הקדמה: א מזמור אן א נאמען פון א משורר - און א דירעקטער המשך צום פריערדיגן מזמור
מזמור ק"ו הייבט זיך אן מיט הלל און הודיה, און עס שטייט נישט ביים קאפ פונעם קאפיטל קיין נאמען פון א משורר: נישט "מזמור לדוד" און נישט קיין אנדערער נאמען. דער אבן עזרא באמערקט דאס, און ער ערקלערט אז דער מזמור איז געזאגט געווארן פאר די משכילים: לויבט דעם אויבערשטן און דאנקט אים פאר די חסדים וואס ער שפעט ארויס אויף אייך - אן צו דערמאנען ווער עס האט עס געזאגט. און טייל זאגן אז אלע מזמורים וואס האבן נישט קיין נאמען פון א משורר, זענען בעצם אלע געזאגט געווארן דורך דוד המלך.
הַלְלוּ־יָהּ הוֹדוּ לַיהֹוָה כִּי־טוֹב כִּי לְעוֹלָם חַסְדּוֹ׃ - לויבט גאט, דאנקט צום אויבערשטן ווייל ער איז גוט, ווייל אויף אייביג איז זיין חסד.
"הודו לה' כי טוב" - פונעם אויבערשטן גייט נישט ארויס קיין שלעכטס, דער הקדוש ברוך הוא שפעט בלויז גוטס. "כי לעולם חסדו" - ביז אייביג שפעט דער הקדוש ברוך הוא בלויז חסדים.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער דאזיגער מזמור איז א דירעקטער המשך צום פריערדיגן מזמור. דארט איז באשריבן געווארן וואס עם ישראל איז אריבערגעגאנגען אין מצרים - "לעבד נמכר יוסף" און דער גאנצער שעבוד - און דא ווערט באשריבן וואס דער הקדוש ברוך הוא האט געטאן מיט עם ישראל נאך יציאת מצרים: זייער מציאות אין מדבר, די גרויסע ניסים וואס זענען פאר זיי געשען, און אויך די מאלן וואס זיי האבן ממרה געווען דעם מויל פונעם אויבערשטן. "ויכסו מים צריהם אחד מהם לא נותר", "ויאמינו בדבריו ישירו תהילתו", "מהרו שכחו מעשיו לא חיכו לעצתו", "ויגער בים סוף ויחרב ויוליכם בתהומות כמדבר" - דאס אלעס זענען באשרייבונגען פון די ניסים און די מעשים פונעם קומענדיגן שלב, נאך יציאת מצרים.
און פארוואס ווערט דווקא דא די הודיה שטארקער? ווייל דעם חסד וואס דער אויבערשטער האט אנגעהויבן טאן מיט זיי, האט ער ווייטער געטאן אפילו נאכדעם וואס זיי האבן געזינדיגט. אין מצרים קען מען נאך זאגן: זיי האבן נאך נישט געקענט דעם אויבערשטן, זיי זענען געווען משועבד. אבער יעצט, נאכדעם וואס זיי האבן שוין מקבל געווען די תורה, נאכדעם וואס ער האט פאר זיי געעפנט זיבן הימלען און זיבן מדורים אין דער ערד און געוויזן פאר זיי אז אין עוד מלבדו - דא וואלטן זיי שוין געדארפט באשטראפט ווערן מיט א שטארקייט אויף יעדער עבירה. און קום און זע ווי דער אויבערשטער פירט ווייטער אן זיינע חסדים אפילו נאכדעם וואס זיי זענען ממרה זיין מויל, און דאס לערנט אונז וויפיל מען דארף דאנקען דעם אויבערשטן כי טוב כי לעולם חסדו, ווי עס ווערט געזאגט ווייטער אינעם מזמור "ויזכור להם בריתו וינחם כרוב חסדיו".
דער אויבערשטער איז גוט צו זיין פאלק און זיין חסד איז אייביג, נאר דאס פאלק האט נישט אנערקענט אין זיינע חסדים. און מען רעדט דא פון א דור וואס האט געזען די חסדים מיט די אייגענע אויגן, א דור וואס האט מיטגעלעבט יציאת מצרים. און פונדעסטוועגן וועלן מיר זען ווייטער שווערע באשרייבונגען פון ממרות זיין דעם אויבערשטנ'ס מויל אן אנצוערקענען די גרויסע חסדים. און דאס איז וואס מיר זאגן: "לך ה' הצדקה ולנו בושת הפנים". מיר דארפן זיך שעמען דערמיט וואס מיט אלע שלעכטע מעשים וואס מיר האבן געטאן, האסטו נאך אלץ געטאן מיט אונז צדקה, און דו גייסט נאך ווייטער אן משפיע צו זיין אויף אונז טובה טראץ אונזער גאנצער שלעכטער אויפפירונג.
"מי ימלל גבורות ה'" - די הודיה וואס קען נישט זיין פאלקאם
מִי יְמַלֵּל גְּבוּרוֹת יְהֹוָה יַשְׁמִיעַ כׇּל־תְּהִלָּתוֹ׃ - ווער קען אויסרעדן די גבורות פונעם אויבערשטן, ווער קען לאזן הערן זיין גאנצן לויב.
זאגט דער אבן עזרא: מען דארף דאנקען דעם אויבערשטן כאטש קיין מענטש קען נישט אויסלויבן אלע זיינע גבורות און קיין מענטש קען נישט זאגן זיין גאנצן לויב. און אזוי געפינען מיר אין דער גמרא, אז מען האט געזאגט פאר יענעם מענטש וואס האט מאריך געווען אין שבחים: "סיימתינהו לשבחא דמרך?" - צי האסטו שוין געענדיגט דעם גאנצן שבח פונעם הקדוש ברוך הוא? ער האט געזאגט "האל הגדול הגיבור הנורא העזוז החזק האמיץ האדיר" - קענסטו דען ענדיגן אלעס? האט ער אים געפרעגט: אויב אזוי, וואס זאל מען יא זאגן? האט ער אים געענטפערט: נאר וואס מען האט פאר אונז מתקן געווען - "האל הגדול הגיבור והנורא". דאס איז וואס דער פסוק זאגט: מי ימלל גבורות ה', ווער קען לאזן הערן זיין גאנצן לויב.
דער רד"ק באמערקט אויפן דקדוק: דאס ווארט "מי" אינעם פסוק שטייט אנשטאט צוויי. דאס איז אן אויסדרוק וואס מיר האבן שוין דערמאנט עטליכע מאל, ווי "לוקח אחרת עמו" - אז דאס ווארט פונעם אנהייב פסוק דאפלט זיך אין זיין המשך. מי ימלל גבורות ה', מי ישמיע כל תהילתו - כאילו עס וואלט געשריבן געשטאנען "מי" צוויי מאל.
און אזוי זאגט דער משורר: אויב מיר קומען פארציילן די גבורות פונעם אויבערשטן, צו לאזן הערן אלע זיינע תהלות, די אלע ניסים וואס דער אויבערשטער האט געטאן פאר אונזערע אבות וואס מיר זענען מחויב צו לויבן, צו שבח'ן און צו פארערן דערויף - "גבורות" גייט ארויף אויף דעם וואס דער אויבערשטער האט זיך מתעלל געווען אין מצרים און וואס ער האט מיט זיי געטאן ביים ים סוף, דארט וואו מיר האבן געזען די גבורות ה' - ווער קען דאס אויסרעדן?
פרעגט דער רד"ק: עס שטייט דאך אין קאפיטל ט' "אספרה כל תהלותיך בשערי בת ציון"! אויב אזוי, קען מען יא דערציילן אלע זיינע לויבונגען צי נישט? און ער פארענטפערט: דוד זאגט דארט אז ער וועט דערציילן די לויבונגען פונעם אויבערשטן אויף די צרות וואס זענען אריבער אויף אים פון די שונאים - אויף יענע צרות וואס דער אויבערשטער האט אים געראטעוועט פון זיי, לויבט ער און רימט און דאנקט ער. אבער ווען מיר קומען צו דערציילן די נסים וואס דער אויבערשטער האט געטאן פאר כלל ישראל במשך דער גאנצער היסטאריע, ביי יציאת מצרים, אין מדבר, אין יעדן דור און דור - אויף דעם ווערט געזאגט "ישמיע כל תהלתו", ווער קען דאס אפשאצן און ציילן.
און כדי מען זאל נישט מיינען אז א יחיד קען לכל הפחות יא דערציילן זיין גאנצן לויב, לייגט דער רד"ק גלייך צו, אז אפילו א יחיד, אויב ער וועט וועלן אויסרעכענען אלע חסדים וואס דער אויבערשטער טוט מיט אים יעדן איינציגן טאג - וועט ער נישט קענען. ווי עס שטייט אין קאפיטל מ': "אגידה ואדברה עצמו מספר" - אויב איך וועל וועלן דערציילן די לויבונגען פונעם אויבערשטן, זענען זיי צו פיל און צו גרויס ווי איך קען זיי דערציילן. און נישט בלויז ווייל א מענטש געדענקט נישט, נאר אמאל ווייסט מען אפילו גארנישט דערפון: "כי השם עושה עם האדם נס ולא ידע ולא ירגיש בו, עד אחר זמן שיתבונן בו" (דער אויבערשטער מאכט א נס פארן מענטש און ער ווייסט נישט און שפירט נישט דערפון, ביז א צייט שפעטער ווען ער טראכט זיך אריין דערין). א מענטש ווערט אמאל געראטעוועט פון עפעס וואס ער האט אפילו נישט געוואוסט אז ער איז געווען אין א סכנה - ווי אזוי קען ער דען לויבן דערויף?
"הללו את ה' כל גוים" - דער לויב וואס נאר די גוים קענען זאגן
אויף דעם האט דוד המלך געזאגט: "הללו את ה' כל גוים שבחוהו כל האמים, כי גבר עלינו חסדו". און עס איז דא א באקאנט ווארט: דארפן דען די גוים לויבן ווייל "גבר עלינו חסדו", זיין חסד איז גרויס אויף אונז? אויב עס וואלט געווען גרויס אויף זיי - זאלן זיי לויבן; אבער אז זיין חסד איז גרויס געווען אויף אונז, זאלן די גוים לויבן? נאר דער תירוץ איז: יא, עס איז פאראן א שבח וואס נאר די גוים קענען זאגן. למשל, זיי האבן אנגעגרייט א גרויסע באמבע וואס האט געזאלט חלילה ברענגען רחמנא ליצלן צענדליגער קרבנות, און בחסדי השם האט עס אויפגעריסן אויף זיי אויפן וועג, וכן יאבדו כל אויביך ה'. און ביי אונז ווייסט קיינער גארנישט דערפון. ווער ווייסט יא? נאר זיי, נאר די וואס האבן עס פלאנירט. דאס איז דער טייטש "הללו את ה' כל גוים שבחוהו כל האמים" - עס זענען דא פיל זאכן וואס נאר איר ווייסט וויפיל עס האט גובר געווען אויף אונז זיין חסד. מיר ווייסן נישט וואס זייערע פלענער זענען געווען, מיר ווייסן נישט פון וואס מיר זענען געראטעוועט געווארן, און מיר ווייסן נישט וואס האט געקענט פאסירן. דעם לויב קענען נאר די גוים זאגן.
אויב אזוי, ווי קען מען זאגן אז אפילו א יחיד קען לויבן אויף אלע טובות וואס דער אויבערשטער האט געטאן מיט אים? אזוי פיל טובות און הצלות טוט דער אויבערשטער מיט אונז וואס מיר ווייסן בכלל נישט דערפון, ווי חז"ל זאגן "אין בעל הנס מכיר בניסו" - דער אויבערשטער מאכט אים א נס און ער דערקענט נישט און ווייסט בכלל נישט אז עס איז געשען מיט אים א נס. און אזוי אויך אינעם מדרש שוחר טוב: צי ווייסט דען א מענטש וויפיל וואונדער דער הקדוש ברוך הוא טוט מיט אים יעדן טאג? ווי אזוי? א מענטש שלאפט אויף זיין בעט און א שלאנג ליגט אויף דער ערד; ער גרייט זיך אויפצושטיין, דער שלאנג באמערקט אים, און ווי ער קומט אראפשטעלן דעם פוס אויף אים - לויפט דער שלאנג אוועק פון אים, און דער מענטש ווייסט אפילו נישט וואס פאר א וואונדער דער הקדוש ברוך הוא האט מיט אים געטאן. און אזוי אלע ענליכע זאכן.
דער ביאור פונעם מלבי"ם: עס זענען נישטא קיין ווערטער אפילו פאר איין נס
דער מצודת ציון טייטשט "ימלל" מלשון מילה, א לשון פון רעדן - ווי מיר געפינען אויף ארמית "רוח ממללא", א לשון פון רעדן. און דער מלבי"ם ערקלערט: "מי ימלל גבורות ה'" - מען קען נישט מודיע זיין און מפרסם זיין אלע נסים באופן פרטי, ווייל אפילו אויף איין איינציגן נס אליין, ווער קען דען אויסדריקן זיין גאנצע גבורה? ווער קען באשרייבן דעם נס אין זיין פולן כוח? מכות מצרים, וואס מיר קוקן דערויף אויפן פשוט'ן אופן, אנטפלעקן די חכמים אין יעדער מכה צוויי הונדערט און פופציג מכות און אזוי ווייטער. דאס הייסט, אפילו ווען מען פארטיפט זיך אין דער גבורה פונעם אויבערשטן, זעט מען טיפקייט נאך טיפקייט. ווער קען באמת אויסדריקן און דערציילן איין גבורה פון די גבורות פונעם אויבערשטן? מיר האבן נישט דאס ווארט און נישט די מעגליכקייט ארויסצוברענגען זיינע גבורות.
און פונקט אזוי "ישמיע כל תהלתו" - דער לויב פונעם אויבערשטן איז אן א שיעור, ווייל "לית מחשבה תפיסא ביה כלל". מיר האבן נישט קיין שום השגה אין דער גדולה, אין דער קדושה און אין דער דערהויבנקייט פונעם אויבערשטן יתברך. אלעס וואס מיר ווייסן איז נאר דאס וואס דער הקדוש ברוך הוא האט אונז מגלה געווען, פון דער מציאות ווי ער אנטפלעקט זיך דורך די ספירות, אבער צו דערקענען דעם אויבערשטן אין זיין עצמות האבן מיר גארנישט קיין השגה. אויב אזוי, ווער קען דען לאזן הערן זיין גאנצן לויב?
און פון דא קומט דער פסוק זאגן: אויף וואס דאנקען מיר יא? "הודו לה' כי טוב כי לעולם חסדו" - מצד דעם וואס דער אויבערשטער איז גוט און זיין חסד איז אייביג. מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם עטליכע מאל, און אזוי האבן מיר געלערנט אינעם כוזרי: דעם הקדוש ברוך הוא אליין קענען מיר נישט, מיר האבן אין אים קיין שום השגה. וואס יא קענען מיר? זיינע פעולות. דערפאר לויבן מיר דעם הקדוש ברוך הוא אויף די פעולות, אויף דעם וואס מיר באקומען: דער אויבערשטער שיינט אויף די זון, ער ברענגט אראפ רעגן, ער גיט א שפע פון לעבן, ער האט אונז געגעבן די תורה, ער האט אונז ארויסגענומען פון מצרים. צוליב די חסדים וואס מיר זעען - "כי לעולם חסדו" - מיט דעם קענען מיר לויבן. אבער צו רעדן פון זיינע גבורות און לאזן הערן זיינע לויבונגען, אין דעם האבן מיר אפילו נישט קיין אנהויב פון אן השגה. מיר אלס מקבלים קענען מעיד זיין אז דער חסד פונעם הקדוש ברוך הוא באגלייט אונז כסדר - דאס באקומען מיר, און אויף דעם קענען מיר רעדן.
א פנימיות'דיגער וועג: "מי ימלל" - מלשון מוללים מלילות
דער זלאטשאווער רבי פלעגט מסביר זיין דעם פסוק אויף א מער פנימיות'דיגן וועג. "מי ימלל" - ווי "מוללים מלילות", מען צעריבט און צעברעקלט. "מי ימלל גבורות ה'" - ווער האט דעם כוח צו צעריבן, צו צעברעקלן די בחינה פון די גבורות? "גבורות" מיינט דינים. ווער קען צעברעקלן די דאזיגע דינים אז זיי זאלן אונז נישט שעדיגן און נישט משפיע זיין אויף אונז לרעה? און דער ענטפער איז אינעם המשך פונעם פסוק, לויטן כלל אז דאס ווארט "מי" גייט אויך ארויף אויף ווייטער: "ישמיע כל תהלתו" - דער וואס לאזט הערן זיין גאנצן לויב, ווען א מענטש זאגט דעם גאנצן ספר תהלים, דורך דעם צעריבט ער די גבורות און צעברעקלט זיי, עס זאל נישט זיין אויף אונז קיין דין, נאר דער אויבערשטער זאל אויף אונז משפיע זיין בלויז חסדים.
"אשרי שומרי משפט" - אלעס ווענדט זיך אינעם מקבל
אַשְׁרֵי שֹׁמְרֵי מִשְׁפָּט עֹשֵׂה צְדָקָה בְכׇל־עֵת׃ - וואויל איז פאר די וואס היטן משפט, וואס טוען צדקה אין יעדער צייט.
דער רד"ק זאגט: וואויל איז פאר כלל ישראל ווען זיי היטן די משפטים פונעם אויבערשטן. ווארעם ווען דער אויבערשטער קומט משפיע זיין, איז די בדיקה צי מיר טוען דעם רצונו של מקום צי נישט. און ווען מיר וואלטן געווען שומרי משפט - וויפיל טובות וואלט דער אויבערשטער געטאן מיט אונז! און אפילו אויב מיר וואלטן אמאל א ביסל ממרים געווען זיין מויל, וואלט דער הקדוש ברוך הוא אונז נאך אלץ פארטראגן, טאמער וועלן מיר זיך פארבעסערן און תשובה טאן, ווייל סך הכל זענען מיר שומרי משפט. און על אחת כמה וכמה ווען מיר וואלטן געטאן צדקה בכל עת - וואלט דער הקדוש ברוך הוא געטאן מיט אונז צדקות, און מיר וואלטן נישט געגאנגען אין גלות פונעם לאנד. דא זעט דער משורר פאראויס דעם גלות, ווי מען וועט זען ווייטער "זכרני ה' ברצון עמך", און דערויף זאגט ער: וואויל וואלט אונז געווען ווען מיר וואלטן געווען שומרי משפט און עושי צדקה בכל עת - וואלטן מיר נישט פארטריבן געווארן אין גלות, און דער הקדוש ברוך הוא וואלט נאר גוטס אויף אונז משפיע געווען.
דער מלבי"ם זאגט: חסדי השם זענען שטענדיג גוט, נאר אלעס ווענדט זיך אינעם מקבל. מען האט שוין גערעדט דערפון עטליכע מאל: דער הקדוש ברוך הוא לאזט אראפ רעגן, אבער צי עס וועט וואקסן ביי דיר א גידול און תבואה? דאס ווענדט זיך וואס דו האסט געזייט. וועסטו זייען דערנער - וועלן וואקסן דערנער, וועסטו זייען ווייץ - וועט וואקסן ווייץ. דער שפע קומט אראפ כסדר, און די שאלה איז נאר צי די מקבלים זענען גרייט אים מקבל צו זיין. מען האט שוין אמאל געגעבן א משל דערויף: דער מרחק פון הימל ביז דער ערד איז קבוע, און וואס ס'טוישט זיך איז די ערד אליין - ס'זענען פאראן הויכע ערטער און נידעריגע ערטער. אינעם הימל איז נישטא קיין הויכער ארט אדער נידעריגער ארט, די השפעה איז גלייך; אבער ביי די מקבלים זענען פאראן הויכע און נידעריגע. ווער ס'גרייט אן מער כלים איז זוכה צו מער שפע, און ווער ס'גרייט אן ווייניגער כלים באקומט ווייניגער.
און דער מלבי"ם לייגט צו: דער הקדוש ברוך הוא האט אונז נאר געגעבן ארץ ישראל אויפן תנאי אז זיי זאלן היטן זיינע חוקים און מצוות. און וואס איז "משפט" און וואס איז "צדקה"? דער מלבי"ם ערקלערט שטענדיג אז "משפט" מיינט ווי אין די בתי משפט - ענינים שבין אדם לחבירו; און "עושה צדקה" איז נישט אינעם געווענליכן באדייט פון געבן געלט, נאר טאן מעשי צדקות צווישן זיך און דעם הקדוש ברוך הוא - בין אדם למקום. ווער ס'טוט צדקה און היט אויך משפט - וואויל איז אים, ווייל דעמאלט טוישן זיך חסדי השם נישט. עס איז נישטא קיין שום חילוק צווישן די חסדים וואס דער אויבערשטער האט געטאן אין די אלטע צייטן און צווישן די חסדים וואס ער קען משפיע זיין אויף אונז היינט; דער איינציגער חילוק איז צי מען איז מקיים זיין רצון. אשרי שומרי משפט און וואויל איז פאר די עושי צדקה בכל עת, וואס וועלן זוכה זיין צום זעלבן שפע אויך יעצט, און נישט נאר דעמאלט ביי יציאת מצרים.
אשרי מי שכספו במשפט - ובכל זאת מפזרו לצדקה
אינעם ספר תהילות מהרי"ץ ערקלערט ער: עס זענען דא גבירים וואס טיילן אויס אסאך געלט פאר צדקה, אבער למעשה איז דערין נישט קיין גרויסער שבח, וויבאלד דאס געלט קומט צו זיי גרינג, און נישט שטענדיג פונקטליך מיט יושר, און זיי זענען נישט מדקדק אין דיני ממונות - און ממילא איז זיי אויך גרינג עס ארויסצוגעבן. מען פלעגט אמאל זען אין נתניה, ס'זענען דארט געווען משפחות פון שפע (בהיפוך אותיות), און זיי פלעגן קומען אין בית הכנסת און קויפן פתיחת ההיכל פאר צענדליגער טויזנטער. איינמאל א יאר קומט מען און מען מאכט א כפרה אויף אלץ וואס מען האט געטאן. ווען דאס געלט קומט אן גרינג און שנעל, איז אויך גרינג עס ארויסצוגעבן - מען האט זיך נישט געמוטשעט און נישט געפלאגט דערפאר.
מה שאין כן ביי די צדיקים: זיי זענען מדקדק אויף יעדער פרוטה זי זאל זיין כשר, זי זאל זיכער זיין זייערע, אן קיין שום חשש גזל. ביי זיי איז דאס ממון אינגאנצן זייערס, ממון וואס אויף דעם איז נישטא קיין שום פקפוק - יעקב אבינו גייט דאך צוריק פאר פכים קטנים און קומט אן צו א מצב פון סכנה. און אז מען זעט אזא מענטש, וואס יעדער פרוטה איז ביי אים מיט כשרות און ביז ער דערגרייכט זי איז נאר נאכדעם וואס עס איז אים קלאר אז עס איז נישטא דערין קיין פקפוק - און פונדעסטוועגן גיט ער צדקה, אויף דעם הייסט עס אשריו. דער עשיר וואס האט ספק'דיגע רווחים און שטרעקט אויס זיין האנט - דערין איז נישטא קיין גרויסע חכמה; אבער דער צדיק וואס יעדער פרוטה איז ביי אים מיט כשרות, און דאך גיט ער און צעטיילט פאר צדקה - דאס איז אן אמית'ע גדולה. און דאס איז וואס שטייט "אשרי שומרי משפט": ווי גרויס איז די זכות פון די צדיקים וואס היטן אז זייער געלט און פארמעגן זאל זיין בלויז במשפט, וואס פארדינען ממון בלויז במשפט און דערווייטערן זיך פון יעדן ספק איסור, און מיט דעם אלעם "עושה צדקה בכל עת" - זיי גיבן מיט א ברייטער האנט אן צו מקפיד זיין און מדקדק זיין. אשריהם ומה טוב חלקם אויף דער וועלט און אויף יענער וועלט.
"המת הזה נפטר בתכריכים שלו"
אין שייכות צו דעם דערציילט מען אויף רבי ישראל סלנטר, אז ער איז אמאל געווען ביי א לוויה פון א מענטש, און ער האט געהערט ווי מענטשן שמועסן: פלוני דער נפטר איז געווען א גרויסער עשיר, און קוק יעצט, נאכדעם וואס ער איז אראפ פון זיינע נכסים, אפילו די תכריכים זענען נישט זיינע - די משפחה האט נישט געהאט קיין געלט צו קויפן תכריכים, און מען האט אים געברענגט פון דעם וואס די חברה קדישא אדער א צווייטער האט מנדב געווען. האט זיי רבי ישראל סלנטר געזאגט: איר מאכט א גאנצן טעות. זאלט איר וויסן אז דער מת איז נפטר געווארן אין זיינע אייגענע תכריכים, און לעומת דעם זענען פאראן אנדערע וואס מיינען אז די תכריכים זענען זייערע - אבער באמת זענען זיי נישט זייערע.
און דער ביאור איז: די וואס האבן געגעבן פאר דעם ארימאן די תכריכים, האבן עס געגעבן במתנה גמורה, ממילא זענען די תכריכים זיינע אן קיין שום ספק. און לעומת זאת זענען פאראן אסאך מענטשן וואס דאכט זיך זיי אז זיי האבן געקויפט די תכריכים מיט זייער געלט - און די טייערסטע, מיט די שענסטע שניטן - אבער דעם עשירות האבן זיי געמאכט שלא במשפט, און ס'קומט אויס אז זיי האבן געקויפט תכריכים מיט געגנב'עט געלט. מאכט דען גנבה דאס געלט פאר דיינס? אויך די תכריכים וואס מען באגראבט דיך דערין זענען נישט דיינע. קומט אלזא אויס אז דער צדיק, ווען ער גיט צדקה, האט דאס א געוואלדיגע און ריזיגע מעלה, ווייל ער גיט פון ממון וואס איז באמת זיינס - און דאס איז פיל שווערער ווי דער וואס מאכט עושר ולא במשפט און ווארפט ארום געלט אן קיין געפיל.
"אל יבוא בכל עת אל הקודש"
אינעם ספר אמרות טהורות ברענגט ער בשם דעם מהר"י מנשכיז, אז ער איז אמאל געגאנגען שאפן געלט פאר צדקה ביי א איד, און יענער מענטש האט אים געזאגט: כבוד הרב, איך טו אסאך צדקה. אבער דאס איז דאך נישט געווען זיין שם אין שטעטל, ער איז געווען מפורסם אלס א קארגער עשיר. האט אים דער רבי געפרעגט: דו טוסט אסאך צדקה? האט ער אים געענטפערט: זיכער! חז"ל זאגן דאך אז "עושה צדקה בכל עת" מיינט דער וואס שפייזט זיינע זין און טעכטער ווען זיי זענען קליין, און איך האב ברוך השם א הויז פול מיט קינדער, און איך שפייז און פארזארג זיי מיט גרויס שפע, און דאס איז דאך "בכל עת", ווייל די גאנצע צייט גיב איך דאך. האט אים דער רבי געזאגט: אויף דיר זאגט דער פסוק "ואל יבוא בכל עת אל הקודש" - למעלה אל הקודש, אין גן עדן אריין, גייט מען נישט אריין מיט א צדקה פון "בכל עת". צו מפרנס זיין דיינע קינדער איז זייער שיין, אבער נישט מיט אזא צדקה קויפט מען עולם הבא; מען דארף עכטע מעשי צדקה, וואס מען גיט אויך פאר פרעמדע מענטשן.
רב סעדיה גאון: "שומרי" - ווארטן אויס
רב סעדיה גאון ערקלערט "אשרי שומרי משפט" מלשון ווארטן. "שומר" מיינט איינער וואס ווארט, ווי עס שטייט "ואביו שמר את הדבר" - און רש"י טייטשט אז ער האט געווארט צו זען וויאזוי די זאך וועט מקוים ווערן. און אזוי אויך "משומרים לבוקר" - די וואס ווארטן אויפ'ן פרימארגן. אויב אזוי זענען "שומרי משפט" מענטשן וואס ווארטן שטענדיג אויפ'ן משפט. ווען איז דער משפט? נאך די הונדערט און צוואנציג יאר. אבער עס איז דא א מענטש וואס זיין גאנץ לעבן ווארט ער אויפ'ן משפט, און דאס איז אזוי ווי חז"ל האבן געזאגט "שוב יום אחד לפני מיתתך": אין יעדן מאמענט ווארט ער אזוי ווי אויפ'ן משפט - מעגליך אז מען וועט מיר באלד מאנען, מעגליך אז מען וועט מיר גלייך רופן צום בית דין של מעלה, מעגליך אז מארגן וועל איך שוין נישט זיין דא. און ממילא, וויבאלד ער ווארט און קוקט ארויס אויפ'ן משפט אין יעדן מאמענט, איז ער אויך "עושה צדקה בכל עת": ער טוט כסדר צדקה מיט זיין נשמה, מעשי צדקות, און אויך טוט ער צדקה מיט יענעם און גיט צדקה. ער טוט א גאנצע צייט פעולות אין רוחניות אין יעדער צייט, ווייל ער ווארט כסדר - ווען וועט מיר דער אויבערשטער רופן צום משפט. נישט אז ער האפט אז דאס זאל קומען שנעל, נאר ער איז שטענדיג גרייט דערצו. דאס איז די כוונה פון "שומרי משפט", שוב יום אחד לפני מיתתך.
"עושה צדקה בכל עת" - און אין זיינע אייגענע אויגן בלויז א שומר משפט
דער ספר שערי שמחה ערקלערט אז דוד המלך קומט צו לויבן דעם מענטש און זאגן: וואויל איז דער וואס כאטש ער טוט צדקה אין יעדער צייט, האלט ער זיך אין זיינע אייגענע אויגן בלויז פאר א "שומרי משפט". ווייל אמאל גיט א מענטש עפעס און טוט עפעס, און ער גייט ארום ווי א פאווא (טווס), בארימט זיך און שטעכט זיך פאר יעדן וואס איז נאר מעגלעך: זעסט יענעם חדר אין ישיבה? דאס האב איך מנדב געווען. עס איז נישט פאראן קיין מענטש וואס האט נישט געהערט פון אים די מעשה. און אויב דאס איז נישט גענוג קלאר, בעט ער נאך פון דער ישיבה מען זאל לייגן א מודעה אין דער צייטונג: "הנדיב הידוע רודף צדקה וחסד". איינמאל בין איך אריינגעקומען אין א מקוה אין בני ברק און איך האב געזען א ריזיקע מירמלשטיין טאוול ביים אריינגאנג; האב איך געפרעגט אויף וואס דאס איז, און עס האט זיך ארויסגעשטעלט אז יענער איד האט געשענקט די פלאסטישע טעפיכער פאר דער מקוה. לויט דער גרויס פונעם מירמלשטיין וואלט מען געווען זיכער אז ער האט לכל הפחות געבויט די גאנצע מקוה. און ער האט צוגעזען מען זאל אים מאכן א מירמלשטיין טאוול ביים אריינגאנג, און איך קלער אז דאס האט אים אפגעקאסט, מיט דער איינקריצונג, מער ווי די פלאסטישע טעפיכער וואס ער האט געגעבן - און פארשטייט זיך ער האט אויך אנגעזאגט וואס צו שרייבן.
איז אמאל טוט א מענטש צדקה, אבער ער גייט ארום אויפגעבלאזן פון גאווה און מיט א געפיל פון "ווער ווייסט וואס איך האב אויפגעטון" - און דאס איז א צדקה וואס מען קען נישט פיל אנפאנגען מיט איר. וואויל איז דעם מענטש וואס טוט צדקה בכל עת, און ווען מען זאגט אים "אשריך, וואס פאר א זכות", ענטפערט ער: וואס פלוצלונג, וואס אשרי? בסך הכל האב איך אפגעהיט דעם משפט וואס איך מוז טון, דאס איז מיין משפט און מיין פליכט. דאס איז די כוונה: "אשרי שומרי משפט" - כאטש ער איז א "עושה צדקה בכל עת", בארימט ער זיך נישט און לויבט זיך נישט, נאר זאגט אז ער האט בלויז יוצא געווען זיין חוב און מער ווי דעם איז גארנישט דא. און אויב אזוי - וואויל איז דעם מענטש, ווייל דעמאלט בלייבט טאקע די צדקה פאר אים אויף לנצח נצחים און זי וועט אים זיין א מגן וצינה.
דער של"ה הקדוש: פארוואנדלען יעדע פעולה אין א מצוה דורך כוונה
חז"ל זאגן אז "עושה צדקה בכל עת" גייט ארויף אויף דעם וואס ערנערט זיינע קליינע קינדער, און דא ברענגט דער של"ה הקדוש ארויס א געוואלדיגן און וואונדערבארן יסוד, וואס מיר האבן ברייט גערעדט וועגן דעם אין די פרשיות השבוע. וואס טוט דען דער מענטש? ער ערנערט זיינע קינדער. עס איז נישט פאראן קיין מענטש מן הישוב וואס זארגט נישט פאר זיינע קינדער, און סיי א גוי און סיי א בהמה האבן רחמנות אויף זייערע קינדער - די גמרא זאגט אז דער עורב האט נישט קיין רחמנות אויף זיינע קינדער, אבער א מענטש האט יא רחמנות. און מיט דעם אלעם זענען חז"ל געקומען און געזאגט אז דו, וואס האסט רחמנות אויף דיינע קינדער און שפייזט זיי, ביסט אין דעם גדר פון "עושה צדקה בכל עת". וואס פאדערט זיך פונעם מענטש? ער זאל מכוון זיין דערצו! ער זאל זאגן: איך בין יעצט מכוון צו זארגן פאר דער פרנסה פון מיינע קינדער, און דערמיט מקיים צו זיין די מצוה פון צדקה.
און אזוי אויך, זאגט הרב דעסלער, איז אין יעדער זאך. א מענטש פירט א גראסערי - פארוואס? ווייל ער דארף ברענגען פרנסה. ריכטיג, אבער דא קומען מענטשן קויפן מילך, און איך קען טון א חסד מיט א איד: איך גיב אים מילך, וואס ווען נישט איך האב דא א גראסערי וואלט ער געדארפט וואנדערן ווער ווייסט וואו. און אויב וועסטו זאגן: דו באקומסט דאך באצאלט - וואס מאכט דאס אויס? דער פאקט וואס איך באקום באצאלט און אז איך דארף פרנסה בטל'ט נישט אפ דעם חסד. טו איך דען נישט קיין חסד מיט א איד אויב איך בין מכוון אים גוטס צו טון? א מענטש קען אין אלע זיינע מעשים מכוון זיין צו טון א מעשה חסד, און דאס פארוואנדלט א פשוט'ע פעולה אין א פעולה פון א מצוה.
און אזוי אין יעדער איינציקער זאך קען א מענטש מכוון זיין לשם שמים. יעדער גייט ביינאכט שלאפן. איינער זאגט: איך גיי שלאפן, איך בין טויט מיד, אויסגעמוטשעט און אויסגעדריקט, איך מוז שלאפן. און דו פרעגסט דעם צווייטן פארוואס ער גייט שלאפן, ענטפערט ער: איך בין מכוון איך זאל האבן מארגן כח אויפצושטיין צו עבודת הבורא, איך זאל קענען דאווענען און לערנען תורה און נישט איינשלאפן ביים שיעור. און וואס האט ער אויפגעטון? ער האט פארוואנדלט א שעה פון שלאף אין א שעה פון לערנען, ווייל זיין ציל ביים שלאפן איז כדי ער זאל קענען לערנען. דאס איז לשון פונעם של"ה הקדוש: כל דבר שבעולם, כאטש ער טוט עס פאר זיך אליין, אויב קען ער אויפהייבן די זאך לכבוד שמו יתברך - זאל ער לייגן די זאך אויפ'ן הארצן און זיך ערוועקן דערויף און עס טון מיט שמחה. און אזוי אויך ביים עסן: איך עס ווייל איך בין הונגעריק, און עס איז אמת אז דאס עסן איז געשמאק, אבער איך עס אויך כדי איך זאל האבן כח צו זיין עבודה יתברך, איך זאל קענען לערנען און איך זאל קענען דאווענען - און די כוונה פארוואנדלט די פעולה אליין אין א מצוה. און אזוי שרייבט דער שולחן ערוך אין סימן רל"א, אז אלע זיינע מעשים זאלן זיין לשם שמים: אויב ער לייגט נאר צו א כוונה, איז ער דאך כסדר אן עובד דעם בורא. אט, אפילו ווער עס שפייזט זיינע קינדער פון רחמי אב על בנים - ריכט דיין כוונה לשם צדקה, ריכט די כוונה לשם חסד, און דו ביסט זוכה אין דער מצוה.
רבי אליהו לופיאן: "פארוואס טראכט איר נישט קיין חסד?"
מען דערציילט אויף רבי אליהו לופיאן, אז אין דער ישיבה, ווען מען האט געבויט א נייעם בית מדרש, האט מען געדארפט אריבערפירן אלע סטענדערס און ספרים אינעם צווייטן בית מדרש. האט מען געזאגט פאר די בחורים צופרי אז יעדער זאל נעמען זיין אייגענעם סטענדער און אריבערטראגן, און אזוי האבן זיי געטון. האט זיי רבי אליהו לופיאן געזאגט: פארוואס טראכט איר נישט קיין חסד? דו דארפסט דאך סיי ווי אריבערטראגן דיין סטענדער; וואלסטו דאך געדארפט זאגן פאר דיין חבר - גיב מיר, איך וועל נעמען דיינס, און ער וועט זאגן - איך וועל נעמען דיינס. און דעמאלט וואלט איר ביידע זוכה געווען אין מצות חסד! איך האב גענומען זיינס און ער האט גענומען מיינס, און ביידע זענען מיר זוכה אין דער מצוה.
א מענטש דארף זיין א סוחר: קוקן וואו קען איך פארדינען, וואו קען איך מקיים זיין א מצוה. אזוי ווי אהרן וואס האט זיך געזארגט אויף א קרבן וואס ער האט נישט מקריב געווען - אהרן, דו האסט דאך אלע קרבנות! ריכטיג, איך האב אלעס מיט מיר, אבער איך האב געקענט פארדינען נאך אביסל. אזוי טראכט א סוחר: דא האב איך געקענט פארדינען נאך אביסל, דארט האב איך געקענט טון נאך עפעס. אזוי דארף א מענטש קוקן אויף מצוות, און דעמאלט וועט ער באמת זיין א גרויסער עושר.
צו מכוון זיין ביים בויען, ביים קערן און אין יעדער זאך
און פארוואס זאל מען ווארטן אויף א געוויסער מדרגה - הייב אן פריער. איך בוי א הויז, און איך בין מכוון לשם ישוב ארץ ישראל: איך האב געקענט בויען אין מיאמי, אבער איך האב געבויט דא, און איך בין מכוון לשם מצות ישוב ארץ ישראל - און מען האט שוין דערמיט מקיים געווען א מצוה.
עס איז געווען אן אדמו"ר אין תל אביב, וואס יעדן אינדערפרי פלעגט ער אויפשטיין און אויסקערן זיין גאס, דעם אריינגאנג צום הויז און אלעס. האבן מענטשן אים געזאגט: רבי, עס פאסט נישט, דער רבי האט דאך משמשים, און דער רבי גייט אליין ארויס אינדערפרי און קערט? האט ער זיי געזאגט: ווען איך בין געווען אין אושוויץ האב איך געזאגט, אז אויב דער אויבערשטער וועט מיר מזכה זיין ארויפצוגיין קיין ארץ ישראל, וועל איך די גאסן פון ארץ ישראל קערן. און מיר - א מענטש גייט, ער עסט עפעס און ווארפט עס אוועק אויף דער גאס. פארוואס ווארפסטו אויף דער גאס? דו פארמיאוס'ט ארץ ישראל! לאז יעצט אפ די שטאטראט - דו פארשמוצט ארץ ישראל, "ארץ אשר עיני ה' אלוהיך בה". א מענטש קען אפילו מיט אזא פשוט'ער פעולה, מיט א קליין ביסל רייניקן, מכוון זיין: איך רייניג ארץ ישראל, דאס איז דאך דער מקום מושב פונעם קדוש ברוך הוא, עיני ה' אלוהיך בה. א מענטש קען אין יעדער פעולה מכוון זיין לשם שמים, און דעמאלט איז ער זוכה אז אלע זיינע מעשים ווערן רוחניות'דיגע מעשים, אלע זיינע מעשים זענען מעשי מצוה.
א מחשבה פון חסד אין געשעפט - און אמונה אין פרנסה
זאגט הרב דעסלער: און אויב דאס איז דיין בליק, איז ממילא דיין גאנצע באציאונג אינגאנצן אנדערש. עס קומט אריין צו דיר א קונה און פרעגט: האסטו אזוי און אזוי? זאגסטו: ניין, איך האב עס נישט. פרעגט ער: וואו קען איך דאס באקומען? און דו טראכסט ביי זיך: וואס, איך זאל אים שיקן צו מיין מתחרה? איך ווייס נישט. אבער אויב דיין גאנצער ענין איז צו טון חסד - טאקע איך דארף האבן פרנסה און איך באקום באצאלט, אבער איך וויל טון א חסד און איך קען דא העלפן א איד - פארוואס זאל איך אים נישט העלפן? מיין גאנצע כוונה איז דאך חסד! זאגט ער אים: גיי, דו קענסט עס קויפן ביי יענעם.
און אויב דו וועסט זאגן: איין מינוט, אבער מארגן וועט ער זיך צוגעוואוינען צו קויפן ביי יענעם - אזוי רעדט א כופר. א כופר זארגט זיך אז יענער זאל נישט גיין אהין און אז מ'זאל מארגן נישט הערן פון אים. אבער אן ערליכער מאמין ווייסט: וואס עס איז באשערט פאר מיר וועל איך באקומען, און וואס מ'האט אויף מיר אפגעגזירט צו פארדינען וועל איך פארדינען, און יעצט בין איך מצווה צו טון חסד. און מיינסטו דען אז פון חסד וועסטו פארלירן? דו האסט געטון א חסד מיט א איד און דאס וועט דיר ברענגען געלט-שאדנס, דער אויבערשטער וועט דיר שטראפן דערפאר? מ'מוז זיין א כופר אזוי צו טראכטן. דערפאר, א מענטש וואס זיין גאנצע שטרעבונג איז "ווי אזוי קען איך העלפן", אין יעדער איינציגער פעולה זיינע - אין זיין געשעפט און וואו אימער ער געפינט זיך - פרעגט ער: ווי אזוי קען איך ארויסהעלפן, ווי אזוי קען איך מאכן גרינגער פאר מענטשן, ווי אזוי קען איך זיי גוטס טון. און ממילא ווערט יעדע פעולה זיינע געטון אין דעם ריכטונג, און מיט אזא מחשבה ווערט יעדע פעולה אינגאנצן אנדערש ווי ביי איינעם וואס קומט בלויז צו פארדינען און זוכן ווי אזוי אנצוזאמלען רייכטום.
צום סך-הכל:
מזמור ק"ו, וואס האט נישט קיין נאמען פון א משורר אין אנהויב, איז דער המשך פונעם פריערדיגן מזמור: נאך דער באשרייבונג פון די טעג פון מצרים, קומט די באשרייבונג פון וואס דער קדוש ברוך הוא האט געטון מיט כלל ישראל נאך יציאת מצרים - גרויסע נסים פון איין זייט, און מורד זיין אין זיין ווארט פון דער צווייטער זייט, און דאך "כי לעולם חסדו". "מי ימלל גבורות ה'" - מיר האבן נישט די כוח צו באשרייבן קיין איין גבורה בשלימות, און מיר האבן נישט קיין השגה אין זיין לויב; אונזער גאנצע השגה איז נאר אין זיינע מעשים און זיינע חסדים וואס מיר באקומען יעדן טאג, און אסאך פון זיי ווייסן מיר אפילו נישט, ווייל אין בעל הנס מכיר בניסו. און לויטן זלאטשאווער רבי'ן, ווער עס לאזט הערן זיין גאנצן לויב, צעריבט און צעברעקלט די גבורות און די דינים. "אשרי שומרי משפט" - די חסדי השם זענען שטענדיג און גוט, און אלעס ווענדט זיך אין דער הכנה פונעם מקבל; וואויל איז פאר דעם וואס זיין געלט איז במשפט און דאך טיילט ער עס פאר צדקה, וואויל איז פאר דעם וואס ווארט יעדן טאג אויפן משפט אזוי ווי "שוב יום אחד לפני מיתתך", און וואויל איז פאר דעם וואס טוט צדקה בכל עת און קוקט דערויף בלויז ווי אויספירן זיין פליכט. און פון דא נעמט זיך דער גרויסער יסוד: מיט דער ריכטיגער כוונה קען מען פארוואנדלען יעדע פעולה אויף דער וועלט - די פרנסה פאר די קינדער, דאס איינקויפן אין געשעפט, דאס שלאפן, דאס עסן, דאס בויען און דאס קערן די גאס - אין א מעשה חסד און א מצוה, און דערמיט דינט מען דעם בורא שטענדיג.