קאפיטל ק"ו איז א קאפיטל פון א היסטארישן וידוי: דער משורר גייט דורך די קייט פון חטאים פון כלל ישראל פון יציאת מצרים און ווייטער, און פון דעם ארויס בעט ער רחמים אויף זיך און אויפן דור. אין דעם שיעור וועלן מיר זיך פארנעמען מיט די ערשטע פסוקים פון דער פערזענלעכער בקשה ("זכרני ה'"), מיטן וידוי "חטאנו עם אבותינו", און מיטן אנהייב פון באשרייבן די חטאים - אין מצרים און ביים ים סוף.
זכרני ה' ברצון עמך - זכירה און פקידה
זָכְרֵנִי יְהֹוָה בִּרְצוֹן עַמֶּךָ, פׇּקְדֵנִי בִּישׁוּעָתֶךָ. - געדענק מיר, ה', ווען דו ווייזט רצון צו דיין פאלק, דערמאן מיך מיט דיין ישועה.
רש"י טייטשט "ברצון עמך" - ברצותך לעמך, דאס הייסט: אין דער צייט וואס דו וועסט באוויליקן דיין פאלק, בעט ער אז דער אויבערשטער זאל געדענקען אויך אים. דער אבן עזרא ערקלערט אז דער משורר דאוונט ער זאל זוכה זיין צו לעבן אין דער צייט פון דער ישועה: ווען דער קדוש ברוך הוא וועט האבן חשק אין אונז און עס וועט קומען די ישועה - דעמאלט געדענק אויך מיר, איך זאל ווערן געציילט אין יענער ישועה. דער רד"ק לערנט אויך אז דער פסוק גייט אויפן משורר אליין, נאר לויט אים איז די בקשה אז ביי תחיית המתים זאל דער קדוש ברוך הוא אויך אים אויפראכטן, און אזוי אויך דאס ווייטערדיגע "לראות בטובת בחיריך" - ער זאל זוכה זיין אויפצושטיין און צו זען די טובה. און מען קען אויך טייטשן דעם פסוק באופן כללי, ווי די שפראך פון די בני הגלות: יעדער איינער בעט, רבונו של עולם, זכרני, איך זאל זוכה זיין צו לעבן ביים גאולה און זיין א חלק דערפון, "פקדני בישועתך" - אז אויך איך זאל זוכה זיין צו ווערן דערמאנט ווען דו ברענגסט די ישועה.
דער מלבי"ם מסביר אז די בקשה ווערט געזאגט דווקא דא, ביים אנהייב פון א קאפיטל וואס איז אינגאנצן א באשרייבונג פון די חטאים פון כלל ישראל און פון זייער איבערגעגעבן ווערן אין די הענט פון די פיינט: דער משורר בעט ער זאל נישט דערמאנט ווערן נישט צווישן די זינדיגער און נישט צווישן די וואס ווערן געשטראפט. און דער מלבי"ם איז מדייק אז עס איז פאראן א חילוק בלשון הקודש צווישן זכירה און פקידה. זכירה איז אן אפסטראקטע זאך - מען געדענקט און מער נישט. פקידה איז אן אויפוועקונג צו טון א פועל-ממש קעגן יענער זאך, אזוי ווי "וה' פקד את שרה כאשר אמר" - דארט איז געווען א ממשות'דיגע פעולה. לויט דעם: "זכרני ה' ברצון עמך" - געדענק מיך נישט אין דער צייט ווען דו ביסט אין כעס אויף כלל ישראל, נאר אין אן עת רצון, ווען דו ביסט צופרידן פון זיי און זייערע מעשים זענען גוט. "פקדני בישועתך" - געדענק מיך נישט צום עונש צווישן די געשטראפטע, נאר אין דער צייט וואס דו טוסט חן וחסד און ברענגסט א ישועה, דעמאלט דערמאן אויך מיר און איך זאל זיין א שותף צו דער ישועה. דאס הייסט: איך זאל נישט דערמאנט ווערן מיט די חוטאים און נישט אויסגערעכנט ווערן מיט זיי, נאר דו זאלסט געדענקען צו באשערן אויף מיר בלויז גוטע זאכן.
לראות בטובת בחיריך - דריי בקשות אדער איינע?
לִרְאוֹת בְּטוֹבַת בְּחִירֶיךָ, לִשְׂמֹחַ בְּשִׂמְחַת גּוֹיֶךָ, לְהִתְהַלֵּל עִם נַחֲלָתֶךָ. - צו זען אין דער טובה פון דיינע אויסדערוויילטע, זיך צו פרייען מיט דער שמחה פון דיין פאלק, זיך צו רימען צוזאמען מיט דיין נחלה.
"לראות בטובת בחיריך" - אז איך זאל זוכה זיין צו זען אין דער טובה פונעם אויסדערוויילטן פאלק, עם ישראל, אין דער צייט וואס דו וועסט זיי טון גוטס און ברענגען פאר זיי די גאולה. דער רד"ק, לויט זיין שטייגער, טייטשט אז דאס איז א כפל ענין במילים שונות: ס'איז דער דרך פונעם משורר צו טאפלען און דרייפאכן, און די אלע דריי לשונות זענען אנדערע אופנים אויף איין ענין. מיר ווייסן שוין אבער אז דער מלבי"ם גייט אינגאנצן אוועק פון דעם דרך: ביי אים איז נישטא קיין מושג פון כפל ענין במילים שונות, נאר יעדער אויסדרוק האט א באזונדערע באדייטונג און איז נישט געשריבן געווארן אומזיסט.
"נחלתך" - דאס איז כלל ישראל, וואס זיי זענען זיין פאלק און זיין נחלה. און ביים ערקלערן "להתהלל" ברענגט דער רד"ק צוויי מעגלעכקייטן. טייל מפרשים זאגן אז עס איז א לשון פון שמחה, ווי "קול הילולים", "ובתולותיו לא הוללו" - זיי האבן זיך נישט געפרייט, און אזוי אויך א שמחה פון א חתונה ווערט בלשון חז"ל אנגערופן "הילולא" ("אזיל לבי הילולא" - ער איז געגאנגען צו א חתונה), זעט מען דאך אז הילולא איז א באדייט פון שמחה. אבער דער רד"ק זאגט: מען דארף דאס נישט ארויסנעמען פונעם ענין פון שבח. מען דארף נישט קיין מחודש'דיגן טייטש, נאר כפשוטו - א לשון פון הלל און לויב, און אלע ראיות שטימען אויך לויט דעם: ביי דער הילולא פון דער חופה לויבט מען דעם חתן און די כלה, "כלה נאה וחסודה", מען רימט זיי דאך - דעריבער הייסט עס א הילולא; "בתולותיו לא הוללו" - עס איז נישט געווען ווער עס זאל זיי בארימען ביי זייער חופה. און לויט דעם איז "להתהלל עם נחלתך" - ווען מיר וועלן ארויסגיין פון גלות מיט שמחה וועלן מיר זיין געלויבט און בארימט ביי אלע פעלקער, זיי וועלן זען די מעלה פון כלל ישראל און זייער גדלות, זיי וועלן זען אז ה' איז אונזער גאט און ער איז אונזער גואל, און פון דעם וועלן מיר האבן א גרויסן נאמען און תהילה.
דער מלבי"ם שטעלט יעדע לשון קעגן א פריערדיגע בקשה. "לראות בטובת בחיריך" איז קעגן "זכרני ה' ברצון עמך": געדענק מיר מיט די אויסדערוויילטע פון השי"ת, מיט די צדיקים, אז איך זאל זען אין זייער טובה וואס קומט מצד זייערע גוטע מעשים. "לשמוח בשמחת גויך" איז קעגן "פקדני בישועתך": אז איך זאל זיך פרייען צוזאמען מיט זיי מיט דעם גליק און דער הצלחה וואס די ישועה וועט זיי ברענגען ("גויך" מיינט דא נישט גוים, נאר אזוי ווי "עמך"). און מצד די צוויי ענינים אינאיינעם - "להתהלל עם נחלתך": מיט דעם וואס עם ישראל איז ביי דיר א נחלה, מצד דער קדושה און דביקות וואס איז פאראן צווישן זיי צום קדוש ברוך הוא, זאל איך זוכה זיין זיך צו רימען מיט זיי - אדער אין זייערע גוטע מעשים אדער אין זייער הצלחה און פרייד - און די זאך זאל מיר זיין צו א נאמען און צו א תהילה.
חטאנו עם אבותינו - דריי דרגות אינעם קלקול
חָטָאנוּ עִם אֲבוֹתֵינוּ, הֶעֱוִינוּ הִרְשָׁעְנוּ. - מיר האבן געזינדיגט צוזאמען מיט אונזערע עלטערן, מיר האבן פארקרימט, מיר האבן בייזוויליג פארבראכן.
דער רד"ק ערקלערט, אַז דאָ רעדט דער פּסוק בלשון פון די בני הגלות, וואָס זענען זיך מתודה און זאָגן: פּונקט ווי אונדזערע עלטערן האָבן געזינדיקט, אַזוי האָבן מיר אויך געזינדיקט. און ווי עס שטייט "והתוודו את עוונם ואת עוון אבותם" - מען איז זיך מתודה אויף אונדזער עוון און אויפן עוון פון אונדזערע עלטערן. און דער אַר"י הקדוש ערקלערט פאַרוואָס מען דאַרף זיך מתודה זיין אויף דעם עוון פון די עלטערן: ווייל דער דריטער דור ליידט פונעם זינד פון די עלטערן, ווייל דער דריטער דור איז שוין די נשמה פון די זיידעס; אָדער אויב מען וויל, דער זעלבער שורש נשמה אָדער ניצוץ נשמה. קומט אויס אַז ווען מען איז "אוחז מעשה אבותיהם בידיהם" און מען צאָלט דעם פּרייז, איז די זעלבע אָריגינעלע נשמה וואָס האָט אָנגעהויבן די קייט פונעם פגם די וואָס קומט צוריק בגלגול און באַקומט איצט דעם עונש. לויט דעם איז דער טייטש פון "חטאנו עם אבותינו" - עס קומט אונדז אויך דער עונש פון אונדזערע עלטערן, ווייל מיר זענען דאָך זייער גלגול.
דער מלבי"ם ערקלערט: "חטאנו עם אבותינו" - מיר האָבן אָנגעהאַלטן מעשה אבותינו בידינו, אַזוי ווי זיי האָבן קאַליע געמאַכט, אַזוי האָבן מיר אויך קאַליע געמאַכט. און "אבותינו" מיינט נישט דווקא דעם פּריוואַטן טאַטן, נאָר די פריִערדיקע דורות - אויך פֿון הונדערט יאָר און צוויי הונדערט יאָר צוריק. נאָר מיר האָבן נאָך צוגעלייגט צו זיי: זיי האָבן געזינדיקט מצד שגגה, מצד תאוה - און דאָס איז דער גדר פֿון אַ חטא, וואָס איז תמיד בשגגה. אָבער מיר האָבן "העווינו הרשענו": העווינו איז מצד אַן עיוות השכל, כפירה; הרשענו - במזיד.
דעם ענין האָט מען שוין מבאר געווען עטלעכע מאָל, און דער מלבי"ם ערקלערט עס אויף אַ סך ערטער: "עוון" איז מלשון עיוות, פאַרקרימונג. אין אָנהויב זינדיקט דער מענטש, אָבער וויבאַלד עס איז אים שווער צו לעבן מיטן געפיל אַז ער טוט שלעכטע זאַכן, רייניקט ער זיין געוויסן מיט דעם וואָס ער בויט אויף אַן אידעאָלאָגיע: וואָס הייסט, דאָס איז דאָך נישט קיין זינד, אַזוי דאַרף מען טאָן! אָט זעט מען אין דער נאַטור, אַ הונט איז נישט באַגרענעצט צו איין הונטיכע, אַן אָקס איז נישט באַגרענעצט צו איין קו - אַ פּנים אַז אַזוי האָט דער בורא באַשאַפֿן די וועלט, און אויב אַזוי איז דער מענטש אויך נישט באַגרענעצט. ער בויט זיך אויף אַ גאַנצע השקפה אַז דער מענטש דאַרף לעבן פֿריי, פֿליסן מיטן לעבן, און ממילא איז אַלץ מותר. און דאָס איז פיל אַ גרעסערער זינד: כל-זמן עס קומט מצד תאוה און דער יצר האָט אים באַהערשט - הייסט דאָס נאָך אַ חטא, מעין שגגה. אָבער ווי נאָר מען בויט אַרום דעם אַן אידעאָלאָגיע און מען זאָגט "דאָס איז די ריכטיקע זאַך" - דאָס איז שוין אַן עוון, ווייל מען האָט פֿאַרקרימט דעם שכל און באַשלאָסן אַז אַזוי דאַרף מען טאָן.
און אַזוי זאָגט מען: ווער זאָגט אַז די טראַדיציאָנעלע, קלאַסישע משפּחה איז דער איינציקער מוסטער? עס זענען דאָ נאָך סאָרטן משפּחות, זאָל יעדער אויפשטעלן אַ משפּחה לויט ווי ער פֿאַרשטייט. עס הערט זיך פּלוראַליסטיש און ליבעראַל, וואָס הייסט צוצווינגען יענעם? און וואָס איז דאָ געשען? מען האָט באַשאַפֿן אַן אידעאָלאָגיע. און דער עיוות איז דאָס ערגסטע פֿון אַלעם, ווייל ער פֿאַרשליסט דעם מענטש אין זיין פּאָזיציע. מען קען דאָס זען בחוש אין דעם חילוק וואָס מען האָט שוין אַמאָל גערעדט צווישן בני ספרד און בני אשכנז. ביי בני ספרד, אַפֿילו ווען עס איז געווען אַ חטא - איז עס געווען אַ חטא מתוך תאוה: מען האָט זיי געבראַכט קיין ארץ ישראל, זיי אויסגעליידיקט פֿון יעדער אידישקייט, זיי אַריינגעשטעקט אין פרייע שולעס, טייל פֿון זיי אין קיבוצים, זיי אויסגעטאָן פֿון תורת אבות. דעריבער איז זיי זייער גרינג צוריקצוקומען, ווייל זיי האָבן נישט אויפֿגעבויט אַן אידעאָלאָגיע אַרום דעם. לעומת זאת ביי די בני אשכנז, יעדע זאַך וואָס מען טוט בויט מען אַרום איר אַן אידעאָלאָגיע: מען שטעלט אויף אַ באַוועגונג, מען מאַכט אַ פּאַרטיי, מען שאַפֿט אַ גרופּע. און דעריבער גיט אַ קוק ווי שטאַרק זיי זענען פֿאַרשלאָסן, אַז בלויז "אחד מעיר ושניים ממשפחה" קערן זיך צוריק בתשובה. ווען אַ מענטש פֿאַלט דורוך, זאָגט ער: איך האָב געמאכט אַ טעות, איך בין דורכגעפֿאַלן - און ער האָט אַ שאַנס צו פֿאַרריכטן. אָבער ווען מען האָט געבויט אַן אידעאָלאָגיע, האָט מען זיך געשאַפֿן אַ שׂכליות'דיקן עיוות אַז דאָס איז די ריכטיקע זאַך, און גיי נעם אים אַרויס פֿון דעם - דאָס איז דאָך קעגן זיין גאַנצער השקפה! דאָס איז "העווינו הרשענו": אונדזער רשע איז שוין איינגעוואָרצלט אין דעם עיוות השכל, און דעריבער איז אונדזער מצב ערגער ווי אונדזערע עלטערן וואָס האָבן סך-הכל נאָר געזינדיקט.
באַשולדיקן די עלטערן - דער ביאור פֿון "תהילות מהרי"ץ"
דער ספר "תהילות מהרי"ץ" ברענגט דאָ אַ וואונדערלעכן ביאור. אַ סך מענטשן, ווען מען פרעגט זיי ווי אַזוי זיי קענען טאָן אַזעלכע מעשים, הייבן זיי אָן און זאָגן: פרעג נישט וואָס פֿאַר אַ טאַטע איך האָב געהאַט, פרעג נישט וואָס פֿאַר עלטערן איך האָב געהאַט, פרעג נישט ווי מען האָט מיך געפּלאָגט און באַעוולט. בקיצור - ער וואַרפֿט אַלץ אויף זיינע עלטערן, און ער האָט שטענדיק וועמען צו באַשולדיקן. און שוין אין דער צייט פֿונעם תלמוד איז געווען אַ מענטש וואָס האָט באַשולדיקט זיינע עלטערן: אלישע בן אבויה, אלישע אַחֵר. ער האָט דערציילט אַז ביי זיין ברית האָט זיין טאַטע געזען די חכמים און עס איז אַרויסגעקומען אַ פֿייער, און ער האָט געזאָגט: ווי שיין, מיין זון באַשטימע איך צו זיין אַ תלמיד חכם - דאָס הייסט פֿון שלא לשמה, פֿון התפעלות פֿונעם פֿייער (און ווען ער וואָלט געמיינט אַז פּאָליטיקאַנטן מאַכן אַן אַנדער מין פֿייער, וואָלט ער געוואָלט אַז ער זאָל זיין אַ פּאָליטיקער און אַ חבר כנסת). און נישט בלויז דער טאַטע: אויך זיין מאַמע, ווען זי איז פֿאַרבייגעגאַנגען לעבן אַ בית עבודה זרה און האָט אָפּגעריכט דעם ריח בשעת זי איז געווען טראָגעדיק מיט אים. זעט מען אַז ער האָט אויף וועמען אָפּצווואַרפֿן די שולד - דאָס איז דער טאַטע, דאָס איז די מאַמע. און מיט דעם לייגן זיי צו זינד אויף פֿאַרברעך: נישט גענוג וואָס ער באַדויערט נישט און איז נישט מודה אין זיין שולד, נאָר ער קייקלט נאָך אַוועק די אחריות צו אַנדערע.
און לויט דעם, זאָגט ער, קען מען פֿאַרשטיין די פּסוקים אין פרשת התוכחה אין בחוקותי, וואָס אַ סך מפרשים האָבן זיך געוואונדערט דערויף: "והתוודו את עוונם ואת עוון אבותם במעלם בי... אף אני אלך עמם בקרי והבאתי אותם בארץ אויביהם, או אז יכנע לבבם הערל ואז ירצו את עוונם". מען שטייט דאָך שוין ביי ווידוי, און מען רעדט דאָך פֿון אַ פֿאָלק וואָס טוט תשובה - און לויטן רמב"ם איז דער עיקר תשובה ווידוי - פֿאַרוואָס זאָגט דער פּסוק "אף אני אלך עמם בקרי"? נאָר ווייל זיי זענען זיך מתודה זייער עוון צוזאַמען מיט דעם עוון פֿון זייערע עלטערן: זיי פֿאַרבינדן זייער זינד מיטן זינד פֿון די עלטערן און זאָגן: איך בין נישט שולדיק, ס'איז מיין טאַטע, ס'איז מיינע עלטערן, זיי האָבן מיך נישט ריכטיק מחנך געווען. קומט אויס אַז ער איז נישט מודה ועוזב, נאָר ער פֿאַרדעקט זיינע זינד מיט די עוונות פֿון זיינע עלטערן, און דאָס הייסט בכלל נישט קיין ווידוי! דעריבער זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: "אף אני אלך עמם בקרי", ביז "יכנע לבבם הערל" און מען וועט פֿאַרשטיין אַז מען טאָר נישט באַשולדיקן קיין אַנדערע.
עס קען טאַקע זיין אַז די שטוב איז נישט געווען גאַנץ, אָבער דער הקדוש ברוך הוא האָט דיך געשטעלט אין אַ מציאות פֿון וואַנען דו קענסט אַרויסגיין. אויך די שטוב פֿון אברהם אבינו איז נישט געווען גאַנץ פֿון אַ רוחניות'דיקן שטאַנדפּונקט - און עס איז פֿונדעסטוועגן אַרויסגעקומען פֿון איר אברהם אבינו! אַ מענטש קען אויסקלייבן דאָס גוטע אַפֿילו אויב ער איז דער זון פֿון לבן; אויב דו ביסט די טאָכטער פֿון לבן - קענסטו באַשליסן צו זיין רחל אמנו. ס'איז נישטאָ קיין שום הבטחה אַז אויב די עלטערן זענען נישט שלם דאַרף מען אַרויסקומען פֿאַרדאָרבן; דער הקדוש ברוך הוא האָט דיך אַהערגעשטעלט, און דו דאַרפֿסט זיך אָנשטרענגען, אַרויסגיין פֿון יענעם אָרט און אויפֿבליִען. קומט אויס, אַז ווער עס הענגט אָן זיין זינד אין די עוונות פֿון זיינע עלטערן - נישט נאָר אַז דאָס איז נישט קיין ווידוי, נאָר דאָס איז אַן אַנטלויפֿן פֿון אחריות. און דאָס איז וואָס מיר זאָגן: "חטאנו עם אבותינו העווינו הרשענו" - דער עיקר חטא איז אַז זיי וואַרפֿן אַראָפּ די אחריות, זיי זאָגן מיר האָבן געזינדיקט מיט אונדזערע עלטערן און צוליב דעם האָבן מיר מעוות געווען און מרשיע געווען, אונדזערע זינד שטאַמען פֿון אונדזערע עלטערן, און אויב אַזוי, רבונו של עולם, איז דיין טענה נישט אויף אונדז נאָר אויף אונדזערע עלטערן!
אבותינו במצרים לא השכילו נפלאותיך
אֲבוֹתֵינוּ בְמִצְרַיִם לֹא הִשְׂכִּילוּ נִפְלְאוֹתֶיךָ, לֹא זָכְרוּ אֶת רֹב חֲסָדֶיךָ, וַיַּמְרוּ עַל יָם בְּיַם סוּף. - אונדזערע עלטערן אין מצרים האָבן נישט פֿאַרשטאַנען דיינע וואונדער, זיי האָבן נישט געדענקט דיינע פילע חסדים, און זיי האָבן מורד געווען ביים ים, ביים ים סוף.
דער רד"ק ערקלערט: אונדזערע עלטערן, ווען זיי זענען אַרויס פֿון מצרים, האָבן נישט פֿאַרשטאַנען זיך צו פֿאַרטראַכטן איבער די וואונדער וואָס דו האָסט געטאָן אין מצרים, און זיי האָבן נישט געדענקט די פֿילע חסדים דיינע. און קוקט אַריין: אין אַלע מכות האָט דער הקדוש ברוך הוא אָפּגעזונדערט די אידן - די מכה איז געווען איבערן גאַנצן לאַנד און ישראל זענען נישט געשלאָגן געוואָרן דערמיט. ביי ברד שטייט: "בארץ גושן אשר שם בני ישראל לא היה ברד". ביי דבר: "וממקנה בני ישראל לא מת אחד". ביי חושך: "ולכל בני ישראל היה אור במושבותם". ביי ערוב: "ושמתי פדות בין עמי ובין עמך". און דער רד"ק זאָגט: אַזוי אויך אין די איבעריקע מכות, הגם עס שטייט נישט בפירוש געשריבן. און מען דאַרף וויסן אַז די שיטה פֿונעם אבן עזרא איז נישט אַזוי - לויט זיין שיטה איז בלויז ביי די מכות וואָס עס ווערט דערמאָנט אַ פדות געווען אַ פֿאַראַנדערונג, און וואו עס שטייט נישט געשריבן האָבן די אידן געלטן צוזאַמען מיט די מצרים; אָבער אַלע מפרשים זענען נישט מסכים מיט אים אין דעם, און לערנען ווי דער רד"ק, אַז אין אַלע מכות האָבן בלויז די מצרים געליטן און נישט ישראל, הגם עס שטייט נישט געשריבן.
און נאָך אַלע די ניסים און מופתים, ווען די מצרים יאָגן זיי נאָך, קומען זיי מיט טענות: "המבלי אין קברים במצרים"? דער הקדוש ברוך הוא האָט דאָך דיר געטאָן אַזעלכע ניסים און אַזעלכע מופתים - אַזוי שנעל האָסטו באַוויזן צו פֿאַרגעסן?! זיי האָבן נישט געדענקט אַז דער וואָס האָט געטאָן מיט זיי יענע וואונדער, קען מאַכן פֿאַר זיי ניסים אויך איצט; זיי וואָלטן געדאַרפֿט מתפלל זיין און שרייען צו אים, און נישט מוטשען מיט קלאָגעס און טענות.
און דאָס איז "וַיַּמְרוּ עַל יָם בְּיַם סוּף": ווען די מצרים האָבן זיי דערגרייכט בעת זיי זענען געווען לאַגערנדיק ביים ים, דאָרטן האָבן זיי רעבעלירט - זיי זענען נישט געווען גרייט אַריינצוגיין צוליב סכנת נפשות. די גמרא אין מסכת סוטה ברענגט אויף דעם צוויי דעות: צי זיי האָבן זיך געקריגט ווער ס'זאָל אַריינגיין ערשט, צי זיי האָבן זיך געקריגט ווער ס'זאָל נישט אַריינגיין ערשט - דער זאָגט דו גיי אַריין ערשטער, און יענער זאָגט ניין, דו. און רש"י דערקלערט אַז דאָרטן זענען געווען מקטני אמנה, וואָס האָבן געזאָגט: פונקט ווי מיר גייען אַרויף פון דאָ פון איין זייט, גייען אויך די מצרים אַרויף פון אַן אַנדער זייט און וועלן אונדז נאָכקומען. דער אויבערשטער טוט פאַר זיי ניסים, שפּאַלט פאַר זיי דעם ים, טריקנט אויס דעם באָדן - און זיי זענען אינמיטן ים מיט אַ מחשבה פון ספק און כפירה! האָסטו דען ביז אַהער נישט געזען וואָס פאַר וואונדערלעכע ניסים דער הקדוש ברוך הוא האָט פאַר דיר געטאָן כּדי דיך צו ראַטעווען פון מצרים? וואָס האָט דער הקדוש ברוך הוא געטאָן? ער האָט געגעבן אַ רמז צום ים און דער ים האָט אויסגעשפּיגן די מצרים אויף דער יבשה, און ווען זיי האָבן זיי געזען ליגן ווי טויטע פגרים פאַר זיי - ערשט דעמאָלט האָבן זיי זיך באַרויִקט. דאָס איז "וַיַּרְא יִשְׂרָאֵל אֶת מִצְרַיִם מֵת עַל שְׂפַת הַיָּם", און דערפאַר "וַיַּאֲמִינוּ בַּה' וּבְמֹשֶׁה עַבְדּוֹ" - זאָגט רש"י: אָבער פון אָנהייב אָן האָבן זיי נישט געגלויבט.
דער רד"ק ברענגט דאָ דעם מדרש שוחר טוב: וואָס מיינט "וַיַּמְרוּ עַל יָם"? וויבאַלד משה רבינו האָט זיי געשפּאָלטן דעם ים, איז דער גרונט פונעם ים פאַרוואַנדלט געוואָרן אין טינא - ליים און בלאָטע, ווי עס שטייט: "דָּרַכְתָּ בַיָּם סוּסֶיךָ חֹמֶר מַיִם רַבִּים", און "חומר" איז ליים, ווי עס שטייט "וַיְמָרְרוּ אֶת חַיֵּיהֶם בַּעֲבֹדָה קָשָׁה בְּחֹמֶר וּבִלְבֵנִים". ווי נאָר זיי האָבן אַראָפּגענידערט אין ים, האָבן זיי געזאָגט איינער צום צווייטן: "בעות בעתך ודוש דישך, מטיט ולבנים יצאנו ולטיט ולבנים באנו" (טרעט דיין טראָט און קנעט דיין קנעטונג, פון ליים און ציגל זענען מיר אַרויס, און צו ליים און ציגל זענען מיר געקומען). זיי גייען אַריין אין ים, זייערע שיך זינקען איין אין בלאָטע, און זיי זאָגן: דאָס איז עס, מיר זענען צוריק אין מצרים, ס'איז אונדז דאָ גאָרנישט בעסער ווי דאָרטן. און דאָס איז "וַיַּמְרוּ עַל יָם בְּיַם סוּף" - זיי גייען אַריין אין ים און זענען ממרה דעם אויבערשטנס וואָרט, און נאָך דערצו רעדן זיי מיט אַזאַ ביטול. נאָר דער רד"ק וואונדערט זיך אויף דעם דרוש: עס שטייט דאָך "וַיָּשֶׂם אֶת הַיָּם לֶחָרָבָה", און דאָ אינעם קאַפּיטל שטייט "וַיּוֹלִיכֵם בַּתְּהֹמוֹת כַּמִּדְבָּר" - וואָס דאָס באַטייט אַז ס'איז דאָרטן נישט געווען קיין בלאָטע נאָר טרוקן ווי אַ מדבר! אָבער מען קען זאָגן אַז ס'איז נישט מוכרח אַז ס'זאָל דאָ זיין אַ סתירה: מ'קען מחלק זיין צווישן דעם צושטאַנד אין אָנהייב און שפּעטער אינמיטן וועג. אין אָנהייב, ווען זיי זענען אַריין אין די וואַסערן און האָבן געדאַרפט אַרויסווייזן אמונה און דבקות, איז דאָרט געווען ליים און בלאָטע - ווי די ווערטער פונעם מדרש; בעת "וַיָּשֶׂם אֶת הַיָּם לֶחָרָבָה" און "וַיּוֹלִיכֵם בַּתְּהֹמוֹת כַּמִּדְבָּר", אַז אַלץ איז אויסגעטריקנט געוואָרן, איז שוין געווען אינעם צווייטן שלב.
דער מלבי"ם באַלייכט דאָ דעם חטא פון די אבות נאָך בעת זיי זענען געווען אין מצרים. זיי האָבן געדאַרפט פאַרשטיין די גרויסקייט פונעם אויבערשטן מצד די וואונדער וואָס ער האָט פאַר זיי געטאָן, און אים דינען מתוך יראת הרוממות - אָבער "לֹא הִשְׂכִּילוּ נִפְלְאוֹתֶיךָ": עס זענען געווען צווישן זיי אַזעלכע וואָס האָבן נאָך אַלץ געהאַט ספקות, וואָס האָבן נישט געהאַט קיין פולקאָמע אמונה, און האָבן געזאָגט, טאַקע ס'איז דאָ דאָ ניסים און מופתים, אָבער גיי ווייס, אפשר - ווי דער לשון פונעם רמב"ם - זענען זיי געמאַכט געוואָרן בלאט ובכישוף. אַ מענטש זעט די מופתים אין מצרים און זאָגט: אפשר איז דאָס כישוף, וואָרום אַזוי האָט מען געזאָגט אין די נייעס ביי די מצרים, אַז משה איז אַ גרויסער מכשף. און ווידער פונעם צווייטן זייט, האָבן זיי געדאַרפט געדענקען די חסדים פונעם אויבערשטן און אים דינען מתוך הכרת הטוב און יראת הגמול - אָבער "לֹא זָכְרוּ אֶת רֹב חֲסָדֶיךָ". און דאָס איז וואָס עס שטייט אין יחזקאל: "וָאֹמַר אֲלֵהֶם אִישׁ שִׁקּוּצֵי עֵינָיו הַשְׁלִיכוּ... וְלֹא אָבוּ לִשְׁמֹעַ", און די דאָזיקע ווערטער זענען געזאָגט געוואָרן אין דער צייט ווען זיי זענען געשטאַנען ממש פאַר דער גאולה - זיי האָבן נאָך אַלץ געהאַט אין דער האַנט עבודה זרה! און אַזוי זאָגט זיי משה ערב דער גאולה: "מִשְׁכוּ וּקְחוּ לָכֶם צֹאן" - ציט אָפּ אייערע הענט פון עבודה זרה. זעט מען דאָך אַז ערב דער גאולה האָבן זיי זיך נאָך אַלץ געקלאַמערט דערין, און ס'איז געווען שווער עס אַרויסצורייַסן פון זיי. און אַפילו ביי ים סוף, זאָגט דער מלבי"ם, האָבן זיי נאָך אַלץ מסופק געווען אינעם כוח פונעם אויבערשטן און האָבן כופר געווען אין זיינע טובות, ווי זיי האָבן געזאָגט: "הֲמִבְּלִי אֵין קְבָרִים בְּמִצְרַיִם לְקַחְתָּנוּ לָמוּת בַּמִּדְבָּר, מַה זֹּאת עָשִׂיתָ לָּנוּ לְהוֹצִיאָנוּ מִמִּצְרָיִם, הֲלֹא זֶה הַדָּבָר אֲשֶׁר דִּבַּרְנוּ אֵלֶיךָ בְמִצְרַיִם לֵאמֹר חֲדַל מִמֶּנּוּ וְנַעַבְדָה אֶת מִצְרָיִם". און אַפילו אינמיטן ים - ווי חז"ל זאָגן, אַז פסל מיכה איז אַריבערגעגאַנגען מיט זיי אינעם ים, "וְעָבַר בַּיָּם צָרָה". זעט מען אַז אַפילו אינמיטן ים זענען זיי נאָך אַלץ געווען ממרה.
די מכילתא זאָגט: עס שטייט "וַיַּסַּע מֹשֶׁה אֶת יִשְׂרָאֵל מִיַּם סוּף" - ער האָט זיי אָפּגעריקט פון דער המראה וואָס זיי האָבן געזינדיקט ביי ים סוף, גלייך ווי ער האָט זיי גענומען און אַרויסגעפירט פונעם אָרט וואָס דאָרטן האָבן זיי רעבעלירט. און דאָס איז וואָס משה רבינו רעכנט אָן אין אָנהייב ספר דברים, ווען ער דערמאָנט זיי זייערע חטאים: "מוֹל סוּף" - וואָס זיי האָבן זיך קעגנגעשטעלט ביים ים אין ים סוף, "וְדִי זָהָב" - דער חטא העגל, "חֲצֵרֹת" - די מעשה פון קרח, און אַזוי ווייטער. און דער הייליקער של"ה שטעלט זיך פונקטלעך אָפּ: "וַיַּמְרוּ עַל יָם בְּיַם סוּף", און ס'שטייט "וַיּוֹשַׁע ה' אֶת יִשְׂרָאֵל" - "וַיּוֹשַׁע" זענען די ראשי תיבות פון "וַ'יִּשְׁמַן יְ'שֻׁרוּן וַ'יִּבְעָט", "שָׁמַנְתָּ עָבִיתָ". זעט מען דאָך: דער אויבערשטער טוט פאַר זיי אותות ומופתים, און זיי ווערן פאַט פון דעם, און אַנשטאָט זיך מער צו קלאַמערן אין אים - "וַיִּבְעָט", האָבן זיי טענות און זיי צווייפלען אין זיין פעיִקייט.
ויושיעם למען שמו
וַיּוֹשִׁיעֵם לְמַעַן שְׁמוֹ, לְהוֹדִיעַ אֶת גְּבוּרָתוֹ. - און ער האָט זיי געהאָלפֿן צוליב זיין נאָמען, כּדי מודיע צו זיין זיין גבורה.
דער אבן עזרא טייטשט אויס: "לְמַעַן שְׁמוֹ" - ווייל דער נאָמען פונעם הקדוש ברוך הוא איז אויסגערופן געוואָרן אויף זיי, "אֱלֹהֵי הָעִבְרִים", און ממילא אויב עס וועט געשען אַ שאָדן חס ושלום פאַר די עברים, איז דאָס כביכול אַ חילול פון זיין הייליקן נאָמען. און דער רד"ק לייגט צו, אַז כאָטש מצד זיך זענען זיי נישט געווען ראוי צו דער ישועה - וואָרום זיי האָבן דאָך פאַרדראָסן דעם אויבערשטנס וואָרט און האָבן נישט געטרויט אין אים - האָט דער הקדוש ברוך הוא, וואָס האָט נישט געוואָלט זיין נאָמען זאָל פאַרשוועכט ווערן צווישן די גוים, זיי געהאָלפֿן למען שמו. און אַזוי שטייט אויך בפירוש אין דער תורה ביי יענער ישועה: "וְאִכָּבְדָה בְּפַרְעֹה וּבְכָל חֵילוֹ בְּרִכְבּוֹ וּבְפָרָשָׁיו", און וואָס שטייט ווייטער? "וְיָדְעוּ מִצְרַיִם כִּי אֲנִי ה'". זעט מען קלאָר אַז דער גאַנצער עניין דאָ איז קידוש שמו. מצד זיך זענען זיי נישט געווען ראוי - ביז אַזוי ווייט אַז אַפילו דער ים האָט זיך נישט געוואָלט שפּאַלטן פאַר זיי, טענה'נדיק: "הללו עובדי עבודה זרה והללו עובדי עבודה זרה" - נאָר אַלץ איז געווען למען שמו, כּדי זיין נאָמען זאָל גרויס און געהייליקט ווערן אויף דער וועלט, און מתוך דעם זאָלן די פעלקער וויסן זיין גבורה.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז צוויי טעמים זענען געווען צו דער ישועה: דער ערשטער - כּדי ס'זאָל נישט זיין קיין חילול השם, ווי עס שטייט אין יחזקאל: "וָאַעַשׂ לְמַעַן שְׁמִי לְבִלְתִּי הֵחֵל", מיין נאָמען זאָל נישט פאַרשוועכט ווערן; און דער צווייטער - כּדי כלל ישראל אַליין זאָל זיך שטאַרקן אין אמונה און דערקענען די גבורה פונעם אויבערשטן: יעצט צווייפלען זיי נאָך, אָבער ווען זיי וועלן דאָס זען, וועלן זיי מכיר זיין אין זיין גבורה.
ויגער בים סוף - צוויי ניסים אויפ'ן גרונט פונעם ים
וַיִּגְעַר בְּיַם סוּף וַיֶּחֱרָב, וַיּוֹלִיכֵם בַּתְּהֹמוֹת כַּמִּדְבָּר. - און ער האָט אָנגעשריגן אויפ'ן ים סוף און ער איז אויסגעטריקנט געוואָרן, און ער האָט זיי געפירט אין די תהומות ווי אין אַ מדבר.
דער רד"ק טייטשט אויס אַז די "גערה" איז דער ווינט וואָס דער הקדוש ברוך הוא בלאָזט אויפ'ן ים און מאַכט אים דורך דעם טרוקן, און דאָס איז "גּוֹעֵר בַּיָּם וַיַּבְּשֵׁהוּ" - די גערה פונעם אויבערשטן איז כביכול יענער ווינט וואָס טריקנט אויס דעם ים. "וַיּוֹלִיכֵם בַּתְּהֹמוֹת כַּמִּדְבָּר" - ער האָט געפירט כלל ישראל אין די טיפֿענישן אויף טרוקענעם באָדן ווי איינער וואָס גייט אין מדבר; דער ים האָט זיך געשפּאָלטן, און לויט די ווערטער פונעם רד"ק אויבנדערמאָנט איז דאָרטן נישט געווען קיין ליים און בלאָטע נאָר עס איז געווען טרוקן. און ווי מיר האָבן שוין פריִער געזאָגט, איז מעגלעך אַז אין אָנהייב איז יאָ געווען ליים און שפּעטער איז עס אויסגעטריקנט געוואָרן, אָבער ווי עס זאָל נישט זיין שטייט דאָ בפירוש אַז ער האָט זיי געפירט אין די תהומות ווי אין אַ מדבר און "וַיָּשֶׂם אֶת הַיָּם לֶחָרָבָה" - דער אָרט איז געווען טרוקן.
רש"י טייטשט "בַּתְּהֹמוֹת כַּמִּדְבָּר" אויף אַן אַנדער אופן: ים סוף איז געווען אינעם מדבר, ווי עס שטייט: "סָגַר עֲלֵיהֶם הַמִּדְבָּר", און אַזוי אויך "נֵלֲכָה נָּא דֶּרֶךְ שְׁלֹשֶׁת יָמִים בַּמִּדְבָּר". דאָס הייסט, נישט אַז דער אָרט וואו זיי זענען געגאַנגען איז געווען טרוקן ווי אַ מדבר, נאָר די גאַנצע מעשה איז פאָרגעקומען אינעם מדבר - דער מדבר האָט זיי פאַרשלאָסן, און ער האָט פאַר זיי געשפּאָלטן דעם ים.
און דער מלבי"ם לייגט צו נאך א נס, ווי ער ערקלערט אין זיין פירוש אויף דער תורה. ערשטנס, דער גרונט פונעם תהום איז אויסגעטריקנט געווארן - ווי מיר האבן געזאגט, בחרבה. אבער דא איז דא נאך א פראבלעם: ווען דער ים וואלט בלויז אויסגעטריקנט געווארן, וואלטן זיי געדארפט אראפגיין א שרעקליכן, שטיילן בארג-אראפ און דערנאך ארויפגיין א שטארקן בארג-ארויף, און דאס איז נאך אן צו רעכענען די פעלזן און שטיינער אויפן גרונט - ווארום דער ים איז דאך נישט קיין אויסגעגלייכטער פעלד. דערפאר, זאגט דער מלבי"ם, האט הקדוש ברוך הוא זיי אויסגעגלייכט דעם וועג און עס געמאכט פאר א גלייכן וועג, ווייל דער תהום פונעם ים איז א טיפער טאל און ס'איז אוממעגלעך דארט אראפצוגיין און פון דארט ארויפצוגיין. און דאס איז דער טייטש פון "ויוליכם בתהומות כמדבר": אזוי ווי אין א מדבר גייט א מענטש אויף א מישור (גלייכן באדן), אזוי אויך האט ער זיי געמאכט די תהומות פאר א מישור, און זיי האבן נישט געדארפט אראפגיין אין א נידעריקן ארט און ארויפגיין דערפון. און ווי עס שטייט אין ישעיהו "מוליכם בתהומות כסוס במדבר" - פונקט ווי א פערד לויפט אין מדבר אויסגעגלייכט אן קיין ירידות און עליות, אזוי האט זיי דער אויבערשטער אויסגעגלייכט דעם גרונט פונעם ים, און זיי זענען געגאנגען אויף א הויכן און גלייכן ארט.
צום סך-הכל: האט דער משורר געעפנט מיט א פערזענלעכער בקשה - "זכרני ה' ברצון עמך פקדני בישועתך" - אז ער זאל נישט דערמאנט ווערן צוזאמען מיט די חוטאים און נישט פאררעכנט ווערן צווישן די באשטראפטע, נאר ער זאל זוכה זיין צו זען די טובה פון די צדיקים, זיך צו פרייען מיט דער ישועה פונעם פאלק און זיך צו רימען מיט דער נחלת ה'. און גלייך דערנאך פאנגט ער אן מיטן וידוי: "חטאנו עם אבותינו העווינו הרשענו" - און מיר האבן געלערנט אז דער חטא איז בשוגג און צוליב תאווה, און דער עוון און רשע זענען פיל ערגער דערפון, וויבאלד זיי זענען א פארדרייעניש פונעם שכל און דאס בויען אן אידעאלאגיע ארום דעם קלקול, ווי אויך דאס אנטלויפן פון אחריות דורך ווארפן די שולד אויף די עלטערן און אויף די פריערדיגע דורות. פון דא איז ער אריבערגעגאנגען צו די זינד פונעם דור אין מצרים און ביים ים: זיי האבן נישט פארשטאנען די וואונדער, נישט געדענקט די פילע חסדים, און האבן מורד געווען אפילו אינעם ים אליין. און פונדעסטוועגן האט זיי הקדוש ברוך הוא געראטעוועט - למען שמו און כדי מ'זאל וויסן זיין גבורה; ער האט אנגעשריגן אויפן ים און ער איז פארטריקנט געווארן, און נישט נאר דאס, נאר ער האט זיי אויסגעגלייכט די תהומות און זיי געפירט דערין ווי אין א מדבר.