קאפיטל ק"ה איז א קאפיטל פון הודאה און זכרון: א רוף צו דאנקען דעם אויבערשטן, צו זינגען פאר אים, צו זוכן זיין פנים און צו געדענקען זיינע וואונדער פון די אבות ביז יציאת מצרים. אין דעם שיעור וועלן מיר ממשיך זיין מיטן ביאור פונעם מלבי"ם פונעם פסוק "דִּרְשׁוּ ה' וְעֻזּוֹ", מיר וועלן צוריקקומען צו נאך ביאורים אויף די פריערדיגע פסוקים, און ממשיך זיין ביז "הוּא ה' אֱלֹהֵינוּ בְּכָל הָאָרֶץ מִשְׁפָּטָיו".
דִּרְשׁוּ יְהֹוָה וְעֻזּוֹ בַּקְּשׁוּ פָנָיו תָּמִיד׃ - זוכט דעם אויבערשטן און זיין שטארקייט, בעט זיין פנים תמיד.
זאגט דער מלבי"ם: דער עיקר פונעם זוכן איז די בקשה אליין, און נישט דאס געפינען. ווארום דעם אויבערשטן יתברך קען מען דאך נישט משיג זיין, און דערפאר איז די תכלית נישט "אנצוקומען", נאר שטענדיג צו זוכן און בעטן. דער מענטש בעט און בעט ווייטער, ווייל די תכלית אליין איז צו זוכן דעם אויבערשטן, צו וועלן די קרבת אלוקים. און דאס איז א זאך וואס האט נישט קיין סוף, ווייל דער וואס מען זוכט איז דאך אן א שיעור און תכלית, און ממילא איז די השגה אויך אן אן עק און אן א תכלית.
מיט פשוט'ע ווערטער: דער הקדוש ברוך הוא איז בלי סוף, און ממילא איז די השגה אין אים אויך בלי סוף. א מענטש קען נישט זאגן "איך האב משיג געווען", ווייל "השגתי" מיינט אז איך בין אנגעקומען ביז צום סוף. אויב דער ים וואלט געווען אן א סוף, קען דען איינער זאגן "איך האב אויסגעטריקנט דעם גאנצן ים"? עס האנדלט זיך דאך אין עפעס וואס האט נישט קיין קץ, און מען קען עס נישט ארומנעמען אינגאנצן. אזוי אויך איז מיט דער השגה אינעם בורא: עס איז נישטא קיין תכלית און קיין קץ, און דערפאר קען מען נישט זאגן "איך בין אנגעקומען ביז דער תכלית פון דער השגה".
פון דא קומט, זאגט דער מלבי"ם, "בַּקְּשׁוּ פָנָיו תָּמִיד" - שטענדיג צו זוכן זיין פנים, און אלעס וואס מיר וועלן משיג זיין פון אים וועט תמיד זיין עפעס וואס מיר האבן פריער נישט משיג געווען. ווי מער מיר וועלן גיין פאראויס, אלס מער וועלן מיר משיג זיין, און ווי מער מיר וועלן זוכן, אלס מער וועלן מיר זיך דערנענטערן, בבחינת "ילכו מחיל אל חיל". פון א איד פארלאנגט מען נישט אנצוקומען צום סוף, נאר צו בעטן און זוכן: צו שטרעבן, זיך אנצושטרענגען און גיין פאראויס.
שִׁירוּ־לוֹ זַמְּרוּ־לוֹ שִׂיחוּ בְּכָל־נִפְלְאוֹתָיו׃ - זינגט צו אים, שפילט כלי-זמר פאר אים, רעדט פון אלע זיינע וואונדער.
הִתְהַלְלוּ בְּשֵׁם קָדְשׁוֹ יִשְׂמַח לֵב מְבַקְשֵׁי יְהֹוָה׃ - בארימט זיך מיט זיין הייליגן נאמען, עס זאל זיך פרייען דאס הארץ פון די וואס זוכן דעם אויבערשטן.
דערקלערט דער 'חבל נעים': ווען א מענטש לויבט דעם אויבערשטן יתברך, האט ער אמאל א געוויסן דמיון אז ער האט עפעס צוגעגעבן צום בורא, אז ער האט אים געטאן א טובה, אז ער האט אים אפגעגעבן כבוד. פון וואו קומט דער דמיון? פונעם גשמיות'דיגן עולם אין וועלכן מיר לעבן. דא אויף דער וועלט, ווען איך פארגין דיר און איך לויב דיך אויס, שפירסטו גוט, איך האב דיר עפעס געגעבן, איך האב דיר פארשאפט שמחה. מענטשן צאלן אפילו געלט דערפאר: עס זענען דא וואס פירן זיך מיטצונעמען מיט זיך א גאנצע כת פון מעריצים, וואס זאלן זיי בארימען אויף יעדן טריט און שריט און מאכן פאר זיי קבלת פנים'ס, און זיי באקומען דערפאר א באצאלונג. ביי בשר ודם'ישן כבוד האט מען טאקע עפעס געגעבן פאר יענעם.
אבער ווען עס רעדט זיך פונעם הקדוש ברוך הוא, איז דאס א גאנצער טעות. אויב דו ווילסט פארשטיין וואס דו האסט געגעבן, זאלסטו וויסן אז דו האסט געגעבן פאר דיר אליין. דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "שִׁירוּ לוֹ זַמְּרוּ לוֹ" - און ווען איר זינגט און שפילט פאר אים, אין דער שירה אליין "הִתְהַלְלוּ בְּשֵׁם קָדְשׁוֹ", איר זענט די וואס בארימען זיך. איר קענט זיך פירן מיט שטאלץ אז איר זענט ראוי דערצו, אז דער הקדוש ברוך הוא באגערט אייער שירה.
א משל: אויב מ'וואלט פארגעשלאגן פאר א מענטש אנצוברייטן א גלאז טיי פארן גדול הדור, וואלט מען געצאלט געלט דערפאר. קיינער וועט נישט זאגן "יענער רב איז מיר שולדיג, איך האב אים אמאל אנגעגרייט א גלאז טיי", נאר פונקט פארקערט: "וואס פאר א זכות איז מיר אונטערגעקומען, אז איך האב זוכה געווען אים אנצוגרייטן א גלאז טיי". אמאל איז איינער, בעקיפין, אויך זוכה געווען צו אזא זאך: ער איז געווען ביים גאון רבי חיים קניבסקי זצ"ל, און ווען ער איז אראפגעגאנגען האט מען געפרעגט ווער עס קען אהינפירן די רבנית צו א חתונה. האט ער געזאגט: בשמחה. מ'האט אים געבעטן צו ווארטן א מינוט ביז זי גרייט אן פארן רב א גלאז טיי, ער האט געווארט, און זי דערנאך געפירט צום זאל. ער האט זוכה געווען, כביכול, צוצוגרייטן א גלאז טיי פאר רבי חיים. און קיין מענטש זאגט נישט "איך האב אים געטאן א טובה", נאר פארקערט: ווען א צדיק איז גרייט אנצונעמען פון דיר א טובה, ביסטו צופרידן אז ער איז געווען גרייט אנצונעמען פון דיר.
דאס איז אויך דער ענין וואס אן אשה ווערט מקודש דערמיט וואס זי גיט א מתנה פאר אן אדם חשוב. לכאורה דארף ער דאך איר געבן, נאר די גמרא זאגט אז דערמיט וואס ער איז מסכים מקבל צו זיין פון איר די מתנה, איז זי די מקבלת, און דאס איז איר רווח. אזוי אויך דא: "שִׁירוּ לוֹ זַמְּרוּ לוֹ" - קלער נישט אז דו לויבסט אים, נאר "הִתְהַלְלוּ בְּשֵׁם קָדְשׁוֹ", דו ביסט דער וואס ווערט בארימט און געלויבט, ווייל דער קדוש ברוך הוא באגערט דיין געזאנג. "הבוחר בשירי זמרה" - אז ער וויל דיין געזאנג און איז גרייט דיך אויסצוהערן. דער שבח געהערט צו דיר, און קלער נישט אז דו לייגסט עפעס צו כביכול צום רבונו של עולם מיט דיין לויב.
דער חפץ חיים מדייק: ס'שטייט נישט "ישמח לב עובדי ה'", און נישט "אוהבי ה'", און נישט "יראי ה'", נאר דוקא "מְבַקְשֵׁי ה'". וואס איז די מדגיש זיין אויף די וואס זוכן? ער ברענגט א משל: ראובן איז געווען א מכובד'יקער איד און א גרויסער גביר, און זיין טאכטער איז אנגעקומען צו די יארן. ער האט געמאכט א שידוך מיטן זון פון שמעון, און יעדער צד האט זיך אונטערגענומען פינף טויזנט רובל, א געוואלדיגער סכום יענע צייטן. שמעון, וואס איז אויך געווען אן עושר, האט געשלעפט דאס געבן דאס געלט, ביז ס'איז קלאר געווארן אז ער האט שוועריקייטן מיט מזומנים און קען נישט שטיין ביי זיין התחייבות. דער שידוך איז צעפאלן, שמעון האט זיך פארענטפערט און געבעטן מחילה, און ראובן האט חתונה געמאכט זיין טאכטער מיט א צווייטן.
ווען ס'איז אים געבוירן געווארן אן אייניקל, האבן מענטשן אים פארגעשלאגן צו רופן אויך שמעון. האט ער געפרעגט: פארוואס? האבן זיי געענטפערט: ער איז דאך געווען פון די וואס האבן געוואלט מאכן א שידוך מיט דיר. האט ער געזאגט: אויב איך וועל רופן יעדן וואס האט געוואלט מאכן א שידוך מיט מיר, קען איך אנפילן עטליכע זאלן. האבן זיי אים געזאגט: דאס איז נישט ענליך, ער האט דאך שוין בפועל געמאכט א שידוך, נאר ער האט נישט געקענט ביישטיין דערביי. האט ער געזאגט: ניין און ניין. איך רוף נאר מיינע קרובים בפועל. ווער ס'איז בלויז געווען בכח א קרוב, יענעם רופט מען נישט.
זאגט דער חפץ חיים: אזוי איז עס ביי מענטשן, אבער ביים קדוש ברוך הוא איז נישט אזוי. ווער עס וויל חתונה האבן מיט דער תורה, ווער עס וויל זיך משדך זיין מיט איר, אפילו אויב צום סוף איז דער שידוך נישט צושטאנד געקומען, אבער ער זוכט דעם אויבערשטן: ער שטרענגט זיך אן, ער פלאגט זיך, ער קומט צום שיעור, ער פרובירט צו פארשטיין און פארשטייט גאר ווייניג. זאגט אים דער קדוש ברוך הוא: דו זוכסט מיך, דו ביסט מיט מיר, דו ביסט געלאדנט צו מיין חתונה! פארוואס? ווייל דו ביסט א מבקש. ביים אויבערשטן איז גענוג דער רצון זיך צו באהעפטן צו דער הייליגער תורה, און אפילו ווער עס איז נישט אנגעקומען דערצו, ווערט שוין גערעכנט צווישן יענע חבורה פון די וואס הארעווען אין זיין תורה. און ווי חז"ל זאגן: מחשבה טובה הקדוש ברוך הוא מצרפה למעשה. ער זוכט דאך, און וואס קען ער טון אז זיינע כשרונות און כוחות זענען שוואך און ער האט נישט די מעגליכקייט אנצוקומען.
דאס איז "הִתְהַלְלוּ בְּשֵׁם קָדְשׁוֹ": א איד, זאגט דער חפץ חיים, דארף זיך תמיד בארימען מיט דעם אויבערשטנ'ס נאמען, אז ער האט אזא גוטן גאט, וואס "יִשְׂמַח לֵב מְבַקְשֵׁי ה'", ער פארפריידט דאס הארץ פון די וואס זוכן אים, אפילו די וואס זענען נאר געווען מיט א שאיפה און זענען צום סוף נישט אנגעקומען. און אין דעם ליגט א געוואלדיגער חיזוק, ווייל אפטמאל שפירט א מענטש: איך האב געוואלט, איך האב געפרובירט, איך האב זיך אנגעשטרענגט, און איך בין נישט אנגעקומען, און ס'באפאלט אים א געפיל פון "לשוא יגעתי, לריק כיליתי כוחי". זאגט מען אים: ניין, טייערער איד! דער עצם זוכן איז טייערער ביים אויבערשטן פון אלעם. דער עצם רצון זיך צו באהעפטן צו אים יתברך איז דער עיקר, און דאס איז וואס דער אויבערשטער פאדערט פון דיר.
גדולי ישראל פלעגן זאגן: מיר זענען נישט קיין קאנטראקטארן (קבלנים) פאר הצלחות. אויף אונז ליגט צו פרובירן, זיך אנצושטרענגען און טון, און די תוצאה איז שוין אין דער האנט פונעם קדוש ברוך הוא. מ'דארף זיך משתדל זיין צו גיין צו א שיעור תורה, זיך משתדל זיין צו היטן מצוות, זיך משתדל זיין צו דאווענען. און אויב א מענטש קלערט: וואס איז שוין ווערט אזא מצוה וואס איך האב געטאן, ווי אזוי האט אויסגעזען מיין דאווענען, און ביים שיעור האב איך דריי פערטל געדרימלט און א פערטל נישט פארשטאנען, און ער שפירט אז ער האט גארנישט אויפגעטאן, אויף דעם שטייט: "יִשְׂמַח לֵב מְבַקְשֵׁי ה'". אויב דו זוכסט באמת, זאגט דער קדוש ברוך הוא: אין דיר באגער איך.
דער אבן עזרא ערקלערט אז דאס ווארט "דִּרְשׁוּ" דינט אויך ווייטער, דאס הייסט ווי ס'וואלט געשטאנען "דרשו ה' ודרשו עוזו". דאס איז א דרך וואס געפינט זיך אין די פסוקים, און בלשון הקדמונים הייסט עס "לוקח אחרת עמו": איין ווארט ביים אנהייב פונעם זאץ דינט אויך דעם המשך. דער ביישפיל וואס מען ברענגט געווענליך: "שלא שם חלקנו כהם וגורלנו ככל המונם". לכאורה הערט זיך עס חלילה ווי "גורלנו ככל המונם", נאר דאס ערשטע "לא" גייט אויך ארויף אויפן המשך: ולא גורלנו ככל המונם. טייל פירן זיך צו זאגן בפירוש "ולא", ווי דער מנהג פון די מזוזניקעס און נוסח תימן, אבער אינעם נוסח הספרדי זאגט מען נישט קיין צווייטן "ולא", און די שיטה פון הגאון רבי עובדיה יוסף זצ"ל איז אז ס'איז נישט פאראן קיין נויט דערצו, ווייל דאס ערשטע "לא" נעמט אויך ארום דעם המשך.
און אזוי אויך אינעם נוסח "אלוקינו ואלוקי אבותינו, אל תעש עמנו כלה, תוחז ידך במשפט". לכאורה וואלט מען געדארפט זאגן "אל תוחז ידך במשפט", מיר ווילן דאך נישט קיין משפט. טייל האבן מפרש געווען: דוקא "תוחז ידך במשפט", ווייל אין משפט ליגט אויך רחמים, און מיר בעטן אז ער זאל נישט מאכן מיט אונז קיין כלה וואס דאס איז גמור'דיגער דין, נאר א משפט וואס האט אין זיך רחמים. אנדערע האבן געטייטשט "תוחז ידך" מלשון אנהאלטן און אפשטעלן, אז דו זאלסט אפשטעלן דעם משפט, אים פארמינערן און רחמנות האבן אויף אונז. אבער לויטן כלל וואס מיר האבן דערמאנט איז דער פשט פיל פשוט'ער: דאס ווארט "אל" פון אנפאנג נעמט אן אנדערע מיט זיך און דינט אויך פארן המשך, און דער באדייט איז: אל תעש עמנו כלה, און אל תוחז ידך במשפט. אזוי אויך דא: דרשו ה' ודרשו עוזו.
וואס מיינט "עוזו"? זאגט דער אבן עזרא: דאס איז דער ארון, אזוי ווי עס שטייט "ויתן לשבי עוזו". און "ה' עוז לעמו יתן" מיינט די תורה, און אינעם ארון זענען געווען די לוחות הברית און דער ספר תורה. און לויט דעם ערקלערט דער רד"ק די כוונה פון די ווערטער: זוכט אויף דעם משכן פונעם ארון, און דארט זאלט איר מתפלל זיין פארן אויבערשטן. "בַּקְּשׁוּ פָנָיו תָּמִיד" - דאוונט פאר אים שטענדיג אויפן פלאץ וואו זיין שטארקייט (עוזו) רוהט, ביים מקום פונעם ארון.
דער רד"ק ברענגט פונעם מדרש שוחר טוב: רבי יוסי ברבי חלפתא האט געזאגט צו זיין זון רבי ישמעאל, דו ווילסט זען די שכינה אויף דער וועלט? זיי עוסק בתורה אין ארץ ישראל. דאס הייסט, אין ארץ ישראל זענען די פני השכינה, און דארט וועט זיין תפילה נתקבל ווערן שנעל. ווי עס איז שוין דערמאנט געווארן, איז דער וועלטליכער צענטער פון תורה ארץ ישראל, און די גדולי התורה וואס פירן די וועלט געפינען זיך דא. פשוט אז אויך אין חוץ לארץ זענען געווען גדולי ישראל, אן קיין ספק, אבער דער עיקר איז אין ארץ ישראל. עס איז נישטא קיין תורה ווי תורת ארץ ישראל און נישטא קיין ישיבות ווי די ישיבות פון ארץ ישראל, און אין פילע הינזיכטן קען מען נישט פארגלייכן אווירא דארץ ישראל צו קיין שום אנדער פלאץ. און דאס איז וואס דער מדרש זאגט: אויב דו ווילסט עוסק זיין בתורה, זיי עוסק בתורה אין ארץ ישראל, ווייל דארט זענען די פני השכינה און דארט וועט דיין תפילה נתקבל ווערן שנעל.
חז"ל זאגן אז די תורה איז מגין און ראטעוועט סיי אין דער צייט וואס מען איז עוסק אין איר און סיי אין דער צייט וואס מען איז נישט עוסק אין איר, בעת וואס מצוות זענען נאר מגין בשעת מען טוט זיי. לויט דעם ערקלערט דער 'תהילות מהרי"ץ': "עוז" מיינט תורה, ווי עס שטייט "ה' עֹז לְעַמּוֹ יִתֵּן". "דִּרְשׁוּ ה' וְעֻזּוֹ" - דאס הייסט די הייליגע תורה, און דעמאלט "בַּקְּשׁוּ פָנָיו תָּמִיד" - וועט איר קענען זוכן די פני ה' און געפינען רצון פאר אים שטענדיג, סיי אין דער צייט וואס מען איז עוסק אין איר און סיי ווען מען איז נישט עוסק אין איר, אגוני מגנא ואצולי מצלא. אבער אויב וואלט מען נאר עוסק געווען אין מצוות, וואלטן די פני ה' געווען צו דיר לטובה נאר בשעת דו ביסט עוסק אין דער מצוה. וויבאלד מען איז אבער עוסק געווען אין תורה, זענען די פני ה' צו דיר לטובה שטענדיג.
דער ראש ישיבה הרב מאזוז לייגט צו א רמז אין "בַּקְּשׁוּ פָנָיו תָּמִיד": נישט ווי ביי א מלך בשר ודם, וואס ווען מען בעט צו זען זיין פנים פרעגט מען צי מען האט אפגעמאכט א באשטעלונג, און דער תור קען ווערן באשטימט א יאר פריער, און אפילו דעמאלט קען מען מעלדן א חודש אדער א וואך אדער א טאג פריער אז די פגישה איז בטל געווארן וועגן פרעשור, נייע ענינים און ערדציטערנישן. דער איינציגער קעניג צו וועמען מען קען צוטרעטן אויפן ארט איז דער קדוש ברוך הוא. ווי עס ווערט געזאגט אויף משה רבינו: וואויל איז פאר א ילוד אשה וואס אזוי איז אים צוגעזאגט, "עִמְדוּ וְאֶשְׁמְעָה מַה יְּצַוֶּה ה' לָכֶם". עס איז נישטא קיין מצב אז ער איז נישט צוטריטליך, עס איז נישטא קיין מצב אז ער רוהט זיך אדער ער האט נישט קיין צייט. ביים קדוש ברוך הוא איז שטענדיג דא "קבלת קהל", און קיינער וועט דיר נישט זאגן אז יעצט איז נישט די צייט, נאר שטענדיג קען מען זוכן זיין פנים.
זִכְרוּ נִפְלְאוֹתָיו אֲשֶׁר־עָשָׂה מֹפְתָיו וּמִשְׁפְּטֵי־פִיו׃ - געדענקט זיינע וואונדער וואס ער האט געטאן, זיינע צייכנס און די משפטים פון זיין מויל.
דא איז פאראן נאך א חילוק צווישן אונזער קאפיטל און דעם "הודו" וואס מען זאגט צופרי פון דברי הימים: דארט שטייט "וּמִשְׁפְּטֵי פִיהוּ", און דא שטייט "וּמִשְׁפְּטֵי פִיו". ווי עס איז שוין דערמאנט געווארן, זענען די חילוקים בלויז קליינע ניואנסן. זאגט דער אבן עזרא: "זִכְרוּ נִפְלְאוֹתָיו אֲשֶׁר עָשָׂה" - צו געדענקען אין הארץ די וואונדער, וואס דאס איז דער מעשה פון שמים וארץ. "מֹפְתָיו" - די מופתים וואס ער האט געטאן אין מצרים. "וּמִשְׁפְּטֵי פִיו" - די משפטים וואס ער האט אונז אויסגעלערנט, דאס הייסט מתן תורה. דאס אלעס דארף מען געדענקען.
דער רד"ק לייגט צו אז דא ליגט א רמז אז מען זאל אויך געדענקען די נפלאות וואס דער אויבערשטער האט געטאן מיטן ארון ביי די פלשתים, ווייל מען ברענגט דאך יעצט צוריק דעם ארון נאך די מכות וואס דער קדוש ברוך הוא האט זיי געשלאגן. און דער רד"ק זאגט א גרויסן יסוד: אויף איין נס און איין וואונדער דארף א מענטש געדענקען אלע פריערדיגע מופתים. דאס הייסט, ווען דער אויבערשטער טוט דיר א נס, זאלסטו נישט באדאנקען נאר אויף דעם דאזיגן נס, נאר דאנק אים אויף דעם און אויף אלע ניסים וואס ער האט פאר אונז געטאן ביזן היינטיגן טאג. און דאס איז דער טייטש פון "זֵכֶר עָשָׂה לְנִפְלְאֹתָיו": ווען דער אויבערשטער טוט דיר א נס, זאלסטו דערביי דערמאנען אויך אלע פריערדיגע נפלאות.
"וּמִשְׁפְּטֵי פִיו" ערקלערט דער רד"ק אז דאס גייט צוריק אויף די מכות וואס ער האט געברענגט אויף מצרים. און פארוואס ווערן זיי אנגערופן משפטי פיו? ווייל זיי זענען געטאן געווארן דורך משה רבינו, וואס האט פאראויס געזאגט מיט זיין מויל וועלכע מכה עס וועט קומען און ווען, און לויט דעם זענען געקומען די שטראפן אויף מצרים. דאס זענען די משפטים און דינים וואס דער קדוש ברוך הוא האט געטאן אין מצרים לויטן דיבור וואס ער האט מודיע געווען פאר משה פאראויס.
דער מלבי"ם ערקלערט: נאכדעם וואס מען האט געזאגט "דִּרְשׁוּ ה' וְעֻזּוֹ" און "בַּקְּשׁוּ פָנָיו", לערנט אונז דער פסוק ווי אזוי מיר וועלן אנקומען צו אונזער באגערטן ציל און משיג זיין די אלוקות: פון זיינע מעשים, דורך דעם וואס מיר וועלן געדענקען די נפלאות וואס ער טוט אויסער דעם וועג פון דער נאטור. און ער רעכנט אויס דריי מינים. דער ערשטער: "נִפְלְאוֹתָיו", ווי קריעת ים סוף און "שֶׁמֶשׁ בְּגִבְעוֹן דּוֹם", וואס גייען אינגאנצן ארויס פון גדר הטבע.
דער צווייטער: "מֹפְתָיו". דער חילוק צווישן א פלא און א מופת, ערקלערט דער מלבי"ם, איז אז א פלא איז א זאך וואס גייט ארויס פון גדר הטבע, בעת וואס א מופת איז א זאך וואס ווערט געטאן כדי קלארצומאכן א זאך. היינטיגע צייטן איז מען געוואוינט צו פארשטיין "מופת" אין דער באדייטונג פון א וואונדער, אבער ביי די פריערדיגע מיינט עס א באווייז. אזוי אויך בעט פרעה א ראיה און זאגט "תְּנוּ לָכֶם מוֹפֵת", און אזוי שרייבן די ראשונים "והמופת לזה" אנשטאט "והראיה לזה". ביי משה רבינו איז דער מופת געטאן געווארן אויף א ניסימ'דיגן אופן, דורך דעם וואס ער האט פארוואנדלט דעם שטעקן אין א שלאנג, אבער א מופת מוז נישט זיין קיין נס און וואונדער, נאר א באווייז. און די דאזיגע מופתים האבן אויפגעוויזן אויף דער מציאות פון השי"ת.
דער דריטער זאך: "וּמִשְׁפְּטֵי פִיו", די מכות און די שטראפן וואס דער אויבערשטער האט געברענגט אין מצרים בדרך משפט, לויט'ן מהלך פונעם רד"ק, מצד דעם עונש אויף זייערע עבירות. און באמת אין די ספרים הקדושים זענען פאראן אן א שיעור ביאורים ווי אזוי אלע מכות מצרים זענען געווען מידה כנגד מידה, אז אלעס וואס זיי האבן געטאן, מיט דער זעלבער מאס האט זיי דער הקדוש ברוך הוא געמאסטן. און דאס איז אויך פארבינדן מיט דער פרשת השבוע: "כי בדבר אשר זדו עליהם", און רש"י טייטשט - אין יענעם טאפ וואס זיי האבן געקאכט, דערין זענען זיי געקאכט געווארן, "זדו" מלשון נזיד, מידה כנגד מידה. און פון דעם האט זיך יתרו אזוי נתפעל געווען.
און דער מלבי"ם לייגט צו, אז די דאזיקע משפטים זענען אפגעזונדערט פון אלע משפטים וואס דער הקדוש ברוך הוא מאכט אויף דער וועלט, ווייל זיי זענען "משפטי פיו": ער האט זיי פאראויס געזאגט קלאר מיט זיין מויל. בדרך כלל ווען עס קומט א זאך אויף דער וועלט ווייסן מיר נישט צו פארבינדן די סיבה מיטן מסובב. עס איז געווען אן ערדציטערניש, פארוואס און פאר וואס, וואס רעדט מען צו אונז, וואס וויל מען אונז דערמיט זאגן? מיר פארשטייען נישט. אבער אין מצרים איז דאס געווען א משפט וואס דער הקדוש ברוך הוא האט פאראויס מודיע געווען: יעצט וועט זיין מכת דם, גיי און ווארן אים אן, יעצט צפרדע, יעצט כינים. און אזוי אויך איז פון אנפאנג אן אלעס נגזר געווארן, ווי עס שטייט "וגם את הגוי אשר יעבודו דן אנוכי", וואס אויך דערין האט דער אויבערשטער מיט זיין מויל מודיע געווען אז ער וועט זיך נוקם זיין פון זיי. קומט אויס אז דאס זענען משפטים וואס דער בורא האט פאראויס מודיע געווען, נישט ווי זיינע אנדערע משפטים, וואס ווערן אוודאי געטאן מיט אמת און יושר, אבער זענען אונז נישט באקאנט פון פאראויס.
זֶרַע אַבְרָהָם עַבְדּוֹ בְּנֵי יַעֲקֹב בְּחִירָיו׃ - איר, דער זרע פון אברהם זיין קנעכט, די קינדער פון יעקב זיינע אויסדערוויילטע.
דער אבן עזרא ערקלערט: פארוואס דערמאנט ער דווקא אברהם? ווייל אברהם איז געווען אונזער ערשטער פאטער, און ער איז דער וואס האט אנגעהויבן מקבל צו זיין די מצוות פונעם אויבערשטן. און פארוואס גייט ער נישט ווייטער צו דערמאנען יצחק, נאר שפרינגט גלייך צו יעקב? ווייל יעקב אליין איז אונזער פאטער און קיין שום אנדערער האט זיך נישט משתתף געווען מיט אונז, ווי עס שטייט "הלוא אלוהי ישראל אבינו". דאס הייסט, אז מען קומט מגדיר זיין פון וועלכער נקודה מיר זענען עם ישראל, איז דאס פון יעקב. פון יצחק קען מען נישט, ווייל ביי יצחק איז דאך אויך געווען עשיו, און פון אברהם קען מען נישט, ווייל ביי אברהם זענען דאך אויך געווען ישמעאל און בני קטורה. דערפאר דערמאנט ער אברהם אלס דער ערשטער פאטער פון וועמען אלעס האט זיך אנגעהויבן, און יעקב אלס אונזער פריוואטער פאטער וואס קיין פרעמדער איז נישט מיט אונז.
דער רד"ק באמערקט אז אין דברי הימים שטייט "זרע ישראל עבדו", אלס איינע פון די קליינע שינויים צווישן תהלים און דברי הימים, "והעניין אחד" - און דער ענין איז איינס. און דאס וואס עס שטייט דא "זֶרַע אַבְרָהָם", מיינט מען דווקא ישראל. זאלסט נישט טעות'דיג מיינען אז דער זרע פון אברהם נעמט אויך אריין ישמעאל און עשיו, ווארום דער הקדוש ברוך הוא האט דאך געזאגט פאר אברהם: "כי ביצחק יקרא לך זרע".
און דאס איז אויך דער ענטפער אויף יענער לעכערלעכער טענה וואס מען הערט אמאל: אברהם האט דאך געהאט א זון מיטן נאמען ישמעאל, און אויב דאס לאנד איז צוגעזאגט געווארן פאר אברהם און זיין זרע נאך אים, קומט דאך כביכול פאר זיי אויך א חלק אינעם לאנד. אבער די טענה איז פאלש, ווייל דער הקדוש ברוך הוא האט דאך קלאר געזאגט "כי ביצחק יקרא לך זרע", נאר יצחק ווערט פאררעכנט פאר זיין זרע. און יצחק אליין זאגט פאר יעקב "ויתן לך את ברכת אברהם לך ולזרעך איתך", און פון דעם זעט מען אז דער באזונדערער זרע פון יצחק איז נישט עשיו, נאר יעקב און זיין זרע אליין. קומט אויס אז עס רעדט זיך בלויז און בלויז פון עם ישראל.
און מיר דארפן זיך בכלל נישט טענה'ן מיט'ן קוראן. די אראבער האבן גארנישט באשאפן פון זיך אליין: די מעשיות האבן זיי גענומען פון אונז, און אפילו דעם הייליגן ארט האבן זיי צוגענומען פון אונז, אנשטאט צו בויען פאר זיך אן אייגן ארט. דערקעגן דער תנ"ך, וואס ווערט אנגערופן "די אלטע ברית", איז אנגענומען ביי יעדן, און זיי נעמען דאס אויך אן, און דארט שטייט בפירוש דאס וואס מיר האבן דערמאנט.
אויף יעקב זענען בכלל נישטא קיין קשיות, ווייל פון יעקב און ווייטער איז נישט פאראן קיין אפצווייגונג. דער גאנצער שמועס הויבט זיך אן ביי אברהם און ביי יצחק, ווייל ביי אברהם איז אויך געווען ישמעאל און ביי יצחק איז אויך געווען עשיו, און דארט קען זיין א וויכוח וועגן וועלכן זרע עס רעדט זיך. און דערויף האבן מיר געברענגט מפורש'ע פסוקים אז דער דאזיקער זרע זענען מיר. און אזוי זאגט אויך דער רד"ק: "בְּנֵי יַעֲקֹב בְּחִירָיו" אנטפלעקט ווער עס איז דער זרע אברהם, דאס זענען בני יעקב וואס זענען די אויסדערוויילטע פון די איבריגע קינדער.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער פסוק איז א המשך צו "זִכְרוּ נִפְלְאוֹתָיו אֲשֶׁר עָשָׂה": ווער דארף געדענקען? איר, זרע אברהם. די וואונדער האט דער אויבערשטער געטאן פאר אברהם מצד דעם וואס ער איז געווען "עבדו", ווייל אברהם האט געדינט דעם אויבערשטן באמונה און דערפאר האט ער זוכה געווען. דער הקדוש ברוך הוא טיילט נישט קיין מתנות חנם: מען האט זיך געמוטשעט און געפלאגט. אברהם אבינו האט שוין דערקענט זיין באשעפער פון דריי יאר אלט, און טייל זאגן פון פערציג יאר אלט, און ווי מען האט שוין פריער מבאר געווען צייגט דאס אויף מדריגות אין השגה, און אויף יעדן פאל האט ער אים געדינט באמונה. און איר, בני יעקב, איר זענט זיינע בחיריו, וואס דער אויבערשטער האט אייך אויסגעוועלט פאר זיין חלק מצד בחירה, ווי עס שטייט "זרע ישראל עבדי יעקב אשר בחרתיך". געדענקט דעם דאזיקן ענין, און דורך דעם וועט איר זיין צוגעקלעבט צו אים און צו זיין תורה.
הוּא יְהֹוָה אֱלֹהֵינוּ בְּכָל־הָאָרֶץ מִשְׁפָּטָיו׃ - ער איז דער ה' אונזער גאט, איבער דער גאנצער ערד זענען זיינע משפטים.
דער אבן עזרא זאָגט: מיר דאַרפֿן זיך רימען, ווײַל אונדזער גאָט שטייט אויף אייביק און ער איז דער שופט פֿון דער גאַנצער ערד. דער אויבערשטער עקזיסטירט אויף אייביק, נישט ווי די געצנדענער פֿון די אומות וואָס הײַנט עקזיסטירן זיי און מאָרגן ווערן זיי צעבראָכן און צעשמעטערט. דער הקדוש ברוך הוא האָט זיך אָפּגערעכנט מיט אַלע געטער פֿון מצרים און זיי האָבן קיין שום קיום נישט, בעת וואָס ה' אלוקינו שטייט אויף אייביק, און ער איז אויך דער שופט פֿון דער גאַנצער ערד - "בְּכָל הָאָרֶץ מִשְׁפָּטָיו".
דער רד"ק דערקלערט: כאָטש וואָס אין דער גאַנצער ערד זענען זײַנע משפטים, און דער אויבערשטער פֿירט די גאַנצע וועלט, פֿונדעסטוועגן "הוא אלוהינו" און מיר זענען זײַן פֿאָלק. דער הקדוש ברוך הוא האָט אַ סך קינדער, אָבער אַן איינציקן זון האָט ער נאָר אונדז, און אַלע איבעריקע זענען בנים חורגים. כאָטש וואָס אין דער גאַנצער ערד זענען זײַנע משפטים, איז ער אונדזער גאָט, און מיר זענען איינציקע בנים צו אים יתברך.
דער מדרש פֿרעגט: וואָס מיינט "אלוהינו"? נאָר מען געפֿינט דאָס וואָרט "הוּא" פֿינף מאָל צום שלעכטן און פֿינף מאָל צום גוטן. פֿינף מאָל צום שלעכטן: "הוא היה גיבור ציד", "הוא עשיו אבי אדום", "הוא דתן ואבירם", "הוא המלך אחז", "הוא אחשוורוש". און פֿינף צום גוטן: "הוא אברהם", "הוא אהרון ומשה", "הוא עזרא עלה מבבל", "והוא חזקיהו סתם את מוצא מימי גיחון". האָט רבי ברכיה געזאָגט: און דער אויבערשטער ווערט געציילט צוזאַמען מיט די צדיקים, ווי עס שטייט "הוּא ה' אֱלֹהֵינוּ". אויך דער הקדוש ברוך הוא ווערט אָנגערופֿן "הוא", און צוזאַמען מיט די צדיקים, ווײַל דער אויסדרוק קומט אויך אויף אַ גוטן, פּאָזיטיוון אופֿן.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז די כוונה דערפֿון איז, אַז דורך די נפלאות וואָס דער אויבערשטער טוט באַגרײַפֿן מיר אים און מיר זעען אַז ער איז אונדזער גאָט. און ווי דער שטייגער פֿונעם מלבי"ם, וואָס מיר האָבן שוין מסביר געווען אומצאָליקע מאָל: ווען מען רעדט פֿונעם אויבערשטן אַלס "אלוקים" רעדט מען פֿון אים ווי דער מנהיג פֿון דער בריאה און פֿון דער וועלט, און ווען מען רעדט פֿון "אלוקינו" רעדט מען פֿון זײַן השגחה פרטית אויף אונדז ווי אויף קינדער, אַ ספּעציעלע השגחה אַז ער איז אונדזער גאָט. דערפֿאַר קומט דאָס תמיד מיט אַ כינוי: "אלוקינו" ווײַזט אויפֿן קשר וואָס ער האָט מיט אונדז און אויף דער שטענדיקער השגחה פרטית.
און כאָטש וואָס דער הקדוש ברוך הוא בעצמותו איז ניט-דערגרייכלעך, פֿונדעסטוועגן "בְּכָל הָאָרֶץ מִשְׁפָּטָיו": מיר באַגרײַפֿן אים פֿון דער זײַט פֿון זײַנע משפטים און פֿון זײַנע פּעולות אויף דער ערד. מיר האָבן שוין גערעדט וועגן דעם באריכות ביים לערנען ספר הכוזרי, אַז מיר קענען גאָרנישט משיג זײַן דעם הקדוש ברוך הוא אָדער רעדן וועגן אים, ווײַל לית מחשבה תפיסא ביה כלל, און אויף וואָס יאָ רעדט מען? אויף די השפעות וואָס קומען פֿון אים, און דורך זיי זעט מען זײַן מלכות. עס איז דאָרט פֿאַראַן אַ גאַנצער משל אויפֿן מלך הודו, און ווער עס וויל קען דאָס הערן אין די שיעורים אויף ספר הכוזרי. מען זעט אַז דער אויבערשטער איז אַ רחום פֿון אַזעלכע און אַזעלכע פּעולות וואָס ער טוט, און פֿון דער אַנדערער זײַט זעט מען אַז ער איז אַ קנא ונוקם פֿון אַנדערע פּעולות. אונדזער השגה אין אים יתברך איז פֿון דעם כּוח פֿון זײַנע פּעולות: זײַן עצמות איז בײַ אונדז ניט-דערגרייכלעך, אָבער "בְּכָל הָאָרֶץ מִשְׁפָּטָיו", און דורך זײַנע משפטים דערקענען מיר זײַן הנהגה.
מיר האָבן געלערנט אַז דער תכלית איז נישט די השגה נאָר די בקשה: "בַּקְּשׁוּ פָנָיו תָּמִיד", ווײַל דער בורא איז דאָך אומענדלעך און בלתי בעל תכלית, און ממילא האָט די השגה אין אים אויך קיין סוף נישט, און וואָס מער מיר זוכן וועלן מיר מער פֿאָרשריטן און משיג זײַן. "הִתְהַלְלוּ בְּשֵׁם קָדְשׁוֹ" לערנט אונדז אַז די שירה און דער שבח זענען נישט קיין מתנה וואָס מיר געבן אים, נאָר דאָס איז אונדזער אייגענער באַרימערײַ, אַז ער באַגערט אונדזער שירה; און אין "יִשְׂמַח לֵב מְבַקְשֵׁי ה'" האָט אונדז דער חפץ חיים מגלה געווען אַז אַפֿילו ווער עס האָט בלויז געזוכט און איז נאָך נישט אָנגעקומען, לאַדנט אים דער הקדוש ברוך הוא אײַן צו זיך. "דִּרְשׁוּ ה' וְעֻזּוֹ" גייט אַרויף אויפֿן ארון און אויף דער תורה, וואָס זי איז תמיד מגין ומציל, און אויפֿן עסק התורה אין ארץ ישראל וואָס דאָרטן זענען די פני השכינה. "זִכְרוּ נִפְלְאוֹתָיו" פֿאַרגפֿליכטעט אונדז צו געדענקען די נפלאות, די מופתים און די משפטים וואָס דער אויבערשטער האָט מודיע געווען מיט זײַן מונד פֿאָראויס, מידה כנגד מידה, און צו דאַנקען אויף אַלע פֿריִערדיקע נסים. און צום סוף "זֶרַע אַבְרָהָם עַבְדּוֹ בְּנֵי יַעֲקֹב בְּחִירָיו" און "הוּא ה' אֱלֹהֵינוּ": מיר זענען זײַן אויסדערוויילטער זרע, און כאָטש וואָס אין דער גאַנצער ערד זענען זײַנע משפטים, איז ער אונדזער גאָט מיט השגחה פרטית, און פֿון זײַנע פּעולות און משפטים דערקענען מיר זײַן הנהגה און זענען זיך מדבק אין אים און אין זײַן תורה.