קאפיטל ק"ה איז א קאפיטל פון הודאה און דערציילן די חסדי ה' מיט כלל ישראל: פונעם ברית האבות, דורך ירידת יוסף און ירידת יעקב קיין מצרים, ביז צו מכות מצרים און דער יציאת מצרים. אינעם טייל וואס שטייט פאר אונז שטעלן מיר זיך אפ אויף די פסוקים וואס באשרייבן דעם שעבוד מצרים און די מכות: פארוואס האט דער אויבערשטער איבערגעדרייט דאס הארץ פון די מצריים, וואס איז דער חילוק צווישן דער שליחות פון משה ביז דער שליחות פון אהרן, וואס זענען "אותות" און וואס זענען "מופתים", און פארוואס נעמט דוד המלך א סדר פון מכות וואס שטימט נישט מיטן סדר וואס שטייט אין דער תורה. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים, מיט די פירושים פונעם מלבי"ם און די מפרשים.
הָפַךְ לִבָּם לִשְׂנֹא עַמּוֹ לְהִתְנַכֵּל בַּעֲבָדָיו׃ - ער האט איבערגעדרייט זייער הארץ צו פיינט האבן זיין פאלק, צו שמידען בייזע פלענער קעגן זיינע קנעכט.
דער רד"ק זאגט: "הפך" איז א פועל יוצא, און זיין באדייט איז אז דער באשעפער יתברך האט איבערגעדרייט זייער הארץ, ווייל ער האט דאס אזוי נגזר געווען - ווי עס שטייט "ועבדום ועינו אותם". אדער קען עס זיין א פועל עומד, כאילו עס שטייט "נהפך לבם" (זייער הארץ האט זיך אליין איבערגעדרייט). עס לוינט זיך דא אפצושטעלן אויפן דקדוק'ישן ענין, וואס די מפרשים ברענגען כסדר ארויף, און עס טוישט די גאנצע באדייטונג. א פועל יוצא מיינט אז איינער טוט א פעולה וואס גייט ארויס צום צווייטן, דאס הייסט די פעולה ווירקט אויף יענעם. א פועל עומד מיינט אז דאס ווארט באשרייבט א סטאטישן מצב, און עס איז נישטא דא איינער וואס ווירקט אויף א צווייטן.
לויט דעם קען מען פארשטיין "הפך לבם" אויף צוויי אופנים: אויב עס איז א פועל יוצא - האט דער הקדוש ברוך הוא איבערגעדרייט דאס הארץ פון די מצריים צו פיינט האבן זיין פאלק; ער איז דער וואס האט געווירקט אויף יענע. און אויב עס איז א פועל עומד - איז "הפך לבם" אזוי ווי "נהפך לבם", דאס הייסט זייער הארץ האט זיך פון זיך אליין איבערגעדרייט צו פיינט האבן זיין פאלק, און עס איז נישטא קיינער וואס האט געווירקט אויף זיי פון אינדרויסן.
"להתנכל בעבדיו" - צו טראכטן מחשבות ווי אזוי זיי אומצוברענגען, אזוי ווי "הבה נתחכמה לו", אז זיי האבן פלאנירט צו פארטיליקן כלל ישראל. און דער מלבי"ם ערקלערט אז עס זענען דא דא צוויי זייטן: "הפך לבם לשנוא עמו" - די שנאה איז געווען מצד דעם פאלק, ווייל בני ישראל זענען געווען רב ועצום ממנו און זיי האבן זיך אלץ מער געמערט, דעריבער האט דער אויבערשטער איבערגעדרייט זייער הארץ זיי צו פיינט האבן אלס פאלק. "להתנכל בעבדיו" - אז זיי האבן געהאט נאך א כוונה, אפצושטויסן כלל ישראל פון עבודת ה', זיי זאלן נישט זיין קיין עובדי ה'. ווארום פרעה איז דאך געווען א כופר און האט געזאגט "לא ידעתי את ה'", און ער האט געהאט אן אינטערעס זיי צו מאכן גלייביגע אינעם מצרישן אפגאט. קומט אויס אז ער האט געהאט צו זיי א שנאה אלס א פאלק, און א שנאה אלס מאמינים אינעם אויבערשטן און נישט אין פרעה - "לי יאורי ואני עשיתיני" - און נישט אין די אנדערע הבל-אמונות פון מצרים, דער נילוס אדער דער לאם און ענליכע עבודה זרות זייערע.
שָׁלַח מֹשֶׁה עַבְדּוֹ אַהֲרֹן אֲשֶׁר בָּחַר בּוֹ׃ - ער האט געשיקט משה זיין קנעכט, אהרן וועמען ער האט אויסדערוויילט.
דער מלבי"ם טוט שטענדיג מפרש זיין יעדעס ווארט מיט איר פינקטליכער באדייטונג, און ביי אים איז נישטא קיין כפל ענין מיט אנדערע ווערטער. אזוי אויך דא: משה'ן רופט דער פסוק אן "עבדו", און אהרן "אשר בחר בו". משה איז געשיקט געווארן מצד וואס ער איז געווען אן עבד ה' - אזוי ווערט משה אנגערופן, "משה עבדי מת". בעת אהרן איז געשיקט געווארן נישט מצד דעם וואס ער איז געווען אן עבד ה', נאר מצד דעם וואס ער מיט זיין זרע זענען אויסדערוויילט געווארן צו זיין משרתי ה'.
און גיט אכטונג, זאגט דער מלבי"ם: ביי משה שטייט נישט "בחר בו", ווייל דער לשון פון בחירה מיינט אז ער איז אויסדערוויילט אויף דורות, און משה איז נישט אויסדערוויילט געווארן אויף דורות - זיינע קינדער האבן נישט ממשיך געווען זיין וועג. דערפאר ביי משה איז נישטא קיין בחירה, נאר דער הקדוש ברוך הוא האט אים גענומען מצד וואס ער איז זיין עבד. ביי אהרן אבער, האט ער אים גענומען מצד "בחר בו": עס איז פאראן א מעלה מצד זיין עבודה, וואס זיין בחירה איז אן אייביגע בחירה, אז יעדער וואס קומט פון זרע אהרן איז פונעם אויסדערוויילטן זרע וואס דינט אין בית ה'. קומט אויס אז עס איז דא דא א מעלה פאר משה און א מעלה פאר אהרן.
שָׂמוּ־בָם דִּבְרֵי אֹתוֹתָיו וּמֹפְתִים בְּאֶרֶץ חָם׃ - זיי האָבן אַרײַנגעלייגט אין זיי די רייד פֿון זיינע אותות, און מופתים אין לאַנד פֿון חם.
דער מלבי"ם עקלערט: עס זענען געווען מכות פֿון אותות און עס זענען געווען מכות פֿון מופתים, און מען האָט שוין דערמאָנט דעם ענין פֿריִער. די מכות וואָס זענען געקומען מיט אַ פֿריִערדיקער התראה - וואָס מען האָט זיי מַתְרֶה געווען און געוואָרנט אַז עס וועט קומען אַ מכה און זיי האָבן נישט געפֿאָלגט - ווערן אָנגערופֿן "אותות", וואָס דער אויבערשטער לייגט אין זיי אַן אות און וואָרנט זיי. און די מכות וואָס מען האָט זיי פֿריִער נישט מַתְרֶה געווען, ווי למשל כנים, שחין און חושך, וואָס זענען נישט געקומען דורך אַ וואָרענונג פֿון "אויב דו וועסט נישט פֿאָלגן וועט קומען אויף דיר אַ מכה", נאָר פֿון פֿאָראויס זענען זיי געקומען אַלס אַ שטראָף - דאָס זענען די "מופתים", אַ מופת אויף מציאות האלוקים אַז אָט באַשטראָפֿט דער הקדוש ברוך הוא. און דאָס אַלעס, סײַ די אותות און סײַ די מופתים, זענען געווען "בארץ חם": זיי זענען נישט געקומען אויסצולערנען די מצרים די עיקרי האמונה, נאָר זיי צו באַשטראָפֿן פֿאַר דעם וואָס זיי האָבן נישט צוגעהערט צום קול פֿונעם אויבערשטן.
און אינעם ענין פֿון אותות ומופתים ווערט געבראַכט בשם גדולי ישראל. מען דערציילט אַ מעשׂה אַז דער זון פֿונעם חפץ חיים איז געפֿאָרן אויפֿן באַן, און חסידים - וואָס האָבן ליב בעיקר סיפורי צדיקים - האָבן אים געבעטן ער זאָל דערציילן אַ ביסל "מופֿתים", פֿון די מופתים פֿונעם חפץ חיים, וואָרעם עס איז דאָך באַקאַנט אַז דער חפץ חיים איז געווען אַ גרויסער בעל מופת און בײַ אים זענען געווען ניסים ומופתים און רוח הקודש. האָט ער זיי געזאָגט: בײַ אונדז זאָגט מען, אַז מער פֿון וואָס מען דאַרף זיך באַגײַסטערן פֿון "צדיק גוזר והקדוש ברוך הוא מקיים", דאַרף מען זיך באַגײַסטערן פֿון "הקדוש ברוך הוא גוזר וצדיק מקיים". דאָס הייסט: דער גרעסטער מופת איז ווען אַ מענטש ברעכט זײַן נאַטור און זײַנע תאוות און דינט דעם אויבערשטן. פֿון וואָס באַגײַסטערסטו זיך - פֿון דעם וואָס דער צדיק בייגט כביכול דעם רצון פֿונעם אויבערשטן צו טאָן זײַן ווילן? נישט פֿון דעם דאַרף מען נתפעל ווערן, נאָר פֿון דעם וואָס דער צדיק בייגט אונטער זײַן אייגענעם ווילן פֿאַרן רצון פֿונעם אויבערשטן.
און עס האָט געזאָגט איינער פֿון די גרויסע רבי'ס, אַז באמת איז דער ענין פֿון אותות ומופתים נישט דער עיקר אין אידנטום, און האָט דאָס מרומז געווען אינעם פּסוק: "אותותיו ומופתים בארץ חם" - ווער עס ווערט נתפעל פֿון אותות און מופתים, דאָס איז אין "ארץ חם". אָבער מיר ווערן נישט נתפעל פֿון אותות און מופתים; מיר ווערן נתפעל פֿון וויפֿל ער איז אַ צדיק, וויפֿל ער איז אַ ירא שמים, וויפֿל ער איז אַן עובד ה', וויפֿל ער איז מדקדק אין זײַנע מעשׂים און אין די מצוות. דאָס איז דער מבחן, און נישט קיין אותות און מופתים.
שָׁלַח חֹשֶׁךְ וַיַּחְשִׁךְ וְלֹא־מָרוּ אֶת־דְּבָרוֹ׃ - ער האָט געשיקט פֿינצטערניש און פֿאַרפֿינצטערט, און זיי האָבן נישט מורד געווען אין זײַן וואָרט.
קודם אין דקדוק: מען לייענט "וַיַּחְשִׁךְ" מיט אַ שווא נח, ווײַל פֿאַר דעם איז דאָ אַ תנועה קטנה - דער יו"ד איז מיט אַ פתח, און וויבאַלד ער איז מיט אַ פתח, איז דער שווא נאָך אים אַ שווא נח.
דער אבן עזרא פֿרעגט: אויב מען רעדט פֿון פֿינצטערניש, ווי קען דאָס זײַן אַ שליח? פֿינצטערניש איז דאָך אַ זאַך פֿון דער נאַטור, צי איז דאָס דען אַ באַשעפֿעניש וואָס מען קען זאָגן אויף איר "איך האָב געשיקט פּלוני"? און ער ענטפֿערט מיט מליצה: "אולי יעיר זה השואל משנתו" - דער שואל זעט אויס ווי ער איז אײַנגעשלאָפֿן; זאָל מען אים אויפֿוועקן פֿון זײַן שלאָף און ער וועט זען, אַז אויך אויפֿן רבונו של עולם'ס רייד שטייט "כן יהיה דברי אשר יצא מפי... אשר שלחתיו". זעט מען דאָך אַז מען קען זאָגן אויך אויף אַן אוממאַטעריעלער זאַך, אַפֿילו אויף אַ דיבור, אַז עס טוט די שליחות פֿונעם אויבערשטן. און אַזוי אויך פּאַסט צו זאָגן אויף דער פֿינצטערניש: דער אויבערשטער האָט געשיקט די פֿינצטערניש. און וואָס מיינט "ויחשיך"? אַז ער האָט פֿאַרפֿינצטערט ארץ חם וואָס איז דערמאָנט אינעם פֿריִערדיקן פּסוק - "ומופתים בארץ חם" - דאָרט האָט ער געשיקט פֿינצטערניש און פֿאַרפֿינצטערט.
דער רד"ק שטעלט זיך אָפּ דערויף וואָס דוד המלך דערמאָנט נישט די מכות לויט זייער סדר, און דערמאָנט אויך נישט זיי אַלע נאָר אַ טייל פֿון זיי. און דער טעם איז, ווײַל זיי שטייען דאָך שוין געשריבן אין דער תורה און מען דאַרף זיי נישט איבערחזרן און אויסרעכענען באַזונדער, נאָר ער דערמאָנט אַ טייל פֿון זיי לזכר פֿון די אותות. און אַזוי אויך אין מזמור ע"ח, "האזינה עמי תורתי", דערמאָנט ער נישט אַלע מכות נאָר אַ טייל פֿון זיי.
דער כתיב איז "דבריו" און דער קרי איז "דברו", און דער ענין איז איינס. און ווער זענען די וואָס האָבן נישט מורד געווען אין זײַן וואָרט? עס זענען דאָ עטלעכע מעגלעכקייטן. דער רד"ק טײַטשט: די אותות. די אותות וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט אָנגעטאָן אין מצרים האָבן נישט מורד געווען אין זײַן וואָרט - דער אויבערשטער האָט זיי געשיקט און זיי האָבן געטאָן זייער תפקיד. אַ צווייטע מעגלעכקייט: משה און אהרן, וואָס זענען פֿריִער דערמאָנט געוואָרן - "שלח משה עבדו אהרן אשר בחר בו" - האָבן געטאָן פּינקטלעך ווי דער הקדוש ברוך הוא האָט זיי געהייסן. כאָטש פּרעה האָט זיי מבזה געווען, און כאָטש ער האָט געגזרט אויף זיי אַז אויב זיי וועלן קומען זען זײַן פּנים זענען זיי פֿרײַ צו שטאַרבן, האָבן זיי נישט מורד געווען אין זײַן וואָרט און זענען געגאַנגען מיט מסירות נפש. און דאָס איז גאָרנישט געווען פּשוט: לכתחילה זענען זיי געגאַנגען מיט די שבעים זקנים, און צום סוף האָבן זיי זיך געפֿונען אַליין - אַ סימן אַז די זקנים האָבן מורא באַקומען, און די גבֿורה צו שטיין פֿאַר פּרעה איז נאָר געווען בײַ משה און אהרן.
און דער רד"ק ברענגט א מדרש: רבי אלעזר זאגט, ולא מרו די מכות זיין ווארט - יעדע מכה וואס דער אויבערשטער האט איר געהייסן קומען, איז געקומען לויט זיין באפעל. רבי יהודה בן רבי סימון זאגט, ולא מרו דער בית דין של מעלה זיין ווארט - הקדוש ברוך הוא האט געגעבן א באפעל צום בית דין של מעלה און זיי האבן נישט איבערגעטראטן זיין ווארט. און לכאורה איז דאס דאך פשוט, אבער פונדעסטוועגן אזוי זאגט דער מדרש.
דער מלבי"ם שטעלט זיך אויף דער קשיא: פארוואס דערמאנט ער די פינצטערניש דאס ערשטע, בשעת נאכדעם קערט ער זיך צוריק צו "הפך את מימיהם לדם" און "שרץ ארצם צפרדעים", וואס דאס זענען דאך די ערשטע מכות? און נאך מער, ער דערמאנט דאך נישט אלע מכות. און ער ערקלערט, אז חושך איז געווען די לעצטע מכה פון די דריי סדרים. די מכות זענען געקומען אין דריי כוואליעס: דצ"ך, עד"ש, באח"ב. און דאס וואס רבי יהודה פלעגט מאכן אין זיי סימנים - פרעגן אלע, דארף מען דען סימנים, א קינד קען דאך אויך מאכן ראשי תיבות? און עס איז באקאנט דער ענטפער דרך צחות, אז מכות אן סימנים זענען נישט קיין מכות. אבער ערנסט גערעדט, זאגט דער מלבי"ם אז דער ענין פון די דריי סדרים איז צו ווייזן דריי ערליי שליטה, און אזוי שרייבן נאך מפרשים: א שליטה אויף דער ערד, א שליטה אין דער לופט, און א שליטה אין הימל און אין די לעבנס פון מענטשן - צו ווייזן ווי אזוי הקדוש ברוך הוא הערשט איבער זיין גאנצער וועלט.
און דער סדר איז געווען אויסגערעכנט: ביים סוף פון יעדער סדרה איז געקומען א מכה אן א התראה. דצ"ך - דם מיט א התראה, צפרדע מיט א התראה, כינים אן א התראה; עס איז נישט געווען קיין מציאות אז משה גייט צו פרעה און זאגט אים "אויב דו לאזט נישט גיין, ברענג איך כינים", נאר נאך צוויי מכות קומט די דריטע אן א ווארענונג. און אזוי אויך עד"ש - ערוב מיט א התראה, דבר מיט א התראה, שחין אן א התראה, וואס מען האט נישט פריער געווארנט פרעה נאר מען האט גלייך געברענגט אויף אים שחין. און אזוי אויך אין דער דריטער סדרה: דער מלבי"ם נעמט ארויס מכת בכורות, וויבאלד ביי איר האט ער זיי שוין פארשיקט, און מיר באשעפטיגן זיך מיט די מכות וואס דינען אלס א לערנונג; און עס בלייבן ברד, ארבה, חושך - און די דריטע מכה פון זיי, די פינצטערניש, איז אויך געקומען אן קיין התראה.
קומט אויס אז חושך איז דער סיום פון אלעס, ווארום נאך דעם, ביי מכת בכורות, האט ער זיי שוין ארויסגעשיקט. און דאס איז וואס שטייט דא: ער האט געלייגט אין זיי די ווערטער פון זיינע אותות און מופתים ביז ער האט געשיקט חושך און עס האט פאפינצטערט. מיט פשוטע ווערטער, דער פסוק איז געגאנגען צום לעצטן מכה פון דעם סדר פון די לערנענדיגע מכות, און נאך דעם ביי מכת בכורות האט ער שוין ארויסגעפירט כלל ישראל פון מצרים. און די זאך דערמאנט וואס מיר זאגן צום חכם וואס פרעגט ביים ליל הסדר: "אין מפטירין אחר הפסח אפיקומן". יעדער פרעגט: מען זאגט דאך אים "כהלכות הפסח" - פארוואס האסטו אנגעכאפט דווקא די דאזיגע הלכה? נאר די כוונה איז, לערן מיט אים די הלכות הפסח ביז "אין מפטירין אחר הפסח אפיקומן", דאס הייסט ביז דער לעצטער הלכה - מיר האבן געענדיגט עסן דעם קרבן פסח, און מען עסט שוין מער גארנישט. אזוי אויך דא: ער האט געטון אין זיי אותות און מופתים ביז מכת חושך, וואס זי איז די לעצטע איידער ער האט זיי פארשיקט ביי מכת בכורות.
אינעם ספר ילקוט פנינים ברענגט ער בשם דעם חתם סופר, אז חז"ל זאגן אין מדרש אז עס איז א שבח פאר כלל ישראל וואס זיי האבן נישט איבערגעטראטן דאס ווארט פונעם אויבערשטן ביי מכת חושך. און דאס איז דאך א פערטער ביאור אין "ולא מרו את דברו": מיר האבן פריער געזאגט אז די אותות האבן נישט איבערגעטראטן, און אז משה און אהרן האבן נישט איבערגעטראטן, און אז דער בית דין של מעלה האט נישט איבערגעטראטן - און דא: בני ישראל האבן נישט איבערגעטראטן זיין ווארט.
און דער חתם סופר פרעגט: מיט וואס וואלטן כלל ישראל געקענט איבערטרעטן זיין ווארט, און וואס פאר א שבח איז דא דא? נאר אין דער צייט פון מכת חושך זענען די מצריים געווען צוגעשמידט צו דער ערד, יעדער איינער צוגעקלעבט צו זיין פלאץ, און בני ישראל האבן גאנץ גרינג געקענט אויפשטיין, זיי שלאגן און הרגענען און ארויפגיין פון לאנד. פארוואס נאך ווארטן אויף מכת בכורות און פארציען די זאך - לאמיר שוין מאכן א סוף דערצו, לאמיר זיי שלאגן און ארויסגיין! נאר עס שטייט אין תרגום יונתן אז יוסף האט באשוואוירן די יידן אז זיי זאלן נישט ארויסגיין פאר דער צייט, פאר דער אמת'ער גאולה קומט. און דאס איז וואס שטייט "שלח חושך ויחשיך" - זיי האבן גרינג געקענט ארויסגיין, "ולא מרו את דברו" - זיי האבן נישט עובר געווען אויף דער שבועה און זענען געבליבן ביז דער הקדוש ברוך הוא וועט זיי אויסלייזן. ווארום שבט אפרים זענען דאך ארויסגעגאנגען פאר דער צייט, און מיר וויסן אז זיי זענען צום סוף געפאלן. לערנט מען פון דעם אז א גאולה פאר דער צייט האט נישט קיין הצלחה; און די מעלה פון כלל ישראל איז געווען וואס זיי האבן געגלייבט אינעם אויבערשטן און אין משה עבדו, און האבן נישט עובר געווען אויף דער שבועה.
אין שמות רבה ווערט געברענגט א משל צו א קעניג וואס זיין קנעכט האט זיך פארזינדיגט פאר אים. האט ער געזאגט צו איינעם: גיי און גיב אים פופציג שמיץ מיט דער באטש. איז ער געגאנגען און אים געגעבן הונדערט. יענער שליח איז געווען א גרויסער מחמיר און האט צוגעלייגט פון זיך אליין. אזוי אויך האט הקדוש ברוך הוא געשיקט חושך, און די פינצטערניש האט צוגעלייגט פון זיך אליין - "ויחשיך". דער מדרש מוטשעט זיך: אז דער פסוק זאגט שוין "שלח חושך", איז דאך שוין דא חושך, וואס באדייט דאס ווארט "ויחשיך"? נאר די פינצטערניש האט מחמיר געווען און צוגעלייגט נאך מער פינצטערניש, ווייטער וויפיל דער אויבערשטער האט איר געשיקט. און עס שטייט אין די ספרים אז דאס איז נישט געווען קיין המראת פי ה', ווייל פאר מצרים איז געקומען נאך פיל מער וויפיל עס איז נגזר געווארן. קומט אויס אז די פינצטערניש האט זיך כביכול געזארגט פאר כבוד שמים און האט זיי צוגעלייגט מער וויפיל זיי האבן געדארפט באקומען לויט דער שליחות.
אינעם ספר ישמח משה ערקלערט ער: מכת חושך איז געקומען אן א התראה, און לויט דעם קומט אויס אז די מצריים האבן דא נישט איבערגעטראטן דאס ווארט פונעם אויבערשטן. ווארום ווען טוט א מענטש ממרה זיין דאס ווארט פון ה'? ווען מען זאגט אים "שלח את עמי" און ער וויל נישט שיקן - און ער באקומט דערפאר צפרדעים. אבער ביי מכת חושך, וואס איז געקומען אן קיין התראה, קען מען נישט זאגן אז ער איז מורד געווען און נישט געשיקט.
נאר וואס דען? דער ענין פון חושך איז געווען פאר צוויי צוועקן: איינס, כדי כלל ישראל זאל זען די ערטער וואו די מצריים האבן באהאלטן זייערע אוצרות; און דאס צווייטע, כדי די מצריים זאלן נישט זען דעם טויט פון די רשעי ישראל. ווייל לויט דער דעה וואס פארקלענערט דאס מערסטע, זענען אכציג פראצענט פון כלל ישראל נישט געווען ראוי צו דער גאולה, און זיי זענען אויסגעגאנגען אין די טעג פון מכת חושך, און די אידן האבן זיי באגראבן באהאלטענערהייט אן דעם וואס די מצריים זאלן וויסן. קומט אויס אז די דאזיגע מכה איז נישט געווען א מכה פון "אם לא תשלח אביא חושך", נאר א מכה וואס איז געקומען צו לייזן פראבלעמען, און דעריבער איז נישט געווען ביי איר קיין התראה - "שלח חושך ויחשיך", אן א התראה.
און אויף דעם זאגט ער אז אזוי וועט אויך זיין לעתיד לבוא: "כימי צאתך מארץ מצרים אראנו נפלאות" - די צוקונפטיגע וואונדער וועלן זיין אזוי ווי די וואונדער פון יציאת מצרים. און וואו שטייט דאס געשריבן? "כי הנה החושך יכסה ארץ וערפל לאומים" - אבער "ועליך יזרח ה'". אזוי ווי ביי מכת חושך איז דער חושך געווען בלויז פאר די מצריים און נישט פאר כלל ישראל.
הָפַךְ אֶת־מֵימֵיהֶם לְדָם וַיָּמֶת אֶת־דְּגָתָם׃ - ער האט איבערגעקערט זייערע וואסערן צו בלוט, און געטויט זייערע פיש.
דאס בלוט אליין האט געטויט די פיש, ווייל פיש לעבן דאך נאר אין וואסער, און וויבאלד דאס וואסער איז פארוואנדלט געווארן אין בלוט - "וימת את דגתם".
שָׁרַץ אַרְצָם צְפַרְדְּעִים בְּחַדְרֵי מַלְכֵיהֶם׃ - זייער לאנד האט געוואמלט מיט פראשן, אין די קאמערן פון זייערע מלכים.
רש"י ברענגט: אמר רבי יוחנן, אין יעדן ארט וואו עס זענען געלעגן וואסערן זענען געלעגן פראשן - יעדעס פלאץ וואו עס איז געווען וואסער, דארט זענען געווען פראשן. און דאס איז "שרץ ארצם צפרדעים", אין דעם גאנצן לאנד, און נישט דווקא אינעם יאור. לכאורה וואלט געדארפט שטיין "שרצה ארצם", ווייל "ארץ" איז דאך לשון נקבה. זאגט דער מצודת דוד, אז ער ניצט לשון זכר ווייל ער רעדט וועגן די וואסערן פונעם לאנד - די וואסערן פונעם לאנד האבן געשארצט מיט פראשן, און דעריבער שטייט עס בלשון יחיד.
און דער מלבי"ם ערקלערט אז "שרץ" דא איז א פועל יוצא, און ווי מיר האבן געלערנט אין אנהייב פונעם שיעור - א פועל וואס גייט ארויס און ווירקט אויף א צווייטן. ווארום עס איז דאך געווען איין פראש וואס מ'האט געשלאגן אין איר און זי האט ארויסגעשארצט פראשן; יענע פראש האט ארויסגעגעבן די פראשן, שרצה הצפרדע צפרדעים.
אָמַר וַיָּבֹא עָרֹב כִּנִּים בְּכָל־גְּבוּלָם׃ - ער האט געזאגט און עס איז געקומען דער ערוב, כינים אין זייער גאנצן גרעניץ.
"אמר ויבוא ערוב" - אז עס איז געקומען פון זיך אליין. און פארוואס דערמאנט ער ערוב פאר כינים, עס איז דאך כינים געווען פריער? אויף דער קשיא שטעלן זיך אפ פיל מפרשים. דער אבן עזרא זאגט: ווייל זי איז געווען שווער - מכת ערוב איז געווען א שווערע מכה, און דעריבער דערמאנט ער זי קודם צוליב איר הארבקייט. דער רד"ק טייטשט "אמר ויבוא ערוב" - אז דער הקדוש ברוך הוא האט אויפגעוועקט די חיות רעות צו קומען; "כינים בכל גבולם" - אזוי ווי עס שטייט "כל עפר הארץ היה כנים", אז דער שטויב פון דער ערד איז כביכול א סימן אויפן גאנצן לאנד.
און דער מלבי"ם ערקלערט: דם און צפרדע זענען געווען דורך אהרן, וואס האט געשלאגן מיטן שטעקן, בעת וואס ערוב - "אמר ויבוא ערוב" - איז געקומען מיטן דבר ה' אליין און נישט דורך א שליח, און כל שכן כינים וואס איז געווען פאר דעם. און פארוואס ווערט כינים דערמאנט דא, נאך ערוב? ווייל מכת כינים איז נישט אפגעטאן געווארן פון זיי. די כינים זענען געבליבן אויך נאכדעם: ביי איר שטייט נישט אז די כינים זענען אוועקגעגאנגען פונעם לאנד, ווי עס ווערט געזאגט ביי אנדערע מכות "ויסר ממני את המות הזה". דעריבער זאגט דער פסוק: "אמר ויבוא ערוב" - און נאך אלץ "כינים בכל גבולם", ווייל מכת כינים איז אנגעגאנגען אויך בשעת דער ערוב איז געקומען.
אין ספר שבלי הלקט ערקלערט ער, אַז דערפֿון וואָס דער פּסוק דאָ שטעלט פֿריִער ערוב פֿאַר כּנים, פֿאַרשטייט מען דעם מאמר פֿון רבי יהודה וואָס האָט אין זיי געגעבן סימנים. מיר האָבן דערמאָנט די באַקאַנטע קשיא: ווער דאַרף סימנים, זענען דען די ראשי תיבות נישט פֿאַרשטענדלעך פֿון זיך אַליין? נאָר רבי יהודה איז געקומען לערנען, אַז דער סדר פֿון די מכות שטייט אויף צוויי פֿאַרשידענע אופֿנים - אין דער תּורה אויף איין סדר, און אין תהילים אויף אַן אַנדער סדר. און וואָס איז דער עיקר סדר? דערויף האָט רבי יהודה געגעבן סימנים: דצ"ך עד"ש באח"ב - דער סדר וואָס שטייט אין דער תּורה איז דער עיקר סדר, בשעת דוד המלך אין תהילים האָט זיי נישט אויסגערעכנט כּסדר. דערפֿאַר האָט מען געדאַרפֿט האָבן די סימנים, צו וויסן וועלכער סדר איז דער אמת'ער סדר.
אויך דער דובנער מגיד האָט אַ באַרימטן משל צו פֿאַרטײַטשן "אָמַר וַיָּבֹא עָרֹב כִּנִּים בְּכָל גְּבוּלָם", ווײַל כּנים איז דאָך געווען פֿריִער פֿאַר ערוב. אַ משל צו אַ גביר וואָס האָט געמאַכט אַ חתונה פֿאַר זײַן זון, און ער האָט געוואָלט לאַדן מענטשן פֿון אַלע שיכטן, אָבער ער האָט נישט געהאַלטן פֿאַר פּאַסיק צו פֿאַרמישן די אָנגעזעענע לײַט מיט די פּשוט'ע המון עם, און נישט די קרובים מיט די ווײַטע. וואָס האָט ער געטאָן? ער האָט צעטיילט די חתונה אויף די שבעת ימי המשתה, און יעדן טאָג האָט ער געלאַדן אַן אַנדער סאָרט מענטשן: אינעם ערשטן טאָג, וואָס איז דער עיקר חתונה, די קרובים; אינעם צווייטן, בעלי מלאכות; אינעם דריטן, סוחרים; אינעם פֿערטן, תּלמידי חכמים; אינעם פֿופֿצטן, די אָרעמעלײַט. און אַזוי האָט ער געזאָרגט אַז סוף־כּל־סוף זאָלן אַלע זײַן געלאַדן און מען זאָל זיך נישט דאַרפֿן פֿאַרמישן איינער מיט דעם אַנדערן.
נאָר ער האָט געמאַכט מיט זיי איין תּנאי: קיינער טאָר נישט קומען צוויי מאָל. אַ מענטש זאָל נישט זאָגן "די סעודות דאָ געפֿעלן מיר", און קומען אויך אויפֿמאָרגן; יעדער זאָל קומען בלויז צו זײַן באַשטימטער צײַט - דער אָרעמאַן אינעם טאָג פֿון די אָרעמעלײַט, און יעדער אין דעם טאָג וואָס איז פֿאַר אים באַשטימט. און אַזוי איז טאַקע געווען. אָבער אינעם פֿופֿצטן טאָג זעט מען אַ מענטש וואָס איז שוין געווען אינעם ערשטן טאָג. האָט מען אים געפֿרעגט: וואָס טוסטו דאָ? בײַ אונדז שטייט פֿאַרשריבן אַז דו ביסט שוין דאָ געווען! האָט ער זיי געזאָגט: ריכטיק, נאָר איך בין געלאַדן געוואָרן צוויי מאָל - ערשטנס, איך בין אַ קרוב פֿונעם עושר; און צווייטנס, בין איך אויך אַן אָרעמאַן, בין איך דעריבער אויך געלאַדן אינעם פֿופֿצטן טאָג ווען מען לאַדט די אָרעמעלײַט. קומט אויס אַז איך בין געלאַדן סײַ אינעם ערשטן טאָג און סײַ אינעם פֿופֿצטן טאָג.
לויט דעם, זאָגט דער דובנער מגיד, פֿאַרשטייט מען דאָ וווּנדערבאַר. וואָס איז דען ערוב? אַ מישונג פֿון בעלי חיים. דם, צפרדע, כּנים - און מכת כּנים איז געווען פֿאַר זיך אַליין. נאָכדעם קומט דער ערוב, און פֿלוצלונג באַווײַזן זיך אויך די לײַז. וואָס טוט איר דאָ, איר האָט דאָך שוין געהאַט אײַער חלק אין דער דריטער מכה? נאָר מען האָט דאָך געלאַדן אַלע בעלי חיים: פֿריִער זענען מיר געקומען אַלס כּנים, און איצט קומען מיר אַלס שאַר בעלי חיים, ווײַל מיר זענען אויך פֿון די בעלי חיים - דערפֿאַר זענען מיר ווידער געלאַדן, אין מכת ערוב.
און לכאורה לויט דעם וואָלטן די פֿרעש אויך געדאַרפֿט קומען, און פֿאַרוואָס שטייט דוקא כּנים? עס קען זייער זײַן אַז דאָס האָט געאַרט דעם מלבי"ם, און דערפֿאַר האָט ער ערקלערט אַז בײַ די פֿרעש שטייט אַז זיי זענען אַוועקגעגאַנגען - "רַק בַּיְאֹר תִּשָּׁאַרְנָה" - בשעת בײַ כּנים, לויט זײַנע ווערטער, איז דאָס געווען אַ מכה וואָס האָט אָנגעהאַלטן די גאַנצע צײַט און איז גאָרנישט אַוועקגעגאַנגען.
אין די דאָזיקע פּסוקים שילדערט דוד המלך דעם גאַנג פֿון דעם שׁיעבוד און די מכות: הקב"ה האָט פֿאַרקערט דאָס האַרץ פֿון די מצריים צו פֿײַנט האָבן כּלל ישראל אַלס אַ פֿאָלק און זיך מתנכּל צו זײַן צו זיי אויך אין זייער אמונה; ער האָט געשיקט משה מצד דעם וואָס ער איז זײַן עבד און אהרן מצד דעם וואָס ער און זײַן זרע זענען אויסדערוויילט געוואָרן אויף דורות; און ער האָט געגעבן אין מצרים אותות - מכות וואָס זענען געקומען מיט אַ התראה - און מופֿתים - מכות וואָס זענען געקומען אָן אַ התראה - ביז מכת חושך וואָס האָט פֿאַרשלאָסן די דרײַ סדרות, און נאָך דעם זענען כּלל ישראל אַרויס בײַ מכת בכורות. "וְלֹא מָרוּ אֶת דְּבָרוֹ" ווערט פֿאַרטײַטשט אויף פֿיר אופֿנים: די מכות, משה און אהרן, בית דין של מעלה, און כּלל ישראל וואָס זענען נישט אַרויסגעגאַנגען פֿאַר דער צײַט און האָבן נישט עובר געווען אויף דער שבועה פֿון יוסף. און העכער פֿון אַלץ בלײַבט דער גרויסער לימוד: דער עיקר ליגט נישט אין די אותות און מופֿתים - "אֹתוֹתָיו וּמֹפְתִים בְּאֶרֶץ חָם" - נאָר אינעם צדיק וואָס בייגט אונטער זײַן רצון פֿאַר דעם רצון פֿון זײַן באַשעפֿער.