר "מנחל בדרך ישתה" - יעדעס מאל ער איז געגאנגען אין מלחמה איז ער געגאנגען דורך ערטער וואו ס'זענען דא טייכן, כדי ס'זאל זיין גענוג וואסער פאר זיין מחנה. און נאך א ביאור ברענגט דער אבן עזרא: אז מ'פלעגט אים ברענגען וואסער אויף די וועגן אן קיין שום פחד, אזוי ווי עס שטייט ביי דוד "מי ישקני מים מבאר בית לחם", וואו ס'איז געווען א פחד און א סכנה אנצוקומען אהין און ברענגען פון דארט וואסער, און ער האט געטרונקען אן מורא, און דאס צייגט אויך אויף זיין גבורה. און מען זאל זיך נישט וואונדערן אויף די לשונות "ישתה" און "ירים" וואס זענען לכאורה לשון עתיד - זאגט דער אבן עזרא אז מ'רעדט דא אין זמן הווה.
דער רד"ק ערקלערט: ער האט אראפגעווארפן אזוי פיל חללים ביז ס'איז געלאפן א טייך פון בלוט. אויב אזוי איז דער נחל דא נישט קיין טייך פון טרינק־וואסער נאר א טייך וואס איז געווארן פונעם בלוט, און וואס איז די כוונה פון "ישתה", מ'טרינקט דען בלוט? זאגט דער רד"ק אז דאס איז על דרך משל, אזוי ווי "ודם חללים ישתה". פונקט ווי מען זאגט אויף א מענטש אז ער "עסט יענעם אויף אן זאלץ" - עסט ער אים דען טאקע אויף? נאר די כוונה איז אז ער מאכט פון אים כלה תיכף ומיד. אזוי אויך דא: ער פלעגט פארטיגן די שונאים און זיי אויסטרינקען ווי דאס וואסער פון א טייך, דאס הייסט אז זייער בלוט איז פארגאסן געווארן ווי א טייך וואסער. "על כן ירים ראש" - ווען ער האט מנצח געווען אלע מלחמות פון די שונאים האט ער אויפגעהויבן דעם קאפ איבער אלעמען, און ווי עס שטייט "ויעש דוד שם בשובו מהכותו את ארם בגיא מלח". "על כן ירים ראש" - ס'האט זיך דערהויבן דער קאפ פון דוד צו ווערן א מלך, און זיין גדולה איז געווען העכער אלע פעלקער.
המלבי"ם: עיר המים היא הראש
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא ווערט אויסגעקלארט ווער עס איז דער "ראש": דאס איז די וואסער־שטאט, די גרויסע שטאט וואס איז געווען דער קאפ פון רבה. רבת בני עמון - איר הויפטשטאט איז געווען די וואסער־שטאט, און דער דאזיגער ראש "מנחל בדרך ישתה", ווייל זי האט געהאט א טייך וואס האט אנגעטרונקען יענע שטאט. "על כן ירים ראש" - צוליב דעם איז דער טייל געווען ווי דער ראש פון דער מדינה: וויבאלד די שטאט האט געהאט א טייך, איז זי פאררעכנט געווארן אלס די הויפט און וויכטיגסטע שטאט.
און מ'האט שוין גערעדט דערפון אין דער פארגאנגענהייט, אז דער ישוב אין די פריערדיגע תקופות איז מערסטנס געווען לעבן וואסער־קוואלן, און דערפאר שטעט וואס זענען געווען לעבן וואסער־קוואלן און זענען חרוב געווארן זענען תמיד צוריק אויפגעבויט געווארן: לעבן וואסער־קוואלן איז דער גרינגסטער און באקוועמסטער אופן צו לעבן - וואסער זיך צו וואשן, צו וואשן וועש, צו טרינקען און אנצוטרינקען די פעלדער. אין יענע צייטן איז אלעס געווען געבויט אויף דער זמינות פון וואסער, נישט ווי היינט וואס ס'איז דא רערן און מ'קען באוואסערן דעם דרום מיט וואסער פונעם צפון; דעמאלט האט מען זיך געמוזט באזעצן דווקא לעבן די וואסער־קוואלן. דערפאר האט יענע שטאט "אויפגעהויבן א קאפ" און איז פאררעכנט געווארן אלס וויכטיג, ווייל זי האט געטרונקען פונעם טייך אויפן וועג. און ווען דוד האט צעשמעטערט דעם דאזיגן קאפ, די שטאט וואס טרינקט פונעם טייך, זענען נאר געבליבן נבלות: "ידין בגוים מלא גויות" - ס'זענען נאר איבערגעבליבן די גופים פון די גוים, נאכדעם וואס דעם ראש פון רבה, די וויכטיגע און צענטראלע שטאט, האט דוד המלך צובראכן, און ממילא האט זיך דערהויבן זיין חשיבות און ער האט באוויזן צו פארכאפן די גאנצע מדינה.
הרד"ק כנגד פירושי הנוצרים למזמור
דער רד"ק ביים סוף פון זיינע ווערטער שרייבט: "והנוצרים מפרשים זה המזמור על ישו". און ווי ס'איז שוין בארירט געווארן מער ווי איינמאל, אז דער מלבי"ם, ווען ער רירט אן דעם ענין, רעדט ער מיט רמזים און אויף באהאלטענע אופנים, ווייל ער האט געלעבט אין אייראפע און ער האט געהאט שונאים וואס האבן געזוכט יעדעס ווארט זיינס כדי אנצוצינדן קאנפליקטן צווישן אים און די רעגירונג, און זיי האבן אים שטארק גערודפ'ט. דער רד"ק דערקעגן האט געלעבט אין די לענדער פונעם מזרח, דעריבער האט ער נישט געהאט קיין שום פראבלעם צו רעדן אינגאנצן אפן און פריי.
זאגט דער רד"ק: די נוצרים זאגן אז אינעם ערשטן פסוק ווערן מבואר דער פאטער און דער זון, ווייל זיי ליינען נישט "לַאדֹנִי" נאר "לַאדֹנָי", מיט א קמץ אונטערן נו"ן. און זיי האבן געזאגט: ווי קען זיין אז ה' זאל זאגן צו ה' אליין "נאום ה' לה'"? על כורחך זענען דא דא צוויי - דער פאטער און דער זון; איינער איז דער פאטער, וואס רופט צום צווייטן וואס איז דער זון, און דער גייסט איז דער דריטער, וואס דאס איז רוח הקודש, דער טמא'נער שילוש. און נאך א טעות האבן זיי אינעם מזמור: אנשטאט "עַמְּךָ נְדָבֹת" ליינען זיי אין אן אנדער נוסח, און זאגן אז "בהדרי קודש מרחם משחר" רעדט פונעם הייליגן וואס איז געבוירן געווארן פון א טראכט.
און וויאזוי קען מען זיי ארויסנעמען פון דעם שיבוש? זאגט דער רד"ק: זאלסט זיי זאגן וועגן דעם טעות פון זייער ליינען, אז גירולמוס זייער מעתיק האט געמאכט א טעות. ס'שטייט נישט מיט א קמץ נאר מיט א חיריק - "לַאדֹנִי", און ס'איז געזאגט געווארן אויף דוד'ן. און ווי קענען זיי האלטן דעם טעות פון איין איינציגן מענטש קעגן אזוי פיל אנדערע? אין אלע ספרים און אין אלע כתבי יד שטייט מיט א חיריק, און איר גייט און פארדרייט אויפן סמך פון איין פארדרייטן מעתיק. און אזוי אויך "ממזרח שמש עד מבואו" געפינט זיך אין אלע ספרים מיט א חיריק און נישט מיט א קמץ, און אזוי אויך "עמך נדבות" איז אין אלע ספרים לויט אונזער נוסח און נישט לויט זייער נוסח. און זיי אליין זאגן דאך אז אונזער תורה איז אן עדות פאר זיי - די אלטע ברית דינט אלס יסוד און תשתית פאר זייער זאך, און אזוי טענה'ן זיי תמיד, אז אונזער תורה איז די עדות אויף דער התגלות אלוקית, נאר לויט זייער טענה האט דער קדוש ברוך הוא ביי א געוויסער שעה געטוישט, כביכול עס איז אים נמאס געווארן פון אונז און ער האט גענומען זיי. אויב אזוי, אז אונזער תורה איז אן עדות פאר אייך - זאל מען גלייבן דעם עדות: אט זעט מען אז דער עדות אליין שרייבט מיט א חיריק און שרייבט "עמך" ווי אונזער נוסח.
איבערן עצם טעות אין דער אמונה
און אויף דעם טעות פון זייער אמונה זאלסטו זיי זאגן: אויב דער פאטער און דער זון זענען ג-טלעכקייט, דארף דאך איינער נישט צוקומען צום צווייטן. דאס איז א טענה וואס רבינו בחיי ברענגט שוין אין שער היחוד אין ספר חובות הלבבות - מיר האבן געלערנט חובות הלבבות, אבער שער היחוד האבן מיר אויסגעלאזט ווי עס פירט זיך - און איינע פון די טענות דארט איז אז עס קען נישט זיין קיין ריבוי פון ג-טליכקייטן, ווייל אויב עס איז פאראן א ג-ט וואס איז א בעל כוח, דארף ער דאך נישט נאך איינעם. צו וואס דארף ער א שותף? מאכט ער זיך דען אליין קאנקורענטן? "כי לא ייקרא אלוה אם יצטרך לזולתו" - א ג-ט וואס דארף צוקומען צו הילף איז נישט קיין ג-ט, ווארום אלוה מיינט תקיף בעל היכולת ובעל הכוחות כולם. און ווי קען דער פאטער זאגן פארן זון "שב לימיני עד אשית אויביך"? עס איז דאך משמע אז דער פאטער דארף דעם זון צו זיין רעכטער האנט און צו זיין הילף, און אויב אזוי איז דא ביי אים א שוואכקייט, און דער באשעפער איז דאך נישט קיין שוואכער און קיין אומבאהאלפענער.
און נאך: ווי קען ער אים זאגן "אתה כהן לעולם"? איז דען דער זון א צייטווייליגער ג-ט, א באנייטער ג-ט? איז ער דען ביז יעצט נישט געווען קיין כהן און קיין נגיד? און אויב זיי ווילן זאגן אז די כוונה איז אז פון היינט און ווייטער וועט אין אים זיין א בחינה פון כהן אויף אן אנדער באדייט, אז מען וועט נישט מקריב זיין קיין בשר ודם - ווייל די נצרות איז דאך געקומען און גערעדט וועגן ברויט און וויין, זיי האבן ביי זיך הייליג ברויט און וויין און נישט קיין קרבנות פון בשר ודם, אזוי ווי עס איז געווען ביי מלכי צדק מלך שלם וואס האט ארויסגענומען ברויט און וויין והוא כהן לאל עליון - פרעג זיי: צו וועמען האט ער געזאגט "אתה כהן"? אויב צום זון, ווי עס איז משמע פון אנהייב פסוק, איז דאך דער כהן דער וואס שטייט און איז מקריב, און דער באשעפער איז דאך נישט מקריב, נאר מען איז מקריב פאר אים! וואס פאר א מין ג-ט איז דאס וואס איז אליין מקריב? און אויב ער זאגט דאס צו סתם א מענטש אויף דער וועלט און נישט צום זון - צו וועמען האט ער דאס געזאגט? זיי האבן דאך נישט קיין כהן משפחה, און יעדער וואס קומט קען זיך אנשליסן און ווערן באשטימט, יעדער איינער קען ביי זיי ווערן א בישאף אדער ארכיבישאף. אויב אזוי, אויף וועמען איז געזאגט געווארן "נשבע ה' ולא ינחם אתה כהן לעולם"? עס איז דאך נישטא ביי זיי קיין שושלת פון כהונה אזוי ווי עס איז פאראן ביי אונז, להבדיל, אז נאר ווער עס איז פונעם שבט הכהונה דינט אין בית ה'; ביי זיי קען יעדער דינען אין זייער קלויסטער אדער אויף סיי וועלכן ארט.
און נאך פרעגט ער: וואס איז געשען אז דער הקדוש ברוך הוא זאל טוישן זיין רצון? איר זאגט דאך אז יעצט זענען די קרבנות ברויט און וויין, אבער ביז היינט איז דאך געזאגט געווארן "את קרבני לחמי לאשי ריח ניחוחי תשמרו להקריב לי במועדו", "את הכבש אחד תעשה בבוקר". און וואס וועט איר זאגן, אז דער אייבערשטער האט חרטה געהאט און זיך באדאכט, און פון יעצט אן וויל ער מער נישט קיין פליישיגע קרבנות נאר בלויז ברויט און וויין? שטייט דאך דא קלאר "ולא ינחם", און דער באשעפער האט דאך נישט קיין חרטה. אויף וועמען שייך צו זאגן אז ער האט חרטה און טוישט די מיינונג? אויף א בשר ודם, וואס האט געטראכט אזוי און דערנאך האט ער חרטה געהאט און קלערט יעצט אנדערש. אבער ביים הקדוש ברוך הוא - "אני ה' לא שניתי", ביי אים זענען נישט שייך קיין שינויים, און ווער עס האט נישט קיין שינויים האט אויך נישט קיין חרטה און קיין אנדערע מחשבה, ווייל ער ווייסט דאך אלעס פון פריער.
און נאך: די תורה איז נישט געגעבן געווארן אויף א באגרענעצטער צייט. מלאכי, דער חותם הנביאים, האט געזאגט "זכרו תורת משה עבדי אשר ציויתי אותו בחורב חוקים ומשפטים". איז דען דער ענין פון קרבנות בהמות נאר געזאגט געווארן אויף א צייטווייליגן אופן און נישט אויף לעתיד? שטייט דאך גלייך דערנאך "הנה אנכי שולח לכם את אליה הנביא", און אליהו הנביא איז דאך נאכנישט געקומען, און ער וועט נישט קומען ביז ימות המשיח. און אויב אזוי, ווי קענסטו סותר זיין זאכן וואס שטייען קלאר און אפן אין די נביאים? דער נביא זאגט אז מען זאל געדענקען די תורת משה און זי אפהיטן אזוי ווי משה האט באפוילן, און נישט אזוי ווי אותו האיש האט באפוילן, ווייל אותו האיש האט דאך אינגאנצן פארדרייט די תורה - וואס איז אים דען געבליבן פון תורת משה? איר אליין נעמט דאך אן די ווערטער פון די נביאים און זענט זיי נישט סותר, אויב אזוי, ווי איז מעגליך אז אותו האיש זאל אויפקומען מיט א נייער תורה? פון דעם זעסטו אז די תורה וועט קיינמאל נישט געטוישט ווערן, נאר פונקט ווי זי איז געגעבן געווארן פאר משה רבינו, אזוי וועט זי בלייבן אויף אייביג.
און נאך פרעגט ער פונעם גוף המזמור: "מחץ ביום אפו מלכים" - אויף וועמען איז דאס געזאגט געווארן? לויט אייער שיטה איז דאס אויפן זון. און וואס פאר א מלחמה האט ער דען געפירט? וועלכע מלכים האט ער צעשמעטערט? ער האט דאך נישט געפירט קיין שום מלחמה און קיין שום קעניג נישט באזיגט. און ווי קענסטו זאגן "ידין בגוים מלא גויות"? לויט זייער באגריף איז ער דאך נאר געקומען משפט'ן די נשמות און זיי צו ראטעווען, ער האט דאך נישט געמשפט קיין שום פעלקער און נישט אנגעפילט קיין פגרים. "גוויות" מיינט דאך טויטע קערפער - וועמען האט ער געהרג'עט? און וועלכע גוויות? און "על כן ירים ראש" - ביזן היינטיגן טאג האט ער נישט אויפגעהויבן זיין קאפ; אפשר האט מען אראפגענומען זיין קאפ, אבער וואו האסטו געזען אז ער זאל האבן אויפגעהויבן דעם קאפ און מיט וואס איז זיין קאפ דערהויבן געווארן? ער איז דאך געשטארבן מיט א מיתה משונה. און דער רד"ק ענדיגט צו מיט א האפענונג אז די בלינדע זאלן עפענען זייערע אויגן און זאגן: אך שקר נחלו אבותינו, הבל ואין בם מועיל.
צום סך הכל:
אין די דאזיגע פסוקים האט דער הקדוש ברוך הוא געשוואוירן אויף דער אייביגקייט פונעם צוזאג - פאר אברהם אבינו, אז ער וועט נישט געשטראפט ווערן און אז פון אים וועט ארויסקומען די כהונה און מלכות, און פאר דוד המלך, אז זיין מלכות איז אויף אייביג און אז אפילו נאך זיין פאלן וועט דער אייבערשטער נישט חרטה האבן אויף גארנישט. "כהן" איז אויך א לשון פון שררה, און די מלכות איז גרעסער פון דער כהונה מיט דרייסיג מעלות; און לויטן מלבי"ם איז "על דברתי" אויפן דביר, אויפן בית המקדש וואס דוד געוועלטיגט דערויף. דער אייבערשטער איז אויף דער רעכטער האנט פון דוד אין מלחמה, פונקט אזוי ווי ער האט צעשמעטערט מלכים אין אלע דורות: פרעה ביים ים, סנחריב אין די טעג פון חזקיהו, און דעם קאפ פון רבת בני עמון אין די טעג פון דוד. און מיר האבן געלערנט א גרויסן מוסר השכל: נישט צו פרעגן קיין קשיות אויפן הקדוש ברוך הוא, נאר אלע אונזערע רייד זאלן זיין "מלכי צדק" - אז דער אייבערשטער איז גערעכט; אז דער הקדוש ברוך הוא געדענקט דאס בלוט פון די צדיקים און שרייבט זיי איין אין זיין פורפיריא און משפט דערויף די פעלקער; און אז עם ישראל, וואס איז איין גוף, ווערט פארהאלטן ביי איין קאפ וואס איז מכפר פארן גאנצן כלל, בעת וואס ביי די צעטיילטע גוים איז דער משפט "מלא גויות". און צום סוף האט אונז דער רד"ק געוויזן ווי אלע פסוקים פונעם מזמור אליין זענען סותר די פירושים פון די נוצרים, און פון דעם זעסטו אז די תורה וועט קיינמאל נישט געטוישט ווערן, נאר פונקט ווי זי איז געגעבן געווארן פאר משה רבינו, אזוי וועט זי בלייבן אויף אייביג.