פתיחה
מיר גייען ווייטער אינעם קאפיטל טז, אויפ'ן ארט וואו דוד המלך שטעלט אוועק דעם ריזיגן חילוק צווישן זיך און די עובדי עבודה זרה און די וואס ציען זיך נאך הבל. נאכדעם וואס ער האט געזאגט "בל אסיך נסכיהם מדם", קומט ער באשרייבן זיין אייגענעם חלק: סיי אינעם גייסטיקן גליק און סיי אינעם גשמיות'דיגן הצלחה. פון דא און ווייטער גייט דער קאפיטל און הויבט זיך העכער: פון הכרת הטוב אויף די עצות פון דער תורה און אויפ'ן געוויסן, דורך "שיויתי ה' לנגדי תמיד", ביז צו די אייביגע לעבן פון דער נשמה.
חבלים נפלו לי בנעימים - דער רוחניות'דיגער גליק
חֲבָלִים נָפְלוּ־לִי בַּנְּעִמִים אַף־נַחֲלָת שָׁפְרָה עָלָי׃ (ו) - חלקים און נחלות זענען מיר געפאלן אין אנגענעמקייטן, אויך מיין נחלה געפעלט מיר זייער.
זאגט דער מלבי"ם: וויבאלד אזוי, איז דער חילוק צווישן מיר און זיי גאר גרויס, סיי בנוגע דעם נפשי'דיגן גליק און סיי אין די גשמיות'דיגע הצלחות. "נעימים" איז א לשון פון רוחניות'דיגע תענוגים, אזוי ווי עס שטייט ביים סוף פונעם קאפיטל "נעימות בימינך נצח". און וואס באדייט "חבלים"? א לשון פון א חלק און נחלה, אזוי ווי "ויפלו חבלי מנשה עשרה", אזוי ווי א "חבל ארץ". דאס הייסט: מיין חלק און מיין גורל אינעם רוחניות'דיגן עונג, אין די לויטערקייט פון דער נשמה, זענען מיר געפאלן אין נעימים - איך בין זוכה צו אן אייביגן, אומענדליכן רוחניות. די בחינה פון "חבלים" איז די בחינה פון נעימות, די בחינה פון עולם הבא און דעם עונג הנפש.
ווידעראום, די וואס גלייבן אין די צבא השמים און די אלערליי עובדי עבודה זרה, האבן נישט קיין נפשי'דיגן גליק און נישט קיין אייביגן קיום. ווייל א גליק פאר דער נשמה קען א מענטש משיג זיין נאר אין רוחניות. אלע אנדערע סארטן "גליק" זענען א פארגליווערטער, ערדישער גליק - און דאס איז בכלל נישט קיין גליק נאר תאוות. אבער אן אינעווייניגסטן אָנפיל און אן אמת'ן סיפוק האט א מענטש נאר אין רוחניות.
אף נחלת שפרה עלי - איזהו עשיר השמח בחלקו
און וואס איז בנוגע די הנאות פונעם גוף? די ווערן אנגערופן "נחלה", ווייל א נחלה איז די בחינה וואס דער מענטש לאזט איבער בירושה פאר זיינע קינדער, דער גשמיות'דיגער חלק, אזוי ווי דער פסוק זאגט "בית והון נחלת אבות". זאגט דוד המלך: מיין נישט אז אין דעם פאל איך אראפ פון זיי, נאר "אף נחלת שפרה עלי". און גיב אכטונג אויפ'ן לשון: ער זאגט נישט אז ער האט מער פון זיי. עס קען זיין אז יענער האט מער ווי אים - און דאך איז דוד רייכער פון אים. וויאזוי? ווייל איזהו עשיר - השמח בחלקו. יענער האט אסאך נחלות, אבער עס איז אים נישט גענוג; ער האט א נחלה, אבער זי איז נישט "שפרה עליו", זי געפעלט אים נישט. ער זוכט שטענדיג נאך, ער שפירט שטענדיג א הונגער, ער בענקט שטענדיג נאך נאך גשמיות'דיגע דערגרייכונגען. אבער ביי מיר - מיין נחלה שפרה עלי, זי געפעלט מיר גאר שטארק, און דערפאר איז אויך אין גשמיות מיין מצב בעסער פון זיינעם, ווייל וואס איך האב איז מיר גוט.
אזוי ווערט געזאגט אויף די תלמידים פון בלעם הרשע, אז אפילו אויף דער וועלט ווערן זיי קיינמאל נישט זאט. די נפש ווערט נישט פול; ווען מען פרובירט איר אָנצופילן מיט גשמיות'דיגע זאכן, גלוסט זי און שטרעבט צו נאך און נאך, און זי האט קיינמאל נישט קיין סיפוק. אבער דוד המלך זאגט: ביי מיר איז נישט אזוי. אפילו אויב מיין נחלה גרייכט נישט צו זייערס - שפרה עלי, איך בין פרייליך, צופרידן און גליקליך מיט איר. און דאס איז דער גאנצער ענין: אז דער מענטש זאל זיין צופרידן מיט דעם וואס ער האט.
א מעשה: ווער איז רייכער?
הרב אליעזר בן דוד האט דערציילט, אז ער פלעגט פארן קיין איראן אין דער צייט פונעם שאה, ווען מען האט נאך געקענט אהינפארן - און צוריקקומען - כדי צו שאפן געלט ביי גאר גרויסע עושרים, מולטי-מיליאנערן. איין מאל איז ער אנגעקומען אהין נאך אלס א יונגער אברך און געזאגט פאר זיי: איך בין רייכער פון אייך. האבן זיי אים אנגעקוקט ווי זיי וואלטן אים געוואלט אויפעסן: רייכער פון אונז? אדער דער מענטש לעבט אין דמיונות, אדער ער איז אפשר א באהאלטענער עושר און ער האט א ירושה וואס מיר ווייסן נישט דערפון.
האט ער זיי געזאגט: איך וויל איר זאלט פארשטיין וואס איז אן עני און וואס איז אן אביון. "אביון" ווערט געמאסטן לויט וויפיל מען גלוסט. וואס מער דער מענטש גלוסט צו מער - איז ער א גרעסערער אביון; וואס ווייניגער ער גלוסט - איז ער א קלענערער אביון. ווער עס פעלט אים אסאך, גלוסט ער צו מער, און ווער עס פעלט אים ווייניג - איז אים גענוג א ביסל צו דערגאנצן זיין חסרון. און ער האט ממשיך געווען: אויב איינער וועט מיר פארשלאגן א ביזנעס פון צוויי טויזנט שקל, וועל איך זיצן מיט אים בשמחה, ווייל איך קען דאך פארדינען צוויי טויזנט שקל. אבער אויב מען וועט אייך פארשלאגן א געשעפט פון ווייניגער ווי א מיליאן דאלאר - וועט איר מאכן אן אסיפה? איר וועט גלייך זאגן: פארדריי מיר נישט דעם קאפ, איך האב נישט קיין צייט דערצו, רעד מיט מיר פון ריכטיגע סכומים. אויב אזוי, פארשטייט: דו ביסט אן אביון פון א מיליאן דאלאר, דיר פעלט א מיליאן דאלאר - פארשטיי וואס פאר א גרויסער עני דו ביסט. בעת מיר פעלט בסך הכל צוויי טויזנט שקל. מיר פעלט ווייניג, דיר פעלט א געוואלד.
און דאָס איז דער אמת: דער עכטער מאָסשטאַב איז וויפיל עס פעלט דעם מענטש. וואוהין שטרעבסטו, וויפיל דאַרפסטו נאָך? ווער עס געפינט זיך אין אַזאַ גרויסן חיסרון, געפינט זיך אין אַ ריזיקן מאַנגל און מיט אומענדליכע שטרעבונגען. און טאַקע מיט דער צייט וואַקסט דער אַפּעטיט - שפּעטער דריי טויזנט, נאָכדעם צען טויזנט; אויך יענער גביר איז מערסטנס נישט געבוירן געוואָרן רייך, נאָר זיין אַפּעטיט איז געוואַקסן מיט די יאָרן, "יש לו מנה רוצה מאתיים". אָבער אויף דעם שטאפל, דאָס איז וואָס עס פעלט מיר. זאָגט דוד: אף נחלת שפרה עלי - די נחלה וואָס דער אויבערשטער האָט מיר געגעבן איז באַליבט און שיין אין מיינע אויגן, איך פיל נישט קיין שום חיסרון דערין און איך פיל נישט אַז איך דאַרף נאָך עפּעס.
תרי"ג עצות און נישט תרי"ג פּראָבלעמען
אֲבָרֵךְ אֶת־יְהֹוָה אֲשֶׁר יְעָצָנִי אַף־לֵילוֹת יִסְּרוּנִי כִלְיוֹתָי׃ (ז) - איך וועל בענטשן דעם אויבערשטן וואָס האָט מיר געגעבן עצה, אויך אין די נעכט מווסרן מיך מיינע נירן.
דער מלבי"ם ערקלערט: כאָטש לויט דער תורה איז דער מענטש פריי אין זיינע מעשים, דהיינו ער האָט אַ בחירה חופשית און ס'איז אין זיין האַנט אין יעדן מאָמענט צו באַשליסן צי ער וועט טאָן גוטס צי נישט, פונדעסטוועגן האָט מיך דער קדוש ברוך הוא נישט איבערגעלאָזט אין דער האַנט פונעם יצר הרע ער זאָל טאָן מיט מיר וואָס אים גלוסט - און באמת איז דאָ אַ גרויסער כוח ביים יצר, און ווען נישט דער קדוש ברוך הוא העלפט אים וואָלט דער מענטש אים נישט געקענט בייקומען. דאָס הייסט, אויב איך בין זוכה זיך פונדעסטוועגן צו שטאַרקן איבער מיין יצר, איז דאָס נאָר ווייל דער אויבערשטער העלפט מיר. דעריבער דאַנק איך דעם אויבערשטן וואָס ער שטייט ביי מיר ווי אַ יועץ, ווי אַ שומר, ווי איינער וואָס קומט מיר העלפן איך זאָל זיך נישט לאָזן פירן נאָכן יצר.
און מיט וואָס האָט ער מיר געגעבן אַן עצה? מיט דער תורה. דער אויבערשטער האָט אונדז געגעבן די תורה, און די תורה ריכט אונדז אויס צום ריכטיקן וועג, ציט אונדז צו קדושה, לערנט אונדז ווי אַזוי זיך צו היטן פונעם תאווה און פֿון די איבעריקע שטרויכלונגען פונעם יצר. און דאָס איז "אשר יעצני". דער זוהר הקדוש רופט אָן די תרי"ג מצוות "תרי"ג עיטין" - תרי"ג עצות. די תורה זאָגט דיר: אָט האָסטו תרי"ג עצות ווי אַזוי צו לעבן ריכטיק, תרי"ג עצות ווי אַזוי צו דערגרייכן די אמת'ע גליקליכקייט פונעם נפש.
און קוקט וואָס פאַראַ קוק אויף דער תורה. עס זענען דאָ מענטשן וואָס קוקן אויף די מצוות ווי אויף תרי"ג פּראָבלעמען. עס איז באַקאַנט די מעשה וועגן אַ מענטש וואָס איז געווען אַ חזן אין שול און איז אַריבער צו די גרויסע אָפּערע־טעאַטערס. מען האָט אים געפרעגט פאַרוואָס ער האָט דאָס געטאָן, האָט ער געענטפערט אַז ביים סוף פון יעדן שטיקל וואָס ער האָט אַרויסגעלאָזט פון מויל האָט אים אויסגעפעלט די קלאַטשערייען מיט די הענט; ער האָט געענדיקט אַ שטיקל אין מוסף פון ראש השנה - און עס האָט אים אויסגעפעלט אַז מ'זאָל קלאַטשן, אַז מ'זאָל בעטן פון אים אַ הדרן. איז ער אָנגעקומען אין דער אָפּערע, האָט מען אים געפרעגט: דאָרט זענען דאָך דאָ פרויען, דאָס פאַסט דאָך נישט פאַר אַ מענטש וואָס גייט מיט אַ קאַפּל אויפן קאָפּ. און וואָס האָט ער געענטפערט? "ביסט גערעכט, איך האָב אַ פּראָבלעם מיט דעם". קוקט וואוהין די זאַכן קענען דערגרייכן: אַ מענטש דרייט זיך אין דער וועלט מיט תרי"ג פּראָבלעמען, דאָ האָט ער אַ פּראָבלעם און דאָ האָט ער אַ פּראָבלעם. זאָגט דער זוהר הקדוש: דאָס זענען נישט קיין פּראָבלעמען - איך האָב דיר געגעבן תרי"ג עצות! וויי איז צום מענטש וואָס די תורה איז ביי אים אַ פּראָבלעם. זאָגט דער אויבערשטער: דאָ האָב איך דיר געגעבן אַ גוטע עצה, און דאָ אַ גוטע עצה; קוק אויף יעדער מצווה מײַנער ווי אויף אַ גוטע עצה ווי אַזוי צו קויפן חיי נצח. און דאָס איז "אברך את ה' אשר יעצני" - וויפיל דאַנק איך דעם אויבערשטן וואָס ער האָט מיר געגעבן אַזעלכע גוטע עצות ווי אַזוי זיך צו היטן פונעם יצר און זיך צו צוקלעפּן צו דער קדושה.
אף לילות יסרוני כליותי - דער כוח פונעם געוויסן
דער קדוש ברוך הוא האָט איינגעפלאַנצט אין מיר דאָס געפיל פֿון מוסר, אַז ביז אין די נעכט מווסרן מיך מיינע נירן נישט צו גיין אויפן שלעכטן וועג. דאָס איז דער געוויסן, וואָס ווייזט דעם מענטש דעם ריכטיקן וועג - צי ער טוט ריכטיק צי נישט. נאָכדעם וואָס דוד המלך האָט אָפּגעשניטן דעם עק פונעם מאַנטל פֿון שאול, שטייט געשריבן "ויך לב דוד אותו" - דאָס זענען געוויסנסביסן. זיין האַרץ האָט אים געפּלאָגט: פאַרוואָס האָסטו אַזוי געטאָן, דו וואָלסט אַזוי נישט געדאַרפט טאָן. און חז"ל ברענגען אַז מען האָט אים געמאָנט דערויף, און צום סוף ביי דער עלטער "ויכסוהו בבגדים ולא יחם לו", און די מפרשים זאָגן אַז ער האָט אָפּגעריסן דעם עק פֿון שאול'ס מאַנטל און אים איבערגעלאָזט אָן אַ ציצית. ווי עס זאָל נישט זיין, זעען מיר אַז ס'איז פאַראַן אַ מושג פֿון אַן אינערלעכן מוסר, און דער קדוש ברוך הוא האָט דאָס איינגעפלאַנצט אינעם מענטש. דעריבער דאַנק איך דעם אויבערשטן אויך אויף דעם וואָס ער האָט איינגעפלאַנצט אין מיר דעם מוסרישן כוח וואָס ריכט מיך אויס צום וועג פֿון אמת.
נאָר מען דאַרף וויסן: ס'איז זייער געפערלעך ווען אַ מענטש האָט אַ מוסרישן כוח אָן דער תורה. ווייל דעמאָלט נעמט ער זיך אָן מיט אַלערליי מוסרישע שיטות, און ער האָט רחמנות - אָבער נישט אויף די ריכטיקע מענטשן. ער האָט רחמנות אויף די פּאַלעסטינער און אויף די ארומלאָפנדיקע הינט, אָבער לגבי יידן, לגבי שומרי מצוות, לגבי מתנחלים האָט ער נישט קיין איין גראַם רחמנות; און נישט נאָר דאָס, נאָר ער האָט אַ שרעקליכע אַכזריות קעגן זיי. עס איז שוין געווען אַ לינקער וואָס האָט געזאָגט אַז די פּאַלעסטינער דאַרפן צילן זייערע ראַקעטן קיין גוש קטיף - פאַרוואָס שיסן אַהער? איר מאַכט אַן אַנטאַגאָניזם ביי דעם ישראלישן ציבור קעגן דעם פּאַלעסטינער פּראָבלעם; שיסט אויף זיי! אַ צווייטער האָט זיי גערופן יודאָ־נאַציס, אַ דריטער האָט פאָרגעלייגט אויפצוהענגען די חרדים אויף עלעקטרישע זיילן, און אַ פערטער האָט פאָרגעלייגט אַריינצוגיין מיט אַן עַם־16 קיין מאה שערים און שיסן אויף אַלע זייטן. ווער ס'וויל קען דאָס לייענען אין דעם קונטרס "מילים מסוגלות לרצוח" וואָס דער "מנוף"־אָפּטייל פֿון דער "ערכים"־אָרגאַניזאַציע האָט אַרויסגעגעבן. מען זעט אַז אַ מענטש קען נעמען די העכסטע ווערטן פֿון חמלה און רחמנות און זיי באַנוצן אויף די נישט־ריכטיקע ערטער.
מען דערציילט אויף איינעם פֿון יענע צען וואָס מען האָט געהאָנגען ביי די נירנבערגער משפטים, אַז ער האָט געהאַט אַ הונט, און ווייסט איר ווי ער האָט אים גערופן? "מענטש". בעת ווען יידן האָט מען געפירט צו די גאַז־קאַמערן און פאַר אים זענען זיי געווען ווי שאַשקעס, איז אָבער דער הונט געווען אַ "מענטש", אים האָט ער ליב געהאַט און געפּעשט. דאָס פּאַסירט ווען אַ מענטש נוצט חמלה און רחמנות אויף די פאַלשע ערטער. באמת איז פאַראַן אין מענטש אַן אינערלעכע מוסרישקייט, אָבער אוי און וויי אויב מען פירט דאָס נישט ריכטיק, אויב ס'איז נישטאָ קיין תורה וואָס זאָל דאָס אָנווייזן.
און רש"י ברענגט די דרשת חז"ל אויף "אף לילות יסרוני כליותי", וואָס זיי האָבן דאָס געדרשנט אויף אברהם אבינו: אַז אברהם האָט געלערנט תורה איידער די תורה איז געגעבן געוואָרן. פֿון וואַנען? עס זענען געווען זיינע צוויי נירן ווי צוויי קוואַלן וואָס שפּרודלען, און פֿון דאָרט האָט ער געלערנט תורה. דאָס הייסט, ס'איז דאָ דאָ אַ בחינה פֿון אַן השפעה פֿון אויבן.
שויתי ה' לנגדי תמיד
שִׁוִּיתִי יְהֹוָה לְנֶגְדִּי תָמִיד כִּי מִימִינִי בַּל־אֶמּוֹט׃ (ח) - איך האב געשטעלט דעם אויבערשטן שטענדיג קעגן מיר, ווייל ער איז צו מיין רעכטער האנט וועל איך נישט וואקלען.
דורך די עצות פון דער תורה אינעם פריערדיגן פסוק, און דורך דעם געפיל פון מוסר וואס איז דער גלייכער געוויסן - יענע אינערליכע שפיר אויב איך האב געטאן א מוסר'דיגע זאך צי נישט - בכוח פון דעם אלעם "שויתי ה' לנגדי תמיד". זאגט דער מלבי"ם: כאטש די תאוות פונעם גוף פאדערן פון אונז אפצולאזן דעם וועג פון השי"ת און נאכצוגיין די הנאות, שטעל איך דעם אויבערשטן פאר מיר. און וואס שטייט קעגן יענע תאוות? די מצוות ה'; זיי שטעלן זיך קעגן זיי.
און פארוואס שטייט "שויתי" און נישט "שמתי"? ווייל "שיוה" איז דאך א לשון פון לייגן, איך האב געלייגט דעם אויבערשטן פאר מיר. זאגט דער מלבי"ם: דער אויסדרוק "שויתי" קומט שטענדיג אויך מיט א באדייט פון השוואה, פארגלייכן איינס קעגן דאס אנדערע. דאס הייסט, איך האב אים געשטעלט קעגן מיר און אויך געמאכט א פארגלייך: ווען איך גלייך צו צווישן די מצוות ה' און די תאוות, אן קיין שום ספק איז דער ענין פון די מצוות ה' שטערקער און באזיגט. דאס איז "שויתי ה' לנגדי" - ווען איך שטעל דעם אויבערשטן קעגן מיינע תאוות און רצונות, בלי ספק איז דער אויבערשטער שטערקער, זיינע מצוות זענען שטערקער, און איך גיי אין דעם וועג פונעם אויבערשטן.
צוויי כוחות אין דער נפש פונעם מענטש
און דער מלבי"ם ערקלערט אז אין דער נפש פונעם מענטש זענען פאראן צוויי וועגן. איינס - דער גוף און זיינע כוחות, וואס ראטן שטענדיג דעם מענטש צו גיין לקראת נחשים און נייגן אים צו אהבת עצמו. דער גוף שלעפט צו גשמיות, ס'איז נישטא קיין חכמות: דער גוף איז חומריות, דער גוף איז תאווה. מיר האבן נאך נישט געזען קיין גוף וואס לויפט נאטורליך צו קיום המצוות; די מציאות איז פארקערט, דער גוף פונעם מענטש ווערט געצויגן צו די תאוות.
פארשטייט זיך אז ס'איז פאראן א מציאות פון א גוף וואס ווערט געצויגן צו רוחניות, אזוי ווי ביי אברהם אבינו. ביי אברהם געפינען מיר אז ער האט כביכול איבערגעלאזט דעם הקדוש ברוך הוא און איז געגאנגען מכניס אורח זיין - "אל נא תעבור מעל עבדך", איך האב אורחים - און פון דעם האבן חז"ל געלערנט אז גדולה הכנסת אורחים מער ווי הקבלת פני שכינה. און מיר האבן שוין געפרעגט: פון וואנעט האט אברהם אבינו געוואוסט אז מען דארף איבערלאזן דעם אויבערשטן פאר עטליכע ישמעאלים וואס בוקן זיך צום שטויב פון זייערע פיס? נאר ביי אברהם אבינו איז דער גאנצער גוף פארוואנדלט געווארן אין קודש קדשים; און אז דער גוף ציהט יעצט צו הכנסת אורחים - איז עס א סימן אז דאס איז וואס מען דארף טאן. ביי אונז, ווידעראום, איז די נטיה פונקט פארקערט: אויב דו פילסט זיך געצויגן צו איין זאך, זאלסטו וויסן אז מען דארף טאן די צווייטע זאך. אבער ביי אברהם אבינו, צו וואס דער גוף האט געצויגן - איז געווען דער רצון ה'; ער האט געלעבט אויף א מדריגה וואס זיין יצר האט שוין שלום געמאכט מיט אים, ווי חז"ל זאגן.
אבער לאמיר רעדן פון קרוצי חומר אזוי ווי אונז. זאגט דער מלבי"ם: דער גוף און זיינע כוחות נייגן דעם מענטש צו אהבת עצמו, צו דער מנוחה, צו דער שלווה, צו תאוות און הנאות. ביז אזא מאס, אז אפילו ווען מען טוט א מצוה, אפילו ווען מען פירט אויס עפעס רוחני'דיגס, מישט זיך שטענדיג אריין דער אייגענער אינטערעס: וואס וועט מיר ארויסקומען דערפון? וואס וועל איך פארדינען? וועל איך באקומען כבוד דערפאר? מענטשן זעען אז איך האב געטאן די מצוה? זאל איך דאס מפרסם זיין? מיר האבן דאך שוין גערעדט אז זינט דעם חטא פון עץ הדעת טוב ורע - "דעת" איז א לשון פון פארבינדונג - זענען גוט און שלעכט געווארן פארבינדן, און עס איז כמעט נישטא קיין מציאות אויף דער וועלט אז א מענטש זאל טאן גוטס אן דעם וואס עס זאל זיך אריינמישן עפעס פונעם שלעכטן. און דערפאר זאגט דער רמב"ם אז אויב א מענטש וועט מקיים זיין איין מצוה נאר לשם שמים אליין, האט ער שוין זוכה געווען מיט דעם לחיי העולם הבא - איין איינציגע מצוה. דאס לערנט אונז ווי זעלטן און שווער די זאך איז. און ווי די גמרא ברענגט, און מיר האבן שוין מאריך געווען אין דעם פריער, רבי חנינא בן תרדיון און רבי יוסי בן קיסמא: "כלום מעשה בא לידך?" - מעות של צדקה האבן זיך מיר פארביטן. פון אלע זיינע טעג איז דאס געווען די מעשה וואס ער האט געקענט מעיד זיין דערויף אז זי איז געווען ריין לשם שמים.
קומט אלזא אויס אז דער גוף און זיינע כוחות מישן זיך אריין אויך אין די מצוות וואס מיר טוען. אפילו אין זאכן פון קדושה מישט זיך שטענדיג אריין אן אייגענער חשבון, ענינים פון הנאה און ענינים פון גשמיות - און אפילו שכר לעולם הבא איז אן אייגענער חשבון: איך דין נישט דעם אויבערשטן בלויז ווייל ער האט אזוי באפוילן, נאר ווייל עס לוינט זיך פאר מיר. און די העכסטע מדריגה איז "אל תהיו כעבדים המשמשין את הרב על מנת לקבל פרס". הלוואי זאלן מיר דינען על מנת לקבל פרס, מען דארף זיך נישט דערשרעקן דערפון; אבער די העכסטע מדריגה איז צו דינען דעם אויבערשטן ווייל ער האט אזוי באפוילן, אפילו ווען ס'איז נישטא קיין שכר - און אפילו ווען ס'וואלט געווען אן עונש פאר'ן עובד און שכר פאר'ן ממרה. דער מענטש איז מחוייב אין דעם ציווי כלפי קודשא בריך הוא אפילו אויב מען וואלט אים געזאגט אז אויף יעדער מצוה באקומט מען אן עונש. מיר זענען נישט אויף דער דאזיגער מדריגה, אבער "מתוך שלא לשמה בא לשמה": מען הייבט אן מקיים צו זיין כדי צו באקומען שכר, און פון דעם האפט מען אנצוקומען צו דער מדריגה אז מען זאל טאן לשם שמים.
און פונעם צווייטן זייט, זאגט דער מלבי"ם, איז פאראן אינעם מענטש נאך א כוח - די מעשה'דיגע פארשטענדעניש (התבונה המעשית), דער שכל'דיגער חלק אינעם מענטש, וואס דאס איז א חלק אלוה ממעל, פון דער תבונה פונעם אלמעכטיגן באשעפער, וואס "מאן דנפח מדיליה נפח" - ער האט אריינגעבלאזן אין אונז א חלק רוחני. דער דאזיגער חלק שלעפט אונז צו רוחניות. די נשמה האט דא קיין הנאה נישט, נישט פון קיין אייזקרעם און נישט פון קיין סטעיק; כדי זי זאל הנאה האבן דארף מען תפילה, מען דארף תורה, מען דארף א פארבינדונג צו רוחניות. זאגט דעריבער דוד המלך: דער אויבערשטער גיט מיר אן עצה קעגן דעם גוף און קעגן דער גשמיות, און ווער עס הערט צו דער עצה פונעם אויבערשטן - "שויתי ה' לנגדי", ער בודק זיינע תאוות און זיינע רצונות קעגן עבודת ה', און ער שאצט אפ איינס קעגן דאס אנדערע.
כי מימיני בל אמוט
און וואס קלויבט ער אויס? "כי מימיני בל אמוט". זאגט דער מלבי"ם: די דאזיגע צוויי וועגן ווערן אנגערופן אין כתבי הקודש ימין און שמאל, און דער דרך הימין איז דער וועג פון עבודת ה' און דביקות אין אים, ווי עס שטייט "לב חכם לימינו ולב כסיל לשמאלו". נאכדעם וואס איך האב משווה געווען דעם אויבערשטן פאר מיר און מבטל געווען מיין רצון פאר זיין רצון, בין איך די גאנצע צייט אויפ'ן ריכטונג פון רעכטס - אין קדושה, אין טהרה, אין דעם וועג וואס פירט צו דער פארבינדונג צום אויבערשטן - און דורך דעם "בל אמוט", וועל איך נישט צוזאמענפאלן. דער דאזיגער וועג פירט צו שלמות, און נישט צו א מפלה, צו א בראך, צו שמערץ און צו חורבן.
און רש"י טייטשט "מימיני בל אמוט" - אז ביי דוד המלך איז געווען א ספר תורה צוגעקלעבט צו אים, ווי דער שטייגער פון מלכים; די תורה איז מיר צוגעקלעבט צו דער רעכטער האנט, איך בין עוסק אין איר כסדר, און דורך דעם וועל איך נישט וואקלען. און דער רד"ק ברענגט דעם פירוש פונעם רמב"ם אין מורה נבוכים, אז "מימיני" מיינט - דער אויבערשטער איז ביי מיר כביכול ווי מיין רעכטע האנט, ווי "אם אשכחך ירושלים תשכח ימיני". די רעכטע האנט פארגעסט א מענטש קיינמאל נישט; די גרינגקייט פון איר באוועגונג מאכט אז דער מענטש געדענקט זי שטענדיג. אזוי געדענקט דער מענטש שטענדיג דעם הקדוש ברוך הוא, און דורך דעם וועט ער נישט פאלן.
דריי מעלות: דאס הארץ, די נפש און דער גוף
לָכֵן שָׂמַח לִבִּי וַיָּגֶל כְּבוֹדִי אַף־בְּשָׂרִי יִשְׁכֹּן לָבֶטַח׃ (ט) - דערפאר האט זיך מיין הארץ געפרייט, און מיין כבוד (מיין נשמה) האט געיובלט, אויך מיין פלייש וועט רוען אין זיכערקייט.
דער מלבי"ם זאגט אז דוד המלך רעכנט דא אויס דריי מעלות. די ערשטע - "שמח לבי". דער מלבי"ם האט שוין מסביר געווען ביי עטליכע געלעגנהייטן אז דאס הארץ באצייכנט דעם כוח הממשלה וואס אין דער נפש; דאס הארץ הערשט איבער די אברים פונעם גוף. און א מענטש וואס גייט נישט נאכן הערשנדן הארץ, נאר פארקערט - דאס הארץ שלעפט אים צו תאוות, האט נישט קיין שמחה און נישט קיין הנאה פון זיינע מעשים. חז"ל זאגן: רשעים זענען פול מיט חרטות. מען האט שוין גערעדט מער ווי איין מאל אז גשמיות'דיגע הנאות פילן נישט אן דעם מענטש, נאר זיי ליידיגן אים אויס און ברענגען אים צו נאך תאוות. א הארץ וואס איז פארשקלאפט צו תאוות געפינט זיך תמיד אין אן אינערליכער מלחמה: פון איין זייט וויל ער און גלוסט, און פון דער צווייטער זייט ווייסט ער אז שפעטער וועט ער באדויערן און זאגן פארוואס האב איך דאס געטאן, וואס האט מיר דאס געגעבן - עס בלייבט אים דאך גארנישט. און דערנאך פילט ער ווי א שמאטע: איך האב זיך נישט געקענט איבערקומען, איך האב זיך נישט געקענט קעגנשטעלן מיט זיך אליין? אין דער אמת'ן האט ער פארלוירן די ממשלה, ווייל די ממשלה איז דאך דאס הארץ. זאגט דוד המלך: שמח לבי - מיין הארץ פרייט זיך, וויבאלד עס הערשט ווי געהעריג און שלעפט זיך נישט נאך די תאוות.
די צווייטע סיבה איז מצד דער נפש האלוקית: "ויגל כבודי". דער מלבי"ם זאגט אז תמיד געפינען מיר אין כתבי הקודש אז "כבוד" איז א לשון אויף דער נפש, ווי צום ביישפיל "אף כבודי ישכון לנצח". און ווי מיר האבן מסביר געווען, פאר דער נפש זענען נישטא קיין הנאות אינעם גוף; פארקערט, זי שרומפט צוזאם און עס איז איר שלעכט. ווען דער גוף שלעפט זיך נאך תאוות, טוט דער נפש וויי און עס דרוקט איר, און דערפון קומט אז דער מענטש געפינט זיך אין דיכאון און עצבות, אין אלע ערליי מצבים פון א מאנגל אין חיות און א מאנגל אין חשק - ווייל די נפש שרומפט צוזאם אין אים. אבער ביי מיר, זאגט דוד, פארקערט, איך שטיל דעם דארשט פון מיין נפש מיט רוחניות, און דערפאר פרייט זי זיך: ויגל כבודי.
און די דריטע זאך איז מצד דעם גוף אליין. כל זמן דער גוף שלעפט זיך נאך תאוות, ווי דער רמב"ם שרייבט, פארצערן די תאוות אויך דעם גוף, ווי דער פסוק זאגט "מנפש ועד בשר יכלה". דער רמב"ם שרייבט אז דער וואס שלעפט זיך נאך עריות ווערט אויסגעלאשן דאס ליכט פון זיינע אויגן, זיין גוף ווערט דאר און זיין פלייש פארטריקנט זיך, און ער גיט א גאנצן באשרייבונג וואס עס פאסירט צו מענטשן וואס גייען נאך תאוות. און די מציאות איז אז די ערטער מיט די העכסטע לעבנס-ערווארטונג אין לאנד זענען בני ברק און מודיעין עילית, און זיי זענען אויך די צוויי ערטער מיט דער נידריגסטער ראטע פון דער מחלה יענע מעשה (סרטן). צי עסן דען די מענטשן דארט געזונט? נישט ממש - טשאלנט, געפילטע פיש און קוגל זענען דאך נישט קיין טאפו אדער טשיע און אנדערע געזונטהייט-שפייזן. נאר די תורה זאגט אז עס איז פאראן אריכות ימים אין דער תורה: "למען יאריכון ימיך", "למען ייטב לך". די תורה גיט אונז וועגן ווי אזוי צו האבן אריכות ימים דא אויף דער וועלט און ווי אזוי זיך אפצוהיטן פון קראנקייטן. און דאס איז "אף בשרי ישכון לבטח" - אויך מיין מגושמ'דיגער חלק וועט זיך נישט חרוב מאכן מיט תאוות און גשמיות, און עס וועט אויך פאר אים זיין אן אייביגקייט.
שמחה קעגן גילה
און דער מלבי"ם איז מדייק: וואס איז דער חילוק צווישן "שמח" און "יגל"? מען האט שוין גערעדט דערוועגן עטליכע מאל: שמחה איז א שטענדיגע, תמידיות'דיגע שמחה, בעת גילה איז תמיד עפעס וואס רייסט זיך אויס פון פריש, אויף עפעס א נייע אנטדעקונג. דעריבער ווערט אויפן הארץ געזאגט "שמח" - א תמידיות'דיגע שמחה, ווייל כסדר איז ער זיך מתגבר אויף זיין יצר און דאס הארץ הערשט. ווען נאר צומאל וואלט דאס הארץ געהערשט, וואלט יעדעס מאל ווען ער וואלט מצליח געווען אויפגעוועקט געווארן א גילה: איך האב זיך מצליח געווען מתגבר צו זיין! אבער דוד זאגט: שמח לבי - כסדר זיגט מיין הארץ, און דאס איז א תמידיות'דיגע שמחה און נישט קיין איינמאליגע. ווידעראום "כבודי", וואס איז די רוחניות'דיגע נפש, זי וועט זיך פרייען מיט גילה - ווייל יעדן מאל אנטפלעקט זי נאך א רוחניות'דיגע מדרגה, יעדן מאל דערגרייכט זי נאך א דערגרייכונג, און דעמאלט איז פאראן א גילה, וואס איז א שמחה וואס באנייט זיך.
כי לא תעזוב נפשי לשאול
כִּי לֹא־תַעֲזֹב נַפְשִׁי לִשְׁאוֹל לֹא־תִתֵּן חֲסִידְךָ לִרְאוֹת שָׁחַת׃ (י) - ווייל דו וועסט נישט איבערלאזן מיין נפש צום שאול (קבר), דו וועסט נישט לאזן דיין חסיד צו זען דעם שחת.
קעגנאיבער "ויגל כבודי", וואס איז די רוחניות'דיגע נשמה וואס געפינט זיך אין גילה, זאגט ער יעצט "לא תעזוב נפשי לשאול". ווייל כאטש אין ענדע וועט דער גוף שטארבן, וואס דאס איז דאך דער גורל פון יעדן מענטש - נישט קיין חילוק צי ער איז אן עובד אלוקים צי נישט, און דער בית עולם ווערט אנגערופן "בית מועד לכל חי", ווייל אהין וועלן זיך סוף כל סוף צונויפקומען אלע לעבעדיגע - דאך, דער גוף וועט אראפגיין אין קבר אבער מיין נפש וועט נישט אראפגיין אהין, נאר זי וועט לעבן אויף אייביג. "נפש הרשע היורדת היא למטה לארץ": ווען א מענטש איז פארגראבט אין גשמיות, בלייבט זיין נפש דא אונטן, צוגעבונדן צו דא. אבער דו, ה', וועסט נישט איבערלאזן מיין נפש צום שאול; מיין גוף וועט אראפגיין אין שאול אבער מיין נפש נישט, און זי וועט זיך מתענג זיין מיט אייביגע נעימות.
און קעגנאיבער "אף בשרי ישכון לבטח" זאגט ער "לא תתן חסידך לראות שחת" - דער גוף וואס האט זיך געפירט מיט חסידות, זאלסטו אים נישט לאזן זען דעם שחת, דאס איז דער קבר. און וועט ער דען נישט שטארבן? זאגט דער מלבי"ם: דו וועסט אים נישט לאזן זען דעם שחת פאר זיין צייט. עס וועט קומען די צייט וואס יעדער איינער וועט נסתלק ווערן פון דער וועלט, אבער ברענג אים נישט צום שחת פאר דער צייט, ווייל איך גיי דאך אין דעם וועג פון ה' און בין דבוק אין זיינע מצוות.
און דער מלבי"ם איז מדייק: וואס איז דער חילוק צווישן "לא תעזוב" און "לא תתן"? "לא תעזוב" באטייט אז דער מענטש געפינט זיך אונטער דער רשות פון השי"ת, דבוק און צוגעקלעבט צו אים, און דער אויבערשטער היט אים כסדר. ווידעראום "לא תתן" מיינט לאז נישט איבער, לאז נישט צורו - אז דער אויבערשטער זאל מיר ראטעווען פונעם שחת. און דאס גייט אויפן גוף, וואס איז נישט אזוי צוגעקלעבט צום באשעפער. די נפש איז א רוחניות'דיגער חלק און דער אויבערשטער האלט זי, דערפאר בעט איך: פארלאז מיך נישט, פארלאז נישט מיין נפש צום שאול, לאז זי צוגעקלעבט ביי דיר כביכול אין דער האנט. אבער אויפן גשמיות'דיגן חלק, וואס דער אויבערשטער האלט אים נישט כביכול, בעט איך: רבונו של עולם, גיב מיך נישט איבער צום שחת, לאז מיר נישט אריינפאלן אין קבר.
תודיעני אורח חיים - וואס איז דער אמת'ער לעבן
תּוֹדִיעֵנִי אֹרַח חַיִּים שֹׂבַע שְׂמָחוֹת אֶת־פָּנֶיךָ נְעִמוֹת בִּימִינְךָ נֶצַח׃ (יא) - לאז מיר וויסן דעם וועג צום לעבן, די זעט פון שמחות ביי דיין פנים, די אייביקע זיסקייטן אין דיין רעכטער האנט.
זאגט דער מלבי"ם: דאס צייטווייליגע לעבן איז נישט מער ווי אן איינגערעדט לעבן. וואס א מענטש לעבט דא איז פארגייענדיק. פרעג א מענטש וואס געפינט זיך אין זיינע עלטערע יארן, און ער וועט דיר זאגן ווי שטארק דאס לעבן דא איז ערדיש, צייטווייליג און פארגייענדיק. א יונגער מענטש איז נאך זיכער אז דאס גאנצע לעבן שטייט פאר אים, אבער ווען מען קומט צום עק פארשטייט מען ווי צייטווייליג די מציאות דא איז. און וואס איז דער אמת'ער לעבן? דאס לעבן פון דער נפש, דאס רוחניות'דיגע לעבן.
און מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם באריכות אין די פרשיות השבוע: פרעה פרעגט יעקב'ן "כמה ימי שני חייך", און יעקב ענטפערט אים מיט א לאנגן ענטפער - "ימי שני מגורי... לא השיגו את ימי שני חיי אבותי בימי מגוריהם". לכאורה איז נישט פארשטענדליך דער לאנגער ענטפער. און מיר האבן מסביר געווען לויטן מלבי"ם, אז יעקב גיט אים א מוסר-שמועס: דו פרעגסט "כמה ימי שני חייך", און משמעות אז דו פארשטייסט נישט דעם באגריף פון לעבן. אויב דו רעדסט פונעם רוחניות'דיגן לעבן - די רוחניות וואס מיינע עלטערן האבן געהאט האב איך נישט משיג געווען; זיי האבן משיג געווען עולמות, משיג געווען קרבת אלוקים, בעת פון מיר איז נסתלק געווארן די רוח הקודש לאנגע יארן ווען יוסף האט געפעלט, און איך פיל נאך אלץ ווייט, "קטונתי מכל החסדים ומכל האמת". און אויב דיין כוונה איז אויף מגורים, וויפיל יאר איך האב געוואוינט דא אויף דער וועלט - דאס הייסט בכלל נישט קיין לעבן.
וואס איז דעריבער דער אמת'ער לעבן? נישט וואס דער מענטש לעבט דא אינעם גוף, נאר דאס אייביגע לעבן - ווען די נפש וועט אויסטון אירע לייבליכע קליידער און זיך צוריקקערן צום צרור החיים. דערפאר ווערט דער בית הקברות אנגערופן "בית החיים", ווייל דארט איז דער אמת'ער לעבן. און דער מלבי"ם זאגט: כל זמן דער מענטש איז אין א גוף, גייט ער און דערנענטערט זיך צו ארצות החיים. פונעם מאמענט וואס ער ווערט געבוירן הייבט דער זייגער אן צו טיקן - יום המות מיום הִוָלדו - און פון דא הייבט ער אן צו טרעטן אויפן וועג וואס פירט צו ארצות החיים. אבער דאס אלעס איז אויב ער גייט אויפן ריכטיקן וועג; אויב ער שפאנט אין קרומע שטעגן און שלעכטע וועגן, וועט ער נישט אנקומען צום לאנד פון לעבן. ער וועט אנקומען צו פילע ערטער, צו צעבראכענע גרובער, אבער נישט צום מקום פון לעבן.
דערפאר בעט דוד המלך: אנא ה', מאך מיר באקאנט דעם וועג וואס פירט צום לעבן. לערן מיר אויס וואס איז דער וועג וואס וועט מיר פירן צום מקום פון אייביגן לעבן, וואס איז דער שטעג וואס פירט צו רוחניות - ווייל דעם דאזיקן וועג ווייס איך נישט פון זיך אליין, און בלויז דער אויבערשטער קען מיר אויסלערנען. אויב עס איז נישטא קיין תורה, ווי אזוי קען א מענטש וויסן וואס איז דער ריכטיקער וועג וואס וועט אים פירן צו ארצות החיים?
צוויי חילוקים צווישן דעם אמת'ן לעבן און דעם איינגערעדטן לעבן
און דוד המלך ערקלערט דא צוויי חילוקים צווישן דעם אמת'ן רוחניות'דיגן לעבן און דעם איינגערעדטן לעבן, דאס גשמיות'דיגע לעבן אויף דער וועלט. דער ערשטער: די שמחה וואס א מענטש דערגרייכט אינעם צייטווייליגן לעבן איז נישט קיין אמת'ע שמחה, ווייל זי זעטיגט אים נישט. שטענדיג האט דער מענטש א חשק פאר נאך: איך האב עפעס דערגרייכט - זוך איך נאך. מען האט געקויפט אן אויטא און מען איז געווען צופרידן, אבער מען איז נישט זאט געווארן, ווייל דערנאך איז מען געפארן און געזען אז עס איז ארויסגעקומען א נייער מאדעל; יענער האט שוין אכט ציפערן און דו ביסט שטעקן געבליבן מיט זיבן, זיין בלעך גלאנצט מער. דער מענטש געפינט זיך כסדר אין א געיעג, אין אן אומאויפהערליכן הונגער, און ווערט קיינמאל נישט זאט. זאגט דוד המלך: אינעם רוחניות'דיגן לעבן, לערנסטו מיר, "שובע שמחות את פניך" - א רוחניות'דיגע שמחה זעטיגט און פילט אן, בעת א גשמיות'דיגער פארגעניגן ליידיגט נאר אויס.
דער צווייטער חילוק: דער גשמיות'דיגער תענוג הערט אויף. עס איז נישטא קיין שום גשמיות'דיגע הנאה וואס האלט אן אן א שיעור, און אפילו די גרעסטע תאוות ענדיגן זיך שנעל. א מענטש עסט, פילט אן, לאדנט אן - און דאס איז עס, פארטיק. קום עסט נאך עפעס - איך האב נישט קיין חשק; די תאווה איז פאראיבער און ער האט מער נישט קיין ווילן. און אזוי איז ביי אלע תאוות: זיי זענען צייטווייליג און זיי פארלאזן דעם מענטש. אבער "נעימות בימינך נצח" - יענער חלק פון ימין וואס מיר האבן פריער געזען אין "כי מימיני בל אמוט", דער חלק פון עבודת ה' און קרבת אלוקים, דאס זענען נעימות פון אייביקייט, זיסקייטן אן א גרעניץ, אן אייביגע זאך.
און וואס איז דער חילוק צווישן "נצח" און "לעולם"? זאגט דער מלבי"ם: ווען מען וויל זאגן אויף א זאך אז זי וועט דא אנגיין שטענדיג זאגט מען "לעולם" - דאס הייסט כל זמן די וועלט עקזיסטירט, וועט דאס דא בלייבן. אבער ווען מען וויל זאגן אויף א רוחניות'דיגער זאך אז זי וועט עקזיסטירן אין דער רוחניות'דיגער מציאות זאגט מען "לנצח" - אן אייביגע עקזיסטענץ, נצח נצחים. אפילו אויב "שמים כעשן נמלחו והארץ כבגד תבלה", בלייבט דאס אייביג; און דאס אייביגע איז רוחני, עס בלייבט תמיד און שטענדיג.
און צום שלוס פונעם קאפיטל, טייטשט רש"י "תודיעני אורח חיים" בלשון עתיד און נישט בלשון תפילה: דו ה' וועסט מיר לאזן וויסן דעם וועג צום לעבן. בעת דער רד"ק ערקלערט אז דא איז דאס יא א לשון תפילה: אנא ה', לאז מיר וויסן דעם וועג צום לעבן; איך בעט פון דיר, רבונו של עולם, אז דו זאלסט מיר לאזן וויסן דעם ריכטיקן וועג ווי אזוי זיך צו באהעפטן אין דיר.
צום סך-הכל:
אין דעם חלק פונעם קאפיטל שטעלט דוד המלך אוועק דעם חילוק צווישן אים און די וואס גייען נאך דעם הבל: זיין חלק איז אין די רוחניות'דיגע נעימות, און אפילו זיין גשמיות'דיגע נחלה איז אים שיין און צום הארצן, ווייל איזהו עשיר - השמח בחלקו. ער בענטשט דעם אויבערשטן אויף צוויי מתנות: די תרי"ג עצות פון דער תורה און דאס געפיל פון מוסר וואס ער האט איינגעפלאנצט אין אים, אבי דער מוסר זאל געריכטעט ווערן דורך דער תורה. מכוח דעם שטעלט ער דעם אויבערשטן קעגן זיינע תאוות, ער קלויבט אויס דעם רעכטן וועג און וואקלט זיך נישט. פון דא שטאמען דריי מעלות: א הארץ וואס פרייט זיך מיט א תמידיות'דיגער שמחה איבער זיין שליטה אויפ'ן יצר, א נפש וואס יובלט מיט באנייטע רוחניות'דיגע דערגרייכונגען, און א פלייש וואס רוהט אין זיכערקייט. און צום סוף - די נפש וועט נישט פארלאזט ווערן צום שאול און דער גוף וועט נישט זען קיין שחת פאר דער צייט, און די גרויסע תפילה: תודיעני אורח חיים, וואס נאר דערין איז פאראן א שובע שמחות און אייביגע נעימות, וואס דאס איז נישט פאראן אין קיין שום גשמיות'דיגן תענוג, וואס זעטיגט נישט און האלט נישט אן.